1Pisanie na temat polskiego antysemityzmu doby nowoczesności jest zadaniem trudnym i niewdzięcznym. Badawcze „przedzieranie się” przez tego rodzaju teksty wymaga wytrzymałości, motywacji i samozaparcia, jest jednak pracą bardzo potrzebną, ważną zarówno pod względem naukowym, jak i społecznym. Ślad tego wysiłku odnajdujemy w zakończeniu książki Małgorzaty Domagalskiej Zatrute ziarno. Proza antysemicka na łamach „Roli” (1883–1912):

• 1 M. Domagalska, Zatrute ziarno. Proza antysemicka na łamach „Roli” (1883–1912), Warszawa 2015, s. 31 (...)

Także dla współczesnego czytelnika lektura trzydziestu roczników pisma stanowi nie lada wyzwanie. Jest jednak niezbędna do ogarnięcia przemian ideologicznych na terenie Królestwa Polskiego, narastania tendencji antysemickich i fobii Jeleńskiego oraz jego sympatyków. Analizując roczniki „Roli”, można prześledzić ewolucję polskiego antysemityzmu i zobaczyć, jak rwący strumyk zamienia się w rzekę zasilaną różnymi dopływami antysemickich uprzedzeń1.

2Do powyższych uzasadnień podjęcia tego wysiłku można dodać jeszcze jedno: pozwala on na zbliżenie się do trafnej diagnozy tego, co zdarzyło się z polską kulturą i świadomością społeczną (a w szczególności z polskim chrześcijaństwem) na przełomie XIX i XX wieku. Zatrute ziarno mówi też wiele o wpływie różnorodnych procesów epoki nowoczesności na społeczeństwa Europy Środkowo-Wschodniej. Autorka, która pracowicie i w przemyślany sposób zebrała materiał źródłowy, nie narzucając przy tym czytelnikowi własnych interpretacji i wystrzegając się nie tylko naukowej publicystyki, lecz również wszelkich przedwczesnych uogólnień, stworzyła syntezę, która daje do myślenia i prowokuje do wyciągnięcia wniosków, mogących przyczynić się do rozwoju naukowej analizy antysemityzmu, wykraczającej poza uzasadnione moralnie oburzenie.

3W tym przypadku do odbiorcy (w tym także recenzenta jako czytelnika aktywnego) może należeć niejako próba metarefleksji nad treścią tej książki oraz zgromadzonych w niej – rzetelnie i cierpliwie – wniosków na temat zjawiska antysemityzmu (a w szczególności – antysemityzmu polskiego). Praca zawiera bowiem wiele wątków frapujących i wartych podjęcia, które pozwalają może nie tyle na udzielenie odpowiedzi, ile na sformułowanie pytań w kwestii kondycji polskiej kultury i świadomości społecznej – również w obecnej chwili.

4W trakcie lektury nasuwa się między innymi pytanie o paradoksalną nowoczesność antysemityzmu, jego nowatorstwo, dostrzegalne w okresie, gdy wydawana była „Rola” (1881–1912), a polegające na pojawianiu się w tym piśmie motywów i metod ideowej propagandy, zapowiadających bez wątpienia XX-wieczne totalitaryzmy (zwłaszcza niemiecki narodowy socjalizm) i wykorzystujących cały arsenał językowych i pozajęzykowych form oddziaływania, które rozpowszechnią się w zenicie wieku XX. Można też zapytać, jak to się stało, że kilku dość młodych publicystów, pod przywództwem byłego pozytywisty-organicznika Jana Jeleńskiego, z istotnym udziałem najbardziej nowatorskiego z warszawskich „młodych konserwatystów” (oraz założyciela całego tego ugrupowania) Teodora Jeske-Choińskiego, do tego stopnia uznało lęk przed przedstawicielami narodu żydowskiego i wrogość wobec nich za bardzo ważną cechę polskiej mentalności, a szkodliwość mieszkających na polskich ziemiach Żydów – za niepodważalny fakt, że stało się to lejtmotywem ich dalszej działalności. Jak pisał po latach jeden z redaktorów warszawskiej prasy:

• 2 Księga Jubileuszowa „Kuriera Porannego” 1877–1902, red. F. Fryze, Warszawa 1903, s. 67. Cyt. za: M. (...)

P. Jeleński stawiał pierwsze kroki w „Kurierze Porannym”, gdzie dzięki naszej bezstronności i niezależności umieszczaliśmy jego artykuły około r. 1883. Był to człowiek małej wiedzy, jednostronny, ale odważny w wypowiadaniu swego zdania. Założył on tygodnik „Rolę” w r. 1883 i potrafił zyskać powodzenie, jak każdy, kto gra na jakiej namiętności ludzkiej, a dodajmy, że p. Jeleński grał długi czas zręcznie2.

5Ten trafnie dobrany przez autorkę cytat, dotyczący jednego z głównych bohaterów (może raczej: antybohaterów) Zatrutego ziarna naprowadza na trop wątku, który wydaje się powtarzać w tej książce, pośród wielu innych stanowiących klucz do fenomenu publicystyki, grającej na złych ludzkich emocjach: figury dziennikarza – dyletanta. Cała ideowa konstrukcja antysemityzmu wspiera się na tej postaci jako swoistym zworniku konstrukcyjnym budowli społecznego sukcesu. Właśnie dyletantyzm, który najdelikatniej można określić jako brak pieczołowitości i zbyt swobodny stosunek do prawdy, zastępowanej pogłoskami, stereotypami i kliszami, odpowiada za ruchomość, elastyczność antysemickiej retoryki i metaforyki, za ich swobodne przemieszczanie się przez obszary różnych dziedzin nauki – biologię, historię kultury, medycynę, psychologię, socjologię, etykę i tak dalej – aż po nasyconą złymi emocjami i pseudooskarżeniami retorykę „biblijną”.

8Natrafiamy tu na drugi wątek, przewijający się przez książkę Małgorzaty Domagalskiej, którego autorka szczególnie nie uwypukla, choć zdaniem piszącego te słowa jest on w Zatrutym ziarnie nieustannie obecny: związek antysemityzmu z populizmem. Co prawda, czytanie korpusu niechlubnych tekstów, zawartych w rocznikach „Roli”, z tej perspektywy może wydawać się skażone błędem prezentyzmu, a tym samym anachroniczne. Jednakże z drugiej strony można powiedzieć, że to właśnie współczesność nierzadko oświetla przeszłe wydarzenia i formy kulturowe w niepowtarzalny sposób, pozwalając dostrzec ich drugie dno lub takie ich aspekty, które wcześniej ginęły w mroku.

9Ów populistyczny wątek pojawia się – co ciekawe – w kontekście deklarowanej przez autorów „Roli” „postępowości” antysemityzmu. Jak pisał jeden z nich, publicysta „Mścisław”, w swoich Listach wiedeńskich:

• 6 Mścisław, Listy wiedeńskie, „Rola” 1896, nr 47, s. 756 (cyt. za: ibidem, s. 51).

Program antysemicki jest jasny. Ludność rozumie go bardzo dobrze, dlatego też popiera go z wielkim zapałem; gdzie zaś nie jest on zrozumianym, tam pono świat jeszcze, jak mówią, zabity deskami6.

10W cytacie tym odnajdziemy kluczowe cechy nowoczesnego (i ponowoczesnego) populizmu: odwołanie się do szerokich rzesz społeczeństwa z pominięciem „elit”, pretendowanie do głębszego i właściwszego rozumienia postępu niż inicjatorzy popularności tego pojęcia (w tym przypadku: pozytywiści). Jak zauważa współczesny politolog, Jan Pakulski:

• 7 J. Pakulski, Populizm i perspektywa elity, w: Almanach 2019 / 2020 Concilium Civitas, red. J. Żakow (...)

Nowoczesny populizm pojawił się jako odrębna perspektywa polityczna w czasie wielkich polityczno-ideologicznych konfrontacji na przełomie XIX i XX wieku. Powstał razem ze swym teoretycznym i politycznym nemezis: skupionym na elitach spojrzeniem na politykę („elityzm”) i „teorią elit” dotyczącą zmian politycznych i społecznych. […] populizm sytuuje się w strumieniu radykalnej myśli utopijnej, która obiecuje egalitarny porządek polityczny („rządy narodu”), kiedy elity zostaną wyeliminowane i przywrócona zostanie właściwa (bezpośrednia, wrażliwa na wolę ludu) demokracja7.

12Wraz z unowocześnieniem charakterystycznego dla „Roli” modelu populizmu pojawia się też inna typowa dla tego zjawiska cecha: postępujące zawężanie pojęcia wspólnoty narodowej, do tego stopnia, że w swoim finalnym kształcie okazuje się ona wspólnotą ideologiczną, grupą ludzi, których jednoczy niepodlegający krytyce światopogląd. Z tym zjawiskiem wiąże się odnotowany przez Małgorzatę Domagalską w publicystyce „Roli” topos „Polaków na usługach Żydów” lub „zżydziałych Polaczków”. Ostatecznie są oni określeni jako zdrajcy, zaś natura ich apostazji – co znamienne – ma przede wszystkim charakter religijny. Jak pisze Kamienny (Jan Jeleński) w swoim stałym felietonie z cyklu Na posterunku:

• 13 Kamienny [J. Jeleński], Na posterunku, „Rola” 1895, nr 12, s. 182. Cyt. za: M. Domagalska, Zatrute (...)

Wśród społeczeństwa – zamiast chrześcijańskich – krzewią pojęcia najbardziej niemoralne i najbardziej niezdrowe, bo judaistyczne. Siebie zaś samych, pomimo nieraz swojej wiedzy i woli, stawiają w roli powolnych sług Izraela13.