Angelo Clareno traducteur de Macaire
Abstracts
The only known medieval Latin versions, Clareno’s translations of the Great Letter and 150 Chapters of Pseudo-Macarius are concisly presented here (Greek text, manuscripts, incipit/explicit, etc.).
Index terms
Mots-clés :
L’Aquila Biblioteca Salvatore Tommasi 276, Vaticano BAV Urb. lat. 521, Firenze BNC Conv. soppr. B.4.713, Firenze BNC Conv. soppr. D 7 2745, Milano Biblioteca Ambrosiana M 13 sup, Roma Biblioteca Vallicelliana F 52/1, Subiaco BMN di Santa Scolastica 112 (CIX), Subiaco BMN di Santa Scolastica 227, Wien ÖNB 1735Outline
Top of pageFull text
Project TRANSMAR “Angelo Clareno (ca. 1260-1337) as a marginal Translator of the Greek Fathers: Circulation of Texts and People in Europe before Humanism”.—— HORIZON-MSCA-2022-PF-01,Funded by the European Union. Views and opinions expressed are however those of the author only and do not necessarily reflect those of the European Union. Neither the European Union nor the granting authority can be held responsible for them.
1Contrairement à ce que croyaient Angelo Clareno et ses contemporains, la Grande lettre et les Cent-cinquante chapitres qu’il a traduits ne sont pas l’œuvre de Macaire mais d’un pseudo-Macaire ou Macaire-Symeon. Les traductions du franciscain dissident en sont les seules versions latines médiévales connues à ce jour. Hormis dans ses propres écrits, où Clareno les cite ou s’y réfère, elles n’ont guère rencontré d’écho et peu circulé. Sa version de la Grande lettre est conservée dans un unique manuscrit (U) ; les 150 chapitres ont davantage été copiés, puisqu’ils sont aujourd’hui attestés par huit témoins manuscrits complets et un témoin qui ne comporte que les intitulés (S).
2La fiche signalétique des deux traductions indique l’identification du texte grec (auteur, titre, n°CPG, liens avec la base de manuscrits grecs PINAKES) ; la liste des témoins manuscrits ; le(s) titre(s) de la traduction latine ; incipit et explicit ; date et lieu de traduction ; une bibliographie sommaire.
Pseudo-Macarius, Opuscula II-VII sive Capitula centum quinquaginta
3(CPG 2413.2; Pinakes)
4Liste des témoins manuscrits
-
(Aq) L’Aquila, Biblioteca Salvatore Tommasi, 276, f. 1ra-88ra, sec. XV (L’Aquila, San Giuliano, O.F.M.)
-
(U) Città del Vaticano, BAV, Urb. lat. 521, f. 76ra-100r, 1474-1482 (Bibliothèque de Federico da Montefeltro)
-
(F1) Firenze, BNC, Conv. soppr. B.4.713, f. 1ra-33va, sec. XV1/2 (copie de F ; Florence, Santa Maria degli Angeli, O.S.B.Cam)
-
(F) Firenze, BNC, Conv. soppr. D 7 2745, f. 90r-114v, sec. XIV (Florence, Badia Fiorentina, O.S.B.)
-
(Mi) Milano, Biblioteca Ambrosiana, M 13 sup, f. 23r-61v, sec. XIV3/4 (Italie)
-
(Rv) Roma, Biblioteca Vallicelliana, F 52/1, f. 19r-69v, sec. XV (Venise?)
-
(S1) Subiaco, BMN di Santa Scolastica, 112 (CIX), f. 57ra -78va, sec. XIV (Subiaco, O.S.B. ?)
-
(S) Subiaco, BMN di Santa Scolastica, 227 (CCXXIV), f. 208v-211r, XIV1/2 , seulement les intitulés des chapitres (Subiaco, O.S.B.)
-
(W) Wien, ÖNB, 1735, f. 107r-151v, sec. XIV (copié en Italie, puis Aggsbach, O. Cart.)
5Titres
Liber sancti et divini Macharii (U)
Verba sive sententie S. Macharii que sunt CL (Mi)
Ex dictis divini Macharii de ea que est secundum Spiritum perfectione (A, Rv, S1, W)
Epistola sancti Macharii Egyptiaci ad iuniores monachos sue professionis (F, F1)
- 1 divino] sancti M F F1
- 2 destinationis] destinatione Aq
- 3 pertingere] apprehendere F F1
- 4 eternam hereditet vitam] hereditet vitam eternam F F1
6Incipit : Gratia quidem et dono Spiritus divino1, quilibet nostrum salutem suscipit, fide autem et caritate, agone autem destinationis2 liberi arbitrii ad perfectam mensuram spiritualis etatis pertingere3 potest, ut quemadmodum gratia, sic et iustitia eternam hereditet vitam4.
- 5 principiato] principato Rv
- 6 amen] + deo gratias agimus W Aq + gratias agimus S1 + benedictus dominus noster iesus christus. Ame (...)
7Explicit : Cum in principiato5 eius Patre et sancto ipsius Spiritu et bono et vivificante et nunc et semper et in secula seculorum. Amen6.
8Date, lieu : avant 1305, Grèce
9Bibliographie : Pour une définition plus précise de la tradition manuscrite, voir Armelle Le Huërou, « Circulation des Pères grecs dans l’Occident médiéval : du nouveau sur les traductions d’Angelo Clareno », Études Franciscaines, 17(2), 2024, p. 321-323.
Pseudo-Macarius, Epistola magna
10(CPG 2415.2; Pinakes)
11Unique témoin manuscrit : (U) Città del Vaticano, BAV, Urb. lat. 521, f. 100ra-108vb, 1474-1482
12Titre : Epistola sanctissimi et divini patris nostri Macharii, nimium utilis ad cenobitas.
13Incipit : Universorum rex et amator hominum Deus bonas occasiones hominum generi donat sempiterne, ad futurorum profectum unumquemque sumere volens (…)
14Explicit : (…) digni facti conregnare et esse cum ipso, requie ineffabili requiescemus in infinita secula seculorum. Amen.
15Date et lieu : avant 1305, Grèce ?
16Bibliographie : Cf. Armelle Le Huërou, « Angelo Clareno et quelques Pères grecs », in Oliviana 6, 2020, §26-28 ; R. Staats, Makarios-Symeon. Epistola Magna. Eine messalianische Mönchsregel und ihre Umschrift in Gregors von Nyssa De instituto christiano (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen. Philologisch-historische Klasse, Dritte Folge, 134), Göttingen, 1984, p. 59-61.
Notes
1 divino] sancti M F F1
2 destinationis] destinatione Aq
3 pertingere] apprehendere F F1
4 eternam hereditet vitam] hereditet vitam eternam F F1
5 principiato] principato Rv
6 amen] + deo gratias agimus W Aq + gratias agimus S1 + benedictus dominus noster iesus christus. Amen F1
Top of pageReferences
Electronic reference
Armelle Le Huërou, “Angelo Clareno traducteur de Macaire”, Oliviana [Online], 8 | 2025, Online since 18 October 2025, connection on 07 February 2026. URL: http://journals.openedition.org/oliviana/1669
Top of pageCopyright
The text only may be used under licence CC BY-SA 4.0. All other elements (illustrations, imported files) may be subject to specific use terms.
Top of page


