Navigation – Plan du site

AccueilNumérosTome CXX N°2Leon Còrdas / Léon Cordes, « Can...La cosmogonia dins La Respelida d...

Leon Còrdas / Léon Cordes, « Canti per los qu'an perdu la cançon »

La cosmogonia dins La Respelida de Centelhas1 de Leon Còrdas

Miquèl Decòr
p. 331-338

Texte intégral

Nòstra Dama de Centelhas, luòc d’inspiracion poetica

  • 1 Primièra publicacion 1962, Représ dins Òbra poetica, Béziers, CIDO, 1997, p. 58-67, bilingue.

1Nòstra Dama de Centelhas, coma o disiá Leon Còrdas, s’amaga entre las vinhas e las auzinas, a 3 quilometres de Siran, canton d’Olonzac, a l’oest del despartamant d’Erau e en limita d’Aude e a qualquas voladas d’aucèl de la ciutat martira de Menèrba. Cunhada aquí al cap de la plana entre causse grand del naut Menerbés e Montanha negra, se balha pas que secretament. La capela d’ara foguèt bastida al segle XIII en luòc e plaça d’una anciana capela visigotica que seriá estada a son torn bastida sus un cementèri neolitic. A l’Edat Mejana, l’endreit servissiá de recampament per las fièiras del 25 e 26 de març que son totjorn las fièiras del vilatge. A la Revolucion, foguèt venduda e venguèt una jaça per las fedas e una remesa per lo material agricòl.

2En 1953, Leon Còrdas vend la pichòta proprietat viticòla de Siran en causa d’una secada granda e s’en va cap a Latas, del costat de Montpelhièr, ont se fa ortalhièr. Òme de la tèrra, militant païsan, òme de letras, òme del dire, escriu e publica en 1960 Respelida de Centelhas. Aquel poèma long de 141 verses es una mena de retorn al brèç, un encaminament cap al seu païs mitic, sas rasigas, las de « l’òme ancian ».

  • 2 Dire son si, Comptador Generau dau libre occitan, Vedène (84270), 1975. Représ dins Òbra poetica, B (...)

3Lo reviscòl d’aquela capela romana es l’escasença per Còrdas, segon l’expression e lo titol d’un de sos recuèlhs de poesia de Dire son si2 e de far portar per la geografia fisica (causses, bauces, recs, caumas, garriga, camins, vinhas) la seuna geografia intima de poèta occitan dins lo seu còdi linguistic que ne devendriá aquí criptogram ?

4Es en 1958, gràcias a de presents de la populacion, que l’Abat Giry, conservator de las antiquitats religiosas e fondator del musèu arqueologic de Nissan de las Enserunas, pòt comprar la capèla de Centelhas sus lo territòri de Siran en Menerbés, aquí ont es nascut Leon Còrdas, un mes de març de 1913. La populacion tota del vilatge, ajudada per la familha Metge, lo servici dels monuments istorics, l’entrepresa Clarens de Tolosa e la comuna de Siran, entreprenguèron una operacion de salvagarda excep-cionala d’aquela òbra medievala qu’èra tornada jaça ; son environa foguèt netejada. De pinturas del sègle XIII un pauc rosegadas per las emanacions del fem de fedas apareisson : crucifixion, mesa al tombèl, apocalipsi, aubre de Jessé, David en jogaire de arpa, sant Brunò e sant Miquèl. Dempuèi 1961 la capèla de Centelhas es proprietat de l’associacion diocesana e es tornada al culte, a las manifestacions culturalas, als romenatges e a las fèstas del 15 d’Agost.

5Centelhas es d’en primièr un « luòc mitic » e Còrdas n’escriguèt lo primièr la legenda, entre totas aquelas legendas e aquelis racontes cosmogonics qu’apartenon a la categoria dels mites fondators. Còrdas a segurament sentit dins lo reviscòl d’aquel luòc cultual e cultural lo besonh immudable de descriure e benlèu de justificar las transformacions radicalas del monde observable, de la tèrra e de la societat umana : cossí l’òme occitan d’ara que se sentís pòt ben s’inscriure dins aquel encastre, dins aquel ambient, dins aquel èime ? De la Cauna d’Aldèna (dicha tanben « Cauna de la Cauquilha ») dins l’estrech del riu Sésser a Fausan, fins al planet de Centelhas, es l’òme de las originas que davala cap a las tèrras verges de la plana ; de Siran al Causse e a la Montanha Negra, es l’òme novèl que puja la garriga e agença l’espaci. 300 000 ans abans la nòstra èra, la Cauna d’Aldèna nos porgissiá en tròces de silex talhats. Cap a 15 000 ans abans Jèsus, l’òme dit de Cromanhon daissava sas pesadas dins l’argèla del sòl : entòrchas calcinadas o gravaduras sus las parets. Entre 1888 e 1937, una societat locala expleitèt los fosfatas de calç que venián de la descomposicion de la carn e dels òsses d’animals sebelits dempuèi 400 000 ans, sus una espessor de 11 mètres… de que ja alimentar l’imaginari ! Los primièrs pòbles de pastres davalan sul Causse qu’es traucat de fonts – per exemple, lo rèc tartuguièr, aquel pichòt rèc que davala cap a Siran e ont se pòdon trapar de clòscas fossilizadas de tartugas – e qu’es un luòc de pastura ; los camps d’asfodèlas que vesèm uèi son lo testimòni d’un pastenc intensiu. Es cap a 3 000 ans abans Jèsus, al neolitic, que los primièrs òmes se sedentarizèron per l’agricultura e comencèron de dreiçar o bastir de monuments funeraris : un vintenat de megalits son semenats sul Causse, fins al mai important d’Occitania tota qu’es lo Dolmen de las Fadas, sus la comuna de Pepieux, mas fòrça pròche de Centelhas. E mai òm se demanda se Centelhas seriá pas bastida sus un d’aqueles nombroses dolmens… Sabèm que dins totas las tradicions, la Pèira (traucada, perforada, pertusa, tremblaira) senhala una preséncia divina. O exprimís fòrt plan Serge Wilfart :

  • 3 Serge Wilfart, Le Chant de l’être, Coll. « Espaces Libres », Paris, Albin Michel, 1994, p. 8.

« Trouver la pierre dans ce milieu tellurique c’est partir en quête de l’Omphalos ; dans toutes les traditions, la Pierre signale un centre habité par la présence divine. »3

6Lo planet de Centelhas e son baus gigantèsc, aquela lausa grandarassa pausada sus una falha telurica ont raja un corrent d’aiga josterrana, ven un luòc propici als recampaments… En fach, Centelhas existissiá non pas coma un edifici religiós crestian, mas coma un monument d’una religiositat pagana, centre de ceremonias, puèi luòc de fièiras e d’escambis, respectat benlèu per paur de represalhas, puèi que s’i descobriguèt un cròs emplenat de pigassas votivas… Sería tanben estat remplaçat per un oratòri a Nòstra Dama ; una verge negra i siaguèt trobada enterrada :

La Vièrge negra un còp èra enterrada,
La simpla Nòstra Dama d’autris-còps. (p. 65, v. 111-112)

7Los pòbles primitius consacravan volontièr a tala o tala divinitat d’endreits o d’objèctes qu’èran per eles portaires d’aquela preséncia coma los crosaments de camins, las fonts, los objectes naturals, las pèiras plantadas o traucadas, los ròcs qu’avián una forma umana ; Còrdas se rementa aqueles luòcs que trepejèt e que trepejan ara dins son eime :

D’aver trobat lo pas de la Roviòla
La branca copada, lo ròc escartat… (p. 61, v. 37-38)

Lo morrèl sacrat que li dison las Fadas
Sa taula de pèira, son ròc coronèl… (p. 61, v. 45-46)

8Quora los sistèmas simbolics collectius e las icònas son pas mai qu’allegoricas o ideologicas, cadun es condemnat a tornar fargar son pròpri sistèma simbolic. Es en aqueste moment que los creators retròban d’un biais espontanèu los mites fondators de la cultura nòstra. Per Còrdas, en particulièr, son los temps fòrts de la nòstra istòria, coma la Crosada e lo lenhièr de Menèrba. Per aquò far, Còrdas seguissèt « lo camin », lo que monta e que davala, lo que travèrsa lo país d’Est en Oèst, del Levant al Colcant, coma o faguèt l’Òst Granda de Simon de Montfòrt :

…la flamba de l’autodafé…
lenhièr dels faidits…
remembre de fòc al cèl de Menèrba… (p. 63, v. 63-65)

…cent aveusadas
per las tèrras saquejadas
paguèron una crosada… (p. 67, v. 116-118)

o coma lo romieu sus lo camin de Sant-Jaume o lo poèta barrutlaire :

sul camin romieu e dels trobadors… (p. 63, v. 74)

  • 4 Cf. nòta 2.
  • 5 Paul Carmignani (dir.), Figures du Passeur, coll. « Études », Presses universitaires de Perpignan, (...)

9Lo caminar e l’encaminament son aqueles besonhs fondamen-tals, per l’èstre uman, de retrobar son èsser essencial. Lo « Dire son si » encara un còp4… Aquel camin de l’anma es possible de lo rendre mai fòrt en apasturant l’enrasigament individual per de senhals collectius, siá geografic, que celebra l’èime d’un luòc ; siá cultural, qu’evòca l’istòria e las legendas restacadas a l’èime del luòc ; siá esperitual, que pren en compte los corrents esperituals restacats a l’èime del luòc. Aquel camin es tanben lo camin del messatgièr ; dins lo domèni religiós, entre cèl e tèrra, o dins los racontes grands, lo romieu es a l’encòp passaire e menaire : se passa (passeja) un còs, se mena un èime5. Es encara mai per Còrdas, lo camin del « passaire » de lenga e de cultura entre los òmes d’aicí-bas, qu’an enregat la tèrra verge :

…aqui’n claus de vinha, aqui’n claus d’olius,
E tot lo lausum de las muralhetas
Qu’a bastit al torn un pòble acampiu… (p. 59, v. 6-8)

10De las Caunas d’Aldèna al planet de Centelhas l’òme originèl es davalat per lo camin dels Causses ; de Siran a la Montanha Negra, l’òme novèl torna prene lo camin invèrs en quista de memòria per balhar sens a son deman :

Preniá lo camin qu’escarra la còsta ? (p. 59, v. 3)
de l’òme tornant cap a son passat ? (p. 61, v. 42)
l’òme dels camins traversuts e tòrts, (p. 63, v. 58)
sul camin romieu e dels trobador, (p. 63, v. 74)
lo camin vièlh que nos liga al terraire ; (p. 65, v. 95)

E cossí faire pas allusion a l’un dels darnièrs poèmas de Còrdas, « Lengatge », del recuelh Fial de Fum :

  • 6 Òbra poëtica, p. 189, v. 1-10.

Se lo camin
fasiá pas lo torn de la tèrra
d’ont podriá venir
lo camin ?
Al canhard d’aqueste Lengatge
L’èime me bufa : « ten-t’a l’èrba ! »
E lo vent que tot es vesin,
dralhas de cèl, de mar, d’istòria,
Que tot se pòt endevenir
pel camin.6

o cossí encara pensar pas al Neruda de « Las alturas de Macchu Picchu » ?

  • 7 Hauteurs de Machu Pichu, édition bilingue, coll. « Poésie d’abord », Seghers, février 2003, strophe (...)

Entonces en la escala de la tierra he subido… hasta ti, Macchu Picchu7

o a Machado :

  • 8 Poesias completas, edición de Manuel Alvar, « Austral », julio de 2010, p. 232, v. 1-4.

Caminante, son tus huellas
El camino y nada más ;
Caminante, no hay camino
Se hace camino al andar.8

11E mai pròche de nautres, Sèrgi Pey, poèta e universitari tolosenc, sul camin de la tomba de Don Antònio :

Parfois
Nous enlevons
Les souliers pour perdre
La route
Parfois
Nous marchons
Vers un soulier qui garde un autre soulier
Parfois
Nous marchons sans nos pieds. » (Inédit)

12Còrdas a legit Neruda e Machado, segur, e sap tornar emplegar aquela matèria universala que travèrsa la consciéncia umana. Una lectura « messianica » auriá poscuda èsser faita de La Respelida de Centelhas… Aquel poema, sería pas benlèu bastit a l’encòp sus una tematica biblica : après un prològ elegiac, una primièra partida pròcha del Testament Vièlh, e la segonda, que precedís sa demanda e benlèu sa quista vertadièra estent ela la mai pròcha dels Evangèlis. Nos mena dins aquel país que se ditz Santa Tèrra, d’olius e de cipressièrs, aquela Palestina que vegèt Crist partejar pan e vin avans de morir e de reviscolar :

mas lo cipressièr i mòstra lo cèl,
prega e signal d’aquela Palestina. (p. 59, v. 20-21)

e que son lo pan e que son lo vin
que son lo còs de tota respelidan, (p. 65, v. 106-107)

13Mas, se cal pas enganar… demoram plan a Siran e dins un vejaire laïc de l’environa e de l’ambient.

Avèm représ, dins la fonsor del temps,
lo camin vièlh que nos liga al terraire ; (p. 65, v. 94-95)

los que creson a Dieu, los que creson a l’òme… (p. 65, v. 101)

  • 9 « La Rose et le Réséda », poème de résistance d’Aragon, extrait de La Diane française, Seghers, 194 (...)

14Clinhet de l’uèlh, aquí, al poèma « La Rose et le Réséda »9 de Loís Aragon… Es benlèu per aquelas rasons que Còrdas escarta la « verge negra qu’un còp èra enterrada » (coma las pigassas votivas) per portar melhor el meteis la sèuna paraula de revendicacion :

Daissa-me ieu, ò ! vièrge mascarada
portar la prèga de la tèrra sus mos pòts (p. 65, v. 113-114)

  • 10 René Nelli, prefaci per Le petit livre de Minerve / Lo pichòt libre de Menèrba, auto-edicion de Leo (...)

15Còrdas crida, sona, apostròfa ; es son ròtle melhor. Apostròfa son semblant : « L’òme, vira-te al mièg de la còsta » (p. 61, v. 43). Apostròfa la Verge : « Nòstra Dama l’enterrada » (p. 67, v. 115), « Nòstra Dama mascarada » (p. 67, v. 130), « Nòstra Dama de Centelhas… » (p. 67, v. 130) coma per i raubar la primièra plaça… e dins un darnièr mandadís-pregària, i rauba sos poders e es el que i recomanda « garda lo trabalhador dins la patz del terrador » (p. 67, v. 141). Crida dins aquela lenga d’òc que, coma o disiá Renat Nelli, « est inséparable du climat de sensibilité populaire où elle plonge ses racines. »10

16La Respelida de Centelhas es l’inscripcion dins l’Espaci e l’inscripcion dins lo Temps. Son, dins aquel encaminament menerbés, los rapòrts secrets del poèta e de la natura salvatja, la de la « Pachamama », puèi la d’una natura agençada per « l’òme trabalhador ». Es, dins la seuna fresca istorica l’òme del fons del Temps : « veniá de luènh, veniá del fons del temps » (p. 59, v. 2) ; es tanben (dins lo fial de l’istòria) lo faidit de Menèrba, coma o semblan bramar aquelas veusas de la Crosada, e las allusions a « …l’autodafé… Lenhièr dels faidits, » (p. 63, v. 64) :

…escota un resson : cent veusas en plors.
Cent veusas en dòl que de las roïnas
an tirat sa glèisa… (p. 63, v. 76-78)

Es l’òme d’ara :

li sèm estats, òmes d’aqueste temps,
los de totjorn a l’aise sus la sèrra. (p. 65, v. 96-97)

17Per delà son mandadís, Leon Còrdas es e demòra doncas l’umanista ja ecologista e totjorn pacifista que crida sa fe en l’òme e dins una renaissença culturala. Ne serà estat un dels actors màgers e segurament lo mai infatigable.

Haut de page

Bibliographie

Leon Còrdas, Òbra Poëtica, Besièrs, CIDO, mai 1994.

Paul Carmignani (dir.), Figures du passeur, Coll. « Études », Presses universitaires de Perpignan, 2002.

René Girard, La Violence et le sacré, Grasset, 1972, et Le Bouc émissaire, Grasset, 1982.

Antonio Machado, Poesias completas, ediciòn de Manuel Alvar, « Austral », julio de 2010.

Bertrand Wesphal, Le Monde plausible : espace-lieu-carte, Éditions de Minuit, 2011.

Serge Wilfart, Le Chant de l’être, Coll. « Espaces Libres », Albin Michel, 1994.

Haut de page

Notes

1 Primièra publicacion 1962, Représ dins Òbra poetica, Béziers, CIDO, 1997, p. 58-67, bilingue.

2 Dire son si, Comptador Generau dau libre occitan, Vedène (84270), 1975. Représ dins Òbra poetica, Béziers, CIDO, 1997, p. 111-155.

3 Serge Wilfart, Le Chant de l’être, Coll. « Espaces Libres », Paris, Albin Michel, 1994, p. 8.

4 Cf. nòta 2.

5 Paul Carmignani (dir.), Figures du Passeur, coll. « Études », Presses universitaires de Perpignan, 2002.

6 Òbra poëtica, p. 189, v. 1-10.

7 Hauteurs de Machu Pichu, édition bilingue, coll. « Poésie d’abord », Seghers, février 2003, strophes IX et X.

8 Poesias completas, edición de Manuel Alvar, « Austral », julio de 2010, p. 232, v. 1-4.

9 « La Rose et le Réséda », poème de résistance d’Aragon, extrait de La Diane française, Seghers, 1944 (d’abord paru en revue en 1943).

10 René Nelli, prefaci per Le petit livre de Minerve / Lo pichòt libre de Menèrba, auto-edicion de Leon Còrdas, p. 7.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Miquèl Decòr, « La cosmogonia dins La Respelida de Centelhasde Leon Còrdas »Revue des langues romanes, Tome CXX N°2 | 2016, 331-338.

Référence électronique

Miquèl Decòr, « La cosmogonia dins La Respelida de Centelhasde Leon Còrdas »Revue des langues romanes [En ligne], Tome CXX N°2 | 2016, mis en ligne le 01 février 2018, consulté le 22 mai 2022. URL : http://journals.openedition.org/rlr/405 ; DOI : https://doi.org/10.4000/rlr.405

Haut de page

Droits d’auteur

Licence Creative Commons
La Revue des langues romanes est mise à disposition selon les termes de la Licence Creative Commons Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Pas de Modification 4.0 International.

Haut de page
  • Logo Presses Universitaires de la Méditerranée
  • OpenEdition Journals
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search