Bibliographie
Bearzot, C., 1994, Esilii, deportazioni ed emigrazioni forzate in Atene sotto regimi non democratici, dans M. Sordi (éd.), Emigrazione e immigrazione nel mondo antico (Contributi di storia antica, 20), Milan, p. 141-167.
Bearzot, C., 1996, Argo nel V secolo : ambizioni egemoniche, crisi interne, condizionamenti esterni, dans C. Bearzot et F. Landucci (éd.), Argo. Una democrazia diversa (Contributi di storia antica, 4), Milan, p. 105-146.
Bearzot, C., 1997, Lisia e la tradizione su Teramene. Commento storico alle orazioni XII e XIII del corpus lysiacum, Milan.
Cloché, P., 1911, Les expulsions en Attique avant la prise de Phylé, REG, 24, p. 63-76.
Fantasia, U., 2014, La guerra del Peloponneso nell’Epitome di Giustino, dans C. Bearzot et F. Landucci (éd.), Studi sull’epitome di Giustino, Milan, p. 125-166.
Forsdyke, F., 2005, Exile, Ostracism, and Democracy. The Politics of Expulsion in Ancient Greece, Princeton.
Fuscagni, S., 1975, Callistene di Olinto e la Vita di Pelopida di Plutarco, dans M. Sordi (éd.), Storiografia e propaganda (Contributi di storia antica, 3), Milan, p. 31-55.
Georgiadou, A., 1997, Plutarch’s Pelopidas. A Historical and Philological Commentary, Beiträge zur Altertumskunde 105, Stuttgart - Leipzig.
Krentz, P., 1982, The Thirty at Athens, Ithaca - Londres.
Krentz, P., 1995, Xenophon, Hellenika : Books II.3.11-IV.2.8. Edited with an Introduction, Translation and Commentary, Warminster.
Lehmann, G.A., 1972, Die revolutionäre Machtergreifung der “Dreissig” und die staatliche Teilung Attikas (404-401/0 v. Chr.), dans Antike und Universalgeschichte : Festschrift Hans Erich Stier zum 70. Geburtstag am 25. Mai 1972, Münster, p. 201-233.
Lonis, R., 1988, Extradition et prise de corps des réfugiés politiques en Grèce, dans R. Lonis (éd.), L’étranger dans le monde grec. Actes du Colloque organisé par l’Institut d’études anciennes, Nancy, mai 1987, Nancy, p. 69-88.
Lonis, R., 1993, La condition des réfugiés politiques en Grèce : statut et privilèges, dans M.-M. Mactoux et E. Geny (éd.), Mélanges Pierre Lévêque, VII : Anthropologie et société, Paris, p. 209-225.
Németh, G., 2005, The Victims of the Thirty Tyrants, dans U. Bultrighini (éd.), Democrazia e antidemocrazia nel mondo greco, Alessandria, p. 177-187.
Piccirilli, L., 2002, L’invenzione della diplomazia nella Grecia antica, Rome.
Radicke, J., Die Rede des Demosthenes für die Freiheit der Rhodier (or. 15), Beiträge zur Altertumskunde 65, Stuttgart - Leipzig.
Rhodes, P.J., 1981, A Commentary on the Aristotelian Athenaion Politeia, Oxford (2e éd., 1993).
Seibert, J. 1979, Die politischen Flüchtlinge und Verbannten in der griechischen Geschichte, Darmstadt.
Tuci, P.A., 2019, The Speeches of Theban Ambassadors in Ancient Sources, 404-362 B.C., Ktèma, 44, p. 00.
Whitehead, D., 1982/83, Sparta and the Thirty Tyrants, AncSoc, 13-14, p. 105-130.
Wolpert, A.O., 2006, The Violence of the Thirty Tyrants, dans S. Lewis (éd.), Ancient Tyranny, Edinbourg, p. 213-223.
Zecchini, G., 2016, Notes historiques, dans Justin, Abregé des Histoires Philippiques de Trogue-Pompée, Livres I-X, Paris.
Haut de page
Notes
Bearzot, 1994.
Xen. Hell. 2.3.24 : Ὦ ἄνδρες βουλευταί, εἰ μέν τις ὑμῶν νομίζει πλείους τοῦ καιροῦ ἀποθνῄσκειν, ἐννοησάτω ὅτι ὅπου πολιτεῖαι μεθίστανται πανταχοῦ ταῦτα γίγνεται· πλείστους δὲ ἀνάγκη ἐνθάδε πολεμίους εἶναι τοῖς εἰς ὀλιγαρχίαν μεθιστᾶσι διά τε τὸ πολυανθρωποτάτην τῶν Ἑλληνίδων τὴν πόλιν εἶναι καὶ διὰ τὸ πλεῖστον χρόνον ἐν ἐλευθερίᾳ τὸν δῆμον τεθράφθαι.
Xen. Hell. 2.3.12 ; Arist. Ath. Pol. 35.2-3 ; Diod. 14.4.2.
Xen. Hell. 2.3.13 : ἐπεὶ δὲ ἤρξαντο βουλεύεσθαι ὅπως ἂν ἐξείη αὐτοῖς τῇ πόλει χρῆσθαι ὅπως βούλοιντο…; cf. 2.3.21: ὡς ἐξὸν ἤδη ποιεῖν αὐτοῖς ὅ τι βούλοιντο ; 2.3.23 : οἱ δ᾽ ἐμποδὼν νομίζοντες αὐτὸν εἶναι τῷ ποιεῖν ὅ τι βούλοιντο, ἐπιβουλεύουσιν αὐτῷ.
Xen. Hell. 2.3.17 : ἀποθνῃσκόντων πολλῶν καὶ ἀδίκως. Cf. Arist. Ath. Pol. 35.4 : ἐπεὶ δὲ τὴν πόλιν ἐγκρατέστερον ἔσχον, οὐδενὸς ἀπείχοντο τῶν πολιτῶν, ἀλλ᾽ ἀπέκτειναν τοὺς καὶ ταῖς οὐσίαις καὶ τῷ γένει καὶ τοῖς ἀξιώμασιν προέχοντας; Just. Epit. 5.8.12 : caedes deinde civium ab Alcibiade auspicantur.
Xen. Hell. 2.3.14 : οὓς ἐβούλοντο συνελάμβανον οὐκέτι τοὺς πονηρούς τε καὶ ὀλίγου ἀξίους, ἀλλ᾽ ἤδη οὓς ἐνόμιζον ἥκιστα μὲν παρωθουμένους ἀνέχεσθαι, ἀντιπράττειν δέ τι ἐπιχειροῦντας πλείστους ἂν τοὺς συνεθέλοντας λαμβάνειν ; 18 : ἤδη φοβούμενοι καὶ οὐχ ἥκιστα τὸν Θηραμένην, μὴ συρρυείησαν πρὸς αὐτὸν οἱ πολῖται ; Arist. Ath. Pol. 35.4 : […] ὑπεξαιρούμενοί τε τὸν φόβον καὶ βουλόμενοι τὰς οὐσίας διαρπάζειν. καὶ χρόνου διαπεσόντος βραχέος, οὐκ ἐλάττους ἀνῃρήκεσαν ἢ χιλίους πεντακοσίους; 36.1 : ἐπεὶ διεσπάρησαν οἱ λόγοι πρὸς τὸ πλῆθος καὶ πρὸς τὸν Θηραμένην οἰκείως εἶχον οἱ πολλοί, φοβηθέντες μὴ προστάτης γενόμενος τοῦ δήμου καταλύσῃ τὴν δυναστείαν […].
Voir à ce sujet Xen. Hell. 2.3.20.
Diod. 14.5.6-7 ; 14.6.
Lys. 13.46-47.
Lys. 13.47 : Τὸ τελευταῖον συλλήβδην ἅπαντες ὑπὸ τῶν τριάκοντα ἐκ τῆς πατρίδος ἐξηλάθητε.
Diod. 14.5.
Diod. 14.6 : Ἐπὶ τοσοῦτο δὲ κατέφθειραν τὴν πόλιν, ὥστε φυγεῖν τοὺς Ἀθηναίους πλείους τῶν ἡμίσεων ; 14.7 : τῶν δὲ πολιτῶν καθ᾽ ἡμέραν ἀναιρουμένων οἱ τοῖς βίοις εὐπορούμενοι σχεδὸν ἅπαντες ἔφυγον ἐκ τῆς πόλεως.
Xen. Mem. 2.7.2, Ἐπεὶ γὰρ ἐστασίασεν ἡ πόλις, πολλῶν φυγόντων εἰς τὸν Πειραιᾶ, συνεληλύθασιν ὡς ἐμὲ καταλελειμμέναι ἀδελφαί τε καὶ ἀδελφιδαῖ καὶ ἀνεψιαὶ τοσαῦται ὥστ᾽ εἶναι ἐν τῇ οἰκίᾳ τέτταρας καὶ δέκα τοὺς ἐλευθέρους. λαμβάνομεν δὲ οὔτε ἐκ τῆς γῆς οὐδέν: οἱ γὰρ ἐναντίοι κρατοῦσιν αὐτῆς: οὔτ᾽ ἀπὸ τῶν οἰκιῶν: ὀλιγανθρωπία γὰρ ἐν τῷ ἄστει γέγονε. Isoc. 7.67 parle de plus de cinq mille Athéniens contraints de s’enfuir au Pirée : εἰς δὲ τὸν Πειραιᾶ φυγεῖν πλείους ἢ πεντακισχιλίους ἠνάγκασαν.
Xen. Hell. 2.4.1 ; Diod. 14.32.4.
Xen. Hell. 2.4.1 : Οἱ δὲ τριάκοντα, ὡς ἐξὸν ἤδη αὐτοῖς τυραννεῖν ἀδεῶς, προεῖπον μὲν τοῖς ἔξω τοῦ καταλόγου μὴ εἰσιέναι εἰς τὸ ἄστυ, ἦγον δὲ ἐκ τῶν χωρίων, ἵν’ αὐτοὶ καὶ οἱ φίλοι τοὺς τούτων ἀγροὺς ἔχοιεν. Φευγόντων δὲ εἰς τὸν Πειραιᾶ καὶ ἐντεῦθεν ἐνέπλησαν καὶ τὰ Μέγαρα καὶ τὰς Θήβας τῶν ὑποχωρούντων.
Diod. 14.32.4. Cf. Xen. Hell. 2.4.8-10.
Diod. 14.32.4 : Οἱ δὲ τριάκοντα θεωροῦντες τοὺς πολίτας ἐν Ἀθήναις, ὅσοι μὴ μετεῖχον τῆς τῶν τρισχιλίων πολιτείας, μετεώρους ὄντας πρὸς τὴν κατάλυσιν τῆς δυναστείας, μετῴκισαν αὐτοὺς εἰς τὸν Πειραιᾶ, καὶ τοῖς ξενικοῖς ὅπλοις διακατεῖχον τὴν πόλιν.
Rhodes, 1981, p. 451. Krentz, 1982, p. 65-66, et Forsdyke, 2005, p. 198-199, ne croient pas à l’expulsion de la khôra. Krentz, 1995, p. 140-141, pense que par cette mesure les Trente Tyrans entendaient d’une part éviter des conspirations, de l’autre favoriser le retour des Athéniens aux travaux agricoles.
Pour distinguer les deux épisodes, cf. Cloché, 1911 ; mais cf. Lehmann, 1972, p. 217, n. 44, et Bearzot, 1994, p. 146-152. En faveur de la séquence de Diodore, cf. Krentz, 1982, p. 131-152 ; mais cf. Bearzot, 1994, p. 149-151.
Whitehead, 1982/83 ; Krentz, 1982, p. 63-67.
Seibert, 1979, I, p. 93 ; II, p. 470, note 740 ; Lonis, 1993, p. 211-214 ; Forsdyke, 2005, p. 199 et n. 273.
Lys. 12.95-98.
Bearzot, 1997, p. 148-150 et 237-239.
Lys. 12.95 : Ὅσοι δ’ ἐκ Πειραιέως ἐστέ, πρῶτον μὲν τῶν ὅπλων ἀναμνήσθητε, ὅτι πολλὰς μάχας ἐν τῇ ἀλλοτρίᾳ μαχεσάμενοι οὐχ ὑπὸ τῶν πολεμίων ἀλλ’ ὑπὸ τούτων εἰρήνης οὔσης ἀφῃρέθητε τὰ ὅπλα, ἔπειθ’ ὅτι ἐξεκηρύχθητε μὲν ἐκ τῆς πόλεως, ἣν ὑμῖν οἱ πατέρες παρέδοσαν, φεύγοντας δὲ ὑμᾶς ἐκ τῶν πόλεων ἐξῃτοῦντο.
Lys. 12.97 : πολλαχοῦ κινδυνεύσαντες καὶ εἰς πολλὰς πόλεις πλανηθέντες καὶ πανταχόθεν ἐκκηρυττόμενοι […].
Avezzù, 1991, p. 149, n. 103 ; cf. Lys. 25.22 ; 31.8, où revient le même verbe, et cf. Bearzot, 1994, p. 149, n. 19.
Lonis, 1988.
Dem. 15.22.
Dem. 15.22 : […] Οἳ χώραν ὅμορον τῇ Λακεδαιμονίων οἰκοῦντες, ὁρῶντες ἐκείνους γῆς καὶ θαλάττης ἄρχοντας, οὐκ ἀπώκνησαν οὐδ᾽ ἐφοβήθησαν εὐνοϊκῶς ὑμῖν ἔχοντες φανῆναι. […] Ἀλλὰ καὶ πρέσβεις ἐλθόντας ἐκ Λακεδαίμονος, ὥς φασιν, ἐξαιτήσοντάς τινας τῶν φυγάδων τῶν ὑμετέρων ἐψηφίσαντο, ἐὰν μὴ πρὸ ἡλίου δύντος ἀπαλλάττωνται, πολεμίους κρίνειν. Pour un commentaire de ce passage voir Radicke, 1995, p. 127-131.
Bearzot, 1996.
Diod. 14.6.2 ; Just. Epit. 5.9.4.
Cf. Hdt. 5.50.3 ; 7.149.3.
Le texte du passage présente des problèmes. Bonnet et Bennet (Belles Lettres), que je suis, conservent, comme Dindorf, la leçon des manuscrits : Λακεδαιμόνιοι δὲ τὴν πόλιν τῶν Ἀθηναίων ὁρῶντες (« Les Lacédémoniens, qui observaient la cité d’Athènes »). Au contraire, le texte du passage a été considéré peu satisfaisant et a été corrigé par Vogel (Teubner), qui lit Λακεδαιμόνιοι δὲ τὴν στάσιν τῶν Ἀθηναίων ὁρῶντες (« en voyant Athénes en proie à la guerre civile » ; par Oldfather (Loeb), qui lit Λακεδαιμόνιοι δὲ ταπεινὴν τὴν πόλιν τῶν Ἀθηναίων ὁρῶντες, en adoptant la correction de Wurm (« en voyant Athènes affaiblie ») ; Reiske préfère οὕτω φερομένην (ou διακειμένην, ou διεφθαρμένην : « en voyant Athènes dans cette situation »).
Diod. 14.6.1 : Ἐψηφίσαντο γὰρ τοὺς Ἀθηναίων φυγάδας ἐξ ἁπάσης τῆς Ἑλλάδος ἀγωγίμους τοῖς τριάκοντα εἶναι, τὸν δὲ κωλύσαντα πέντε ταλάντοις ἔνοχον εἶναι.
Diod. 14.6.2 : αἱ μὲν ἄλλαι πόλεις καταπεπληγμέναι τὸ βάρος τῶν Σπαρτιατῶν ὑπήκουον, Ἀργεῖοι δὲ πρῶτοι, μισοῦντες μὲν τὴν Λακεδαιμονίων ὠμότητα, κατελεοῦντες δὲ τὰς τύχας τῶν ἀκληρούντων, ὑπεδέχοντο φιλανθρώπως τοὺς φυγάδας.
Diod. 14.6.3 : καὶ Θηβαῖοι δὲ ἐψηφίσαντο ὑπάρχειν πρόστιμον τῷ θεασαμένῳ μὲν ἀγόμενον φυγάδα, μὴ βοηθήσαντι δὲ κατὰ τὸ δυνατόν.
Diod. 14.32.1 : Οἱ δ’ ἐν ταῖς Ἀθήναις δυναστεύοντες τριάκοντα τύραννοι καθ’ ἡμέραν οὐκ ἐπαύοντο τοὺς μὲν φυγαδεύοντες, τοὺς δὲ ἀναιροῦντες. Τῶν δὲ Θηβαίων ἀγανακτούντων ἐπὶ τοῖς γινομένοις καὶ φιλοφρόνως τοὺς φυγάδας ὑποδεχομένων, Θρασύβουλος Στιριεὺς ὀνομαζόμενος, ὢν Ἀθηναῖος, ὑπὸ δὲ τῶν τριάκοντα πεφυγαδευμένος, συνεργούντων αὐτῷ λάθρᾳ τῶν Θηβαίων κατελάβετο τῆς Ἀττικῆς χωρίον ὀνομαζόμενον Φυλήν.
Plut. Lys. 27.2-4 ; Pel. 6.4-5.
Plut. Lys. 27.2 : […] μάλιστα δὲ ἐπὶ τῷ παρασχεῖν ἀρχὴν Ἀθηναίοις ἐλευθερώσεως ἀπὸ τῶν τριάκοντα τυράννων, οὓς Λύσανδρος μὲν κατέστησε, Λακεδαιμόνιοι δὲ δύναμιν καὶ φόβον αὐτοῖς προστιθέντες ἐψηφίσαντο τοὺς φεύγοντας ἐξ Ἀθηνῶν ἀγωγίμους εἶναι πανταχόθεν, ἐκσπόνδους δὲ τοὺς ἐνισταμένους τοῖς ἄγουσι.
Plut. Lys. 27.3 : πρὸς ταῦτα γὰρ ἀντεψηφίσαντο Θηβαῖοι ψηφίσματα πρέποντα καὶ ἀδελφὰ ταῖς Ἡρακλέους καὶ Διονύσου πράξεσιν, οἰκίαν μὲν ἀνεῷχθαι πᾶσαν καὶ πόλιν ἐν Βοιωτίᾳ τοῖς δεομένοις Ἀθηναίων, τὸν δὲ τῷ ἀγομένῳ φυγάδι μὴ βοηθήσαντα ζημίαν ὀφείλειν τάλαντον, ἂν δέ τις Ἀθήναζε διὰ τῆς Βοιωτίας ἐπὶ τοὺς τυράννους ὅπλα κομίζῃ, μήτε ὁρᾶν τινα Θηβαῖον μήτε ἀκούειν.
Plut. Pel. 6.3 : ἧκε δὲ καὶ παρὰ Λακεδαιμονίων γράμματα τοῖς Ἀθηναίοις προστάσσοντα μὴ δέχεσθαι μηδὲ παρακινεῖν, ἀλλ’ ἐξελαύνειν τοὺς φυγάδας, ὡς κοινοὺς πολεμίους ὑπὸ τῶν συμμάχων ἀποδεδειγμένους.
Plut. Pel. 6.4 : οἱ μὲν οὖν Ἀθηναῖοι, πρὸς τῷ πάτριον αὐτοῖς καὶ σύμφυτον εἶναι τὸ φιλάνθρωπον ἀμειβόμενοι τοὺς Θηβαίους, μάλιστα συναιτίους γενομένους τῷ δήμῳ τοῦ κατελθεῖν καὶ ψηφισαμένους, ἐάν τις Ἀθηναίων ἐπὶ τοὺς τυράννους ὅπλα διὰ τῆς Βοιωτίας κομίζῃ, μηδένα Βοιωτὸν ἀκούειν μηδ’ ὁρᾶν, οὐδὲν ἠδίκησαν τοὺς Θηβαίους). Sur l’orientation anti-laconienne de la source de Plutarque, cf. Fuscagni, 1975, p. 32 ; contra Georgiadou, 1997, p. 99 (cf. p. 15-28).
Tuci, 2019 ; voir aussi Piccirilli, 2002, p. 96-98.
Just. Epit. 5.9.3-5 : Fit igitur ex urbe passim omnium fuga, repleturque Graecia Atheniensium exsulibus. Quod etiam ipsum auxilium cum miseris eriperetur (nam Lacedaemoniorum edicto civitates exsules recipere prohibebantur), omnes se Argos et Thebas contulere ; ibi non solum tutum exsilium egerunt, verum etiam spem reciperandae patriae receperunt. Pour le témoignage de Justin sur la période de la guerre du Péloponnèse, y compris la guerre civile à Athènes, voir Fantasia, 2014. Sur ce chapitre, voir Zecchini, 2016, p. 206-207.
Wolpert, 2006 ; contra Németh, 2005, qui souligne le manque d’un projet unitaire dans la politique des Trente Tyrans envers le corps civique.
Diodore 14.4.3 : βουλόμενοι βιαιότερα καὶ παράνομα πράττειν, ᾐτήσαντο παρὰ Λακεδαιμονίων φρουράν, λέγοντες ὅτι τὴν πολιτείαν καταστήσουσιν ἐκείνοις συμφέρουσαν. Cf. Critias dans Xen. Hell. 2.3.25.
On fait référence à Archias de Thourioi, appelé ὁ φυγαδοθήρας, qui travaillait au service du général macédonien Antipater. Cf. Plut. Dem. 28.2-4.
Diod. 14.6.1.
Diod. 14.6.
Lonis, 1988, p. 83.
Dem. 15.22 : εὐνοϊκῶς.
Diod. 14.6 : φιλανθρώπως ; Plut. Lys. 27.4 : φιλάνθρωπα.
Diod. 14.32 : φιλοφρόνως.
Haut de page