Angelo Clareno traducteur d’une lettre de Jean Chrysostome
Abstracts
The Letter to Cyriacus, an apocryphon attributed to Chrysostom, was translated into Latin for the first time by Angelo Clareno. This version enjoyed wide circulation, especially in Germanic and Slavic areas. It is presented here concisely (Greek text, manuscripts organized by families, incipit/explicit, etc.).
Index terms
Mots-clés :
Arnhem Openbare en Gelderse Wetenschappelijke Bibliotheek 5, Bernkastel-Kues Bibliothek des St. Nikolaus-Hospitals 58, Brugge Openbare Bibliotheek Brugge (Biekorf) 137, Bruxelles KBR 2016-2024 (1425), Bruxelles KBR 706-707 (922), Charleville-Mézières BM 132, Cremona Biblioteca Statale 18, Köln Historisches Archiv der Stadt W 31 (Best. 7010), Köln Historisches Archiv der Stadt GB oct. 56 (Best. 7008), Krakow Biblioteka Jagiellońska 1298, Melk Stiftsbibliothek 306 (84 B 51), Metz BM 487, München BSB Clm 5882, München BSB Clm 18422, Olomouc VKOL M I 258, Olomouc VKOL M II 139, Paris BNF lat. 2203, Pommersfelden Gräflich Schönbornsche Bibliothek 28 (2759), Praha NK XIII. G. 7, Praha NK IX.E.2, Roma Biblioteca Casanatense 528, Siena BC degli Intronati G.IX.2, Subiaco BMN S. Scolastica 227 (CCXXIV), Trier Stadtbibliothek 181/1206 2°, Utrecht UB 4.B.12 (178), Vaticano BAV Urb. Lat. 521, Wien ÖNB 1718, Wrocław BU 1 F 123 (132).Outline
Top of pageFull text
Project TRANSMAR “Angelo Clareno (ca. 1260-1337) as a marginal Translator of the Greek Fathers: Circulation of Texts and People in Europe before Humanism”.—— HORIZON-MSCA-2022-PF-01,Funded by the European Union. Views and opinions expressed are however those of the author only and do not necessarily reflect those of the European Union. Neither the European Union nor the granting authority can be held responsible for them.
- 1 Le texte grec est édité dans P. Nikolopoulos, Αἱ εἰς τὸν Ἰωάννην τὸν Χρυσόστομον ἐσφαλμένως ἀποδιδό (...)
1Parmi les lettres longtemps attribuées à Jean Chrysostome, plusieurs sont inauthentiques, dont la Lettre 125, autrement connue comme Lettre à Cyriaque1. Angelo Clareno en est le premier a avoir donné une version latine, après son retour de Grèce, d’après un manuscrit de l’abbaye italo-grecque de Grottaferrata. Cette traduction, dont les témoins les plus précoces sont transmis avec celle du corpus de la Scala Paradisi de Jean Climaque, a rencontré un succès notable, principalement dans les espaces germanique et slave. À ce jour sont recensés vint-six témoins complets, et deux témoins fragmentaires.
2La fiche signalétique de la traduction indique l’identification du texte grec (auteur, titre, n°CPG, liens avec la base de manuscrits grecs PINAKES) ; les coordonnées du manuscrit grec à l’origine de la traduction ; la liste des témoins manuscrits, classés ici par grandes familles (i, d, b) ; le(s) titre(s) de la traduction latine ; incipit et explicit ; date et lieu de traduction ; une bibliographie sommaire.
PSEUDO-CHRYSOSTOMUS, Epistula ad Cyriacum
3(CPG 4405.125.a ; BHG 881y ; Pinakes)
4Manuscrit grec : Città del Vaticano, BAV, Vat. gr. 1600, ff. 165v-168v, sec. XII (Grottaferrata)
Listes des témoins manuscrits par familles et ordre alphabétique2
- 2 Les témoins précédés de * sont des fragments ou citations.
5Les manuscrits sont ici classés par commodité en trois familles distinctes qui correspondent à trois grands espaces géographiques : tradition exlusivement “italienne” (i) ; tradition “germanique” (d), qui remonte à un unique manuscrit (Cm) ; tradition “slave” (b), très altérée, et possiblement issue de (Cm).
Tradition “italienne” (i)
-
(U) Città del Vaticano, BAV, Urb. Lat. 521, ff. 8ra-9rb, 1474-82 (Bibliothèque de Federico da Montefeltro)
-
(Cr) Cremona, Biblioteca Statale, 18, ff. 1r-3r, sec. XIV (Crémone, O.E.S.A.)
-
(R) Roma, Biblioteca Casanatense, 528, ff. 11r-14r, sec. XV (Italie, O.F.M.?)
-
*(Si1) Siena, BC degli Intronati, G.IX.2, f. 2ra, sec. XVmed (Sienne, O.S.B.Oliv.)
-
(S) Subiaco, BMN S. Scolastica, 227 (CCXXIV), ff. 211v-214v, sec. XIV1/2 (Subiaco, O.S.B.)
Traditions “germaniques”, dépendantes de Cm
(d)
-
(A) Arnhem, Openbare en Gelderse Wetenschappelijke Bibliotheek, 5, f. 106rb-108va, sec. XIV-XV, copie indirecte de Cm (Bethlehem (Doetinchem), C.R.S.A.)
-
(Bg) Brugge, Openbare Bibliotheek Brugge (Biekorf), 137, f. 114r-116v, sec. XIVex, copie de Cm (Dunes, O. Cist.; prov. Lombardie, O.F.M.?)
-
(Br1) Bruxelles, KBR, 2016-2024 (1425), f. 137r-140r, c. 1463 (Corsendonk, C.R.S.A.)
-
(Cm) Charleville-Mezières, BM, 132, f. 138v-141v, sec. XIVmed (Vauvert, Paris, O. Cart., puis Mont-Dieu O. Cart.)
-
(P) Paris, BNF, lat. 2203, f. 128va-130vb, sec. XIV2/2, copie de Cm (Bibliothèque de Benoît XIII)
-
(Pm) Pommersfelden, Gräflich Schönbornsche Bibliothek, 28 (2759), f. 346r-350r, sec. XV (non consulté)
-
(Ut1) Utrecht, UB, 4.B.12 (178), f. 149vb-150vb, 1444 (copié à Lierde, Bois-Saint-Martin, O. Cart., puis Nieuwlicht O. Cart. (Utrecht))
(d1)
-
(Bk) Bernkastel-Kues, Bibliothek des St. Nikolaus-Hospitals, 58, f. 88v-90v, 1445, copie indirecte de Cm (bibliotèque de Nicolas de Cues)
-
(Br2) Bruxelles, KBR, 706-707 (922), f. 103v-105, c. 1465 (ante 1471) (copié à Cologne pour Paul von Gerresheim, professeur de théologie à l’université de Cologne, qui l’a légué à Ste-Barbara de Cologne, O. Cart.)
-
(K1) Köln, Historisches Archiv der Stadt, W 31 (Best. 7010) f. 58r-60v, sec. XV2/2 (Cologne, Frères de la vie commune de Weidenbach)
-
(K2) Köln, Historisches Archiv der Stadt, GB oct. 56 (Best. 7008), f. 30r-35v, sec. XV3/4 (Cologne, St-Martin, O.S.B.)
-
(Mk) Melk, Stiftsbibliothek, 306 (84 B 51), ff. 312ra-313rb, 1456, copie de Mn1 (Melk, O.S.B.)
-
(Mn2) München, BSB, Clm 5882, f. 77ra-78va, sec. XV, copie de Mn1 (Ebersberg, O.S.B.)
-
(Mn1) München, BSB, Clm 18422, f. 76va-78ra, 1454, copie de Bk (Tegernsee, O.S.B.)
-
(T2) Trier, Stadtbibliothek, 181/1206 2°, f. 94va-95vb, 1512, copie de Bk ou d’une copie de Bk (Eberhardt, C.R.S.A.)
(non classifié: d ou d1)
-
*(Mz) Metz, BM, 487, f. 123v, sec. XV (Rettel, St Sixte, O. Cart.)
Tradition “slave”, possiblement dépendante de Cm, mais très altérée par endroits (b)
-
(Kr) Krakow, Biblioteka Jagiellońska, 1298, f. 171va-174ra, c. 1405 (a probablement appartenu à un chanoine de Skarbimierz, puis ex libris Johannis de Da<m>browka)
-
(O1) Olomouc, VKOL, M I 258, f. 11r-13r, sec. XV2/2 (Olomouc, O.Cart.) (non consulté)
-
(O2) Olomouc, VKOL, M II 139, f. 15r-16r, sec. XIV2/2 (Dolany, O.Cart.)
-
(Pr1) Praha, NK, XIII. G. 7, f. 48r-50r, 1385-1410 (Třeboň, C.R.S.A.)
-
(Pr2) Praha, NK, IX.E.2, f. 92r-94r, sec. XV
-
(W1) Wien, ÖNB, 1718, f. 165va-167v, 1400-20, Mitteleuropa
-
(Wr) Wrocław, BU, 1 F 123 (132), ff. 347v-349v, c. 1424 (Wrocław, un frère O.P.)
6Titres
- 3 sanctissimi] sancti Cr
- 4 christomi U cristomi S grisostomi Cr
Epistola sanctissimi3 patris nostri Iohannis Chrisostomi4 missa a Cucuso Cilicie, ubi erat in exilio, ad Ciriacum episcopum positum in exilio prope eum (i sine R)
Epistola sanctissimi patris nostri Iohannis Grisostomi missa a Cucuso Cilitie, ubi in exilio erat, ad Ciriacum episcopum, qui erat unus ex dampnatis in exilio cum eo (R)
- 5 sanctissimi patris] beatissimi patris Kr
- 6 cilicie] cilie A cicilie P Bk Mn1 K1 K2
- 7 exilio] ipso Bk Mn1 K1
- 8 ad] a P
- 9 cyriachum] chiriacum P Pm Bk Mn1 chyriacum A cyriacum K1 Kr ciriacum K2 Wr Pr1 Pr2 cyciacum O2
- 10 dampnatis] condempnatis K1 K2
Epistola sanctissimi patris5 Iohannis Crisostomi, missa a Cucuso Cilicie6, ubi in exilio7 erat, ad8 Cyriachum9 episcopum, qui erat unus de dampnatis10 in exilio cum eo (d, d1, b sine Br2, Ut1, O1, W1)
7Epistola beati Iohannis Crisostomi (Ut1)
8Epistola beatissimi Iohannis Crisostomi missa a Cucuso Cilicie (O1)
9(Incipit) epistula eiusdem ad Cyriacum coepiscopum relegatum similiter in exilium; (Explicit) epistula Cris(ostomi) episcopi Constantinopolitani, quam misit de exilio Cucuso (W1)
- 11 age] a te b
- 12 iterum] iter d1
- 13 et] ut b
- 14 vulnus] volnus Br1 Bk Mn1 W1 Wr wlnus Kr
- 15 a te] in te s vite O2
- 16 cogitationes dissipabo] inv. i sine R
10Incipit : Age11 iam iterum12 et13 vulnus14 accidie a te15 exhauriam et cogitationes dissipabo16 tuum intellectum nube et turbine opprimentes.
- 17 terrena et vitiosa affectione] terrena affectione et vitiosa s terrena affectione et vicio W1
- 18 deum K1 K2 Br2 A Mz] deo Bk Mn1
- 19 Deo gratias. Amen] + etc. Ut om. O Kr W1 Br2 etc. Pr1 Wr amen om. R Br1 Bg Bk K1 K2
11Explicit : Mens vero que est a terrena et vitiosa affectione17 separata, habebit in Deum18 caritatem. Deo gratias. Amen19.
12Date, lieu de traduction : Italie, après 1305, peut-être avant 1311
13Bibliographie : Armelle Le Huërou, « Angelo Clareno traducteur de Jean Chrysostome », Aevum, 95 (2021) p. 477-498.
Notes
1 Le texte grec est édité dans P. Nikolopoulos, Αἱ εἰς τὸν Ἰωάννην τὸν Χρυσόστομον ἐσφαλμένως ἀποδιδόμεναι ἐπιστολαί, Athènes 1973, p. 395-411.
2 Les témoins précédés de * sont des fragments ou citations.
3 sanctissimi] sancti Cr
4 christomi U cristomi S grisostomi Cr
5 sanctissimi patris] beatissimi patris Kr
6 cilicie] cilie A cicilie P Bk Mn1 K1 K2
7 exilio] ipso Bk Mn1 K1
8 ad] a P
9 cyriachum] chiriacum P Pm Bk Mn1 chyriacum A cyriacum K1 Kr ciriacum K2 Wr Pr1 Pr2 cyciacum O2
10 dampnatis] condempnatis K1 K2
11 age] a te b
12 iterum] iter d1
13 et] ut b
14 vulnus] volnus Br1 Bk Mn1 W1 Wr wlnus Kr
15 a te] in te s vite O2
16 cogitationes dissipabo] inv. i sine R
17 terrena et vitiosa affectione] terrena affectione et vitiosa s terrena affectione et vicio W1
18 deum K1 K2 Br2 A Mz] deo Bk Mn1
19 Deo gratias. Amen] + etc. Ut om. O Kr W1 Br2 etc. Pr1 Wr amen om. R Br1 Bg Bk K1 K2
Top of pageReferences
Electronic reference
Armelle Le Huërou, “Angelo Clareno traducteur d’une lettre de Jean Chrysostome”, Oliviana [Online], 8 | 2025, Online since 18 October 2025, connection on 07 February 2026. URL: http://journals.openedition.org/oliviana/1673
Top of pageCopyright
The text only may be used under licence CC BY-SA 4.0. All other elements (illustrations, imported files) may be subject to specific use terms.
Top of page


