Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNumery3PrezentacjeNadejście Wieku Półcienia

Prezentacje

Nadejście Wieku Półcienia1

The Coming of the Penumbral Age
Naomi Oreskes i Erik M. Conway
Przetłumaczone przez Ewa Bińczyk, Jakub Gużyński i Krzysztof Tarkowski
p. 146-154

Streszczenia

Historyk z przyszłości, żyjący w Drugiej Chińskiej Republice Ludowej przywołuje wydarzenia Okresu Półcienia (1988–2093), które doprowadziły do Wielkiego Upadku i Masowej Migracji (2073–2093). Zastanawia się on, dlaczego przedstawiciele tzw. Cywilizacji Zachodniej w XX oraz na początku XXI wieku zignorowali solidną wiedzę naukową na temat zmiany klimatycznej, dopuszczając do katastrofalnych zdarzeń, które przesądziły o ich upadku. Jak doszło do tego, że samooszukiwanie zakorzenione w ideologicznym zafiksowaniu na idei rzekomo „wolnego” rynku obezwładniło najpotężniejsze narody świata w obliczu tragedii destabilizacji klimatu?

Góra strony

Uwagi wydawcy

Jest to wstęp oraz pierwszy rozdział książki Naomi Oreskes i Erika M. Conwaya, The Collapse of Western Civilization. A View from the Future (Columbia University Press, New York 2014). Książka ukaże się w październiku 2017 roku nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN (Upadek cywilizacji zachodniej. Spojrzenie z przyszłości, przeł. Ewa Bińczyk, Jakub Gużyński, Krzysztof Tarkowski). Druk fragmentu za zgodą wydawcy.

Pełny tekst

Wstęp

  • 1 Opracowanie przekładu zostało przygotowane w ramach realizacji projektu badawczego 2016/21/B/HS1/00 (...)

1Pisarze science fiction tworzą wyobrażoną przyszłość, historycy próbują rekonstruować przeszłość. Ostatecznie zarówno jedni, jak i drudzy dążą do zrozumienia teraźniejszości. W niniejszym eseju łączymy oba gatunki narracji, próbując wyobrazić sobie historyka z przyszłości, który ocenia przeszłość będącą naszą obecną i (możliwą) przyszłością. Okazją ku temu jest trzechsetlecie końca kultury Zachodu (datowanej na lata 1540-2093). Dylemat, z którym zmaga się nasz historyk z przyszłości, dotyczy tego, jakim cudem my – potomkowie oświecenia – nie zdołaliśmy w swoich działaniach uwzględnić ani solidnych informacji na temat zmiany klimatycznej, ani wiedzy na temat katastrofalnych zdarzeń, które wkrótce miały się rozegrać. Nasz historyk dochodzi do wniosku, że Cywilizacja Zachodnia kolejny raz weszła w wieki ciemne, w których wyparcie (denial) i samooszukiwanie zakorzenione w ideologicznym zafiksowaniu na „wolnym” rynku obezwładniło najpotężniejsze narody świata w obliczu tragedii. Co więcej, naukowcy, którzy najlepiej rozumieli problem, zostali sparaliżowani przez swe własne praktyki kulturowe, zgodnie z którymi akceptacja jakichkolwiek twierdzeń, nawet tych dotyczących bezpośrednich zagrożeń, wymaga stosowania wyjątkowo ścisłych standardów. Nasz historyk z przyszłości żyjący w Drugiej Chińskiej Republice Ludowej przywołuje tu wydarzenia Okresu Półcienia (1988-2093), które doprowadziły do Wielkiego Upadku i Masowej Migracji (2073-2093).

2Państwo znane onegdaj jako Niderlandy, określane kiedyś „Krajami Nizinnymi” Europy. Między XVI a XX stuleciem dzięki intensywnym wysiłkom ludzkim udało się wyrwać morzu większość terenów zajmowanych przez te kraje. Zaskakująco szybkie podniesienie się poziomu morza w okresie Wielkiego Upadku zaskoczyło holenderskich obywateli i obywatelki. Potomkowie i potomkinie ocalałych zasiedlają w większości tereny Unii Nordycko-Skandynawskiej, zaś rdzewiejące drapacze ich zatopionych miast są upiornym świadectwem wspaniałej przeszłości.

1. Nadejście Wieku Półcienia

  • 2 Na temat paleoanalizy niepowodzeń (synthetic-failure paleoanalysis) zob. Leksykon dawnych pojęć w n (...)

3Pradzieje „cywilizacji” znały wiele społeczeństw, które rozkwitały i upadały, jednak tylko nieliczne z nich pozostawiły po sobie tak przejrzyste i szczegółowe wyjaśnienia dotyczące tego, co i dlaczego im się przydarzyło, jak państwa narodowe XXI wieku, określające się mianem Cywilizacji Zachodniej. Nawet współcześnie, dwa tysiące lat po rozpadzie imperium rzymskiego i cywilizacji Majów oraz tysiąc lat po upadku Bizancjum i cywilizacji Inków, historycy, archeologowie i paleoanalitycy niepowodzeń2 nie potrafią dojść do porozumienia na temat podstawowych przyczyn utraty przez wspomniane społeczeństwa zdolności reprodukcyjnych, władzy, stabilności i tożsamości. Przypadek Cywilizacji Zachodniej jest inny, ponieważ skutki jej funkcjonowania nie tylko pozwalały się przewidzieć, lecz faktycznie zostały przewidziane. Co więcej, to społeczeństwo okresu przejściowego pozostawiło po sobie mnóstwo danych, zarówno pod postacią typowych dla XX-wiecznego stylu zapisów papierowych, jak i elektronicznych formatów XXI stulecia. Pozwala nam to zrekonstruować niezwykle bogate szczegóły przeszłych wydarzeń. Choć analitycy mają różne opinie na temat dokładnych okoliczności omawianych wypadków, praktycznie wszyscy zgadzają się co do tego, że ludzie Cywilizacji Zachodniej wiedzieli, co się im przydarza. Nie byli jednak w stanie tego powstrzymać. W rzeczy samej, najbardziej zadziwiające w omawianej historii jest właśnie to, jak wiele wiedzieli ci ludzie i do jakiego stopnia nie potrafili wykorzystać tej wiedzy w działaniu. Wiedza nie zamieniła się tu we władzę.

4Przez ponad sto lat poprzedzających upadek świat Zachodu zdawał sobie sprawę z tego, że znajdujące się w atmosferze ziemskiej dwutlenek węgla (CO2) i para wodna pochłaniają ciepło. Trzy następujące po sobie etapy rewolucji przemysłowej doprowadziły do masowego uwolnienia dodatkowych ilości CO2 do atmosfery, początkowo w Zjednoczonym Królestwie (1750- -1850), następnie w Niemczech, Stanach Zjednoczonych, w innych krajach europejskich i w Japonii (1850-1980), a na koniec w Chinach, Indiach i Brazylii (1980-2050). (W eseju używam terminów odnoszących się do państw narodowych omawianej epoki. Dla czytelnika nieobeznanego z geografią polityczną Ziemi sprzed Wielkiego Upadku dodajmy, że Zjednoczone Królestwo leżało na terenach dzisiejszej Kambrii [Cambria], Niemcy w Unii Nordycko-Skandynawskiej, zaś Stany Zjednoczone i Kanada na terenie Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.) Na początku ostatecznej fazy upadku, w połowie XX wieku, niektórzy przyrodoznawcy – określani w ten sposób dlatego, że zgodnie z archaiczną konwencją Zachodu badali świat fizyczny w izolacji od systemów społecznych – rozpoznali, że spowodowany działalnością człowieka wzrost poziomu CO2 w atmosferze teoretycznie może ogrzać planetę. Przejęli się tym tylko nieliczni. Suma emisji była wciąż dość niska. Zresztą, większość naukowców uznawała atmosferę za w zasadzie nieograniczony śmietnik. W latach 60. XX wieku mówiono często, że „rozcieńczanie to zanieczyszczeń likwidowanie” [„the solution to pollution is dilution”].

5Sytuacja zaczęła się zmieniać, gdy ścieki czy śmietniki planetarne zaczęły się zbliżać do stanu przepełnienia, a „rozcieńczanie” zanieczyszczeń okazało się niewystarczające. Niektóre zanieczyszczenia chemiczne, takie jak chloroorganiczne środki owadobójcze (szczególnie pestycyd dichlorodifenylotrichloroetan, czyli DDT) i freony (CFC) wywoływały bardzo silne efekty nawet przy bardzo niskich stężeniach. W latach 60. XX wieku okazało się, że DDT zaburza funkcje rozrodcze ryb, ptaków i ssaków. W latach 70. XX wieku naukowcy poprawnie przewidzieli, że CFC uszkodzi warstwę ozonową w stratosferze. Z powodu ogromnej ilości substancji usuwanych do środowiska wystąpiły kolejne skutki przesycenia. Do substancji tych należały siarczany wytwarzane podczas spalania węgla, a także CO2 i metan (CH4), pochodzące z mnóstwa źródeł, włącznie ze spalaniem paliw kopalnych, produkcją betonu, wylesianiem, a także dominującymi w omawianych czasach technikami produkcji ryżu na polach ryżowych i wołowiny (stanowiącej podstawowe źródło białka).

6W latach 70. XX wieku naukowcy zaczęli dostrzegać, że działalność człowieka w istotny sposób zmienia fizyczne i biologiczne funkcje planety – co powoduje przejście do nowego okresu w geologicznej historii Ziemi – antropocenu3. Naukowcy, którzy dokonali tych wczesnych odkryć, wcale nie byli szczególnie wizjonerscy: wiele istotnych badań było efektem ubocznym testów i prac nad bronią nuklearną4. Jedynie z rzadka badacze – w tamtych czasach dyskryminacja z uwagi na płeć wciąż była powszechna – rozumieli, że tak naprawdę studiują granice śmietników planetarnych. Godnym uwagi wyjątkiem był futurysta Paul Ehrlich, którego książka Bomba populacyjna zdobyła popularność w późnych latach 60. XX wieku, lecz do lat 90. XX wieku została już uznana za zdyskredytowaną5.

7Niemniej jednak zebrano wystarczającą ilość wyników badań, by sprowokować do jakiejś odpowiedzi. Uruchomiono szeroko zakrojone programy badawcze i powołano nowe instytucje, których celem było potwierdzenie i zbadanie omawianej kwestii. Dzięki ustanowieniu corocznych obchodów Dnia Ziemi (jakby każdy dzień nie był dniem Ziemi!) zachęcano w obszarze kultury do tego, by uczcić planetę. Powołanie Agencji Ochrony Środowiska (Environmental Protection Agency – EPA) w Stanach Zjednoczonych dało podstawy formalne pojęciu ochrony środowiska. Do końca lat 80. XX stulecia naukowcy wiedzieli już, że koncentracja CO2 i innych gazów cieplarnianych wywiera zauważalny wpływ na klimat planety, skład chemiczny oceanów i systemy biologiczne, grożąc poważnymi konsekwencjami, o ile proces ten nie zostanie niezwłocznie poddany kontroli. Różne grupy i jednostki zaczęły argumentować na rzecz ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, namawiając do rozpoczęcia procesu przejścia do alternatywnych źródeł dostarczania energii, nieopartych na węglu.

8Zdaniem historyków rok 1988 to początek Wieku Półcienia. Światowi przywódcy polityczni i eksperci naukowi powołali wówczas nową, hybrydową, naukowo-rządową organizację, Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC). Celem IPCC było komunikowanie istotnych osiągnięć nauki oraz kształtowanie planety i poglądów jej mieszkańców. Rok później Protokół montrealski w sprawie kontroli substancji zubażających warstwę ozonową stał się wzorcem dla zarządzania na poziomie międzynarodowym mającego na celu ochronę atmosfery. Natomiast w roku 1992 na podstawie tego wzorca narody świata podpisały Ramową konwencję Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (The United Nations Framework Convention on Climate Change – UNFCCC). Jej celem było zapobieżenie „niebezpiecznym antropogenicznym ingerencjom” w system klimatyczny. Wydawało się, że świat rozpoznał nadciągający kryzys, przedsiębiorąc kroki mające na celu wynegocjowanie i wdrożenie stosownych rozwiązań.

9Zanim jednak ruch na rzecz zmiany mógł w ogóle się przyjąć, nastąpiła reakcja (backlash). Krytycy twierdzili, że stopień naukowej niepewności był zbyt wysoki, ażeby uzasadnić wydatki i niedogodności związane z eliminacją emisji gazów cieplarnianych. Podkreślano, że jakakolwiek próba rozwiązania problemu będzie kosztowała więcej niż warte jest to całe przedsięwzięcie. Początkowo jedynie garstka osób (w większości ze Stanów Zjednoczonych) wysuwała takie argumenty. (Z perspektywy czasu tendencja USA do samousprawiedliwiania się wydaje się oczywista, nie było to jednak dla wielu jasne, przynajmniej w tamtym momencie). Niektóre kraje próbowały (choć im się to nie udało) zmusić Stany Zjednoczone do współpracy międzynarodowej. Inne kraje wykorzystały bierność USA jako wymówkę, by kontynuować własny, destrukcyjny rozwój.

  • 6 Autorzy posługują się określeniem „climate change denialism”, który tłumaczymy w pracy jako „scepty (...)

10Do końca tysiąclecia sceptycyzm wobec zmiany klimatycznej6 stał się bardzo popularny. Przywódcy polityczni w USA – włączając w to prezydenta, członków Kongresu i członków innych ciał ustawodawczych – zajęli pozycje sceptyczne. W Europie, Australii i Kanadzie przemysłowcy, bankierzy i niektórzy przywódcy polityczni upowszechniali przekaz podkreślający „niepewność” danych dotyczących zmiany klimatycznej. W międzyczasie w krajach nisko uprzemysłowionych wyłoniła się inna wersja sceptycyzmu, głosząca, że zagrożenie zmiany klimatu jest wykorzystywane do tego, by zapobiec ich rozwojowi. (Twierdzenia tego rodzaju nie przyniosły jednak znaczących skutków środowiskowych, ponieważ kraje nisko uprzemysłowione emitowały niewielkie ilości gazów cieplarnianych i zasadniczo nie odgrywały wielkiej roli na arenie międzynarodowej).

  • 7 Na temat różnych sposobów kontroli populacji w Chinach zob. S. Greenhalgh Just One Child. Science a (...)

11Istniały jednak godne uwagi wyjątki. Na przykład Chiny podjęły kroki mające na celu kontrolę własnej populacji oraz przekształcenie gospodarki w taki sposób, by opierała się na alternatywnych źródłach pozyskiwania energii. Wysiłków tych nie dostrzeżono i nie naśladowano na Zachodzie, częściowo dlatego, że mieszkańcy Zachodu uznawali chińskie próby kontroli populacji za niemoralne, zaś częściowo dlatego, że wyjątkowo szybka ekspansja gospodarcza Chin przyczyniła się do dramatycznego wzrostu poziomu emisji gazów cieplarnianych, neutralizując skutki uruchomienia odnawialnych źródeł energii. Do roku 2050 efekty uruchomienia odnawialnych źródeł energii w Chinach stały się widoczne, bowiem emisje w tym kraju zaczęły gwałtownie spadać. Gdyby inne narody podążyły za przykładem Chin, historia, którą tu opisujemy, potoczyłaby się zupełnie inaczej7.

12Jednak w rzeczywistości do początków XXI wieku niebezpieczna ingerencja człowieka w system klimatyczny postępowała. Coraz częściej pojawiały się pożary, powodzie, huragany i fale upałów. Jednak efekty te wciąż były ignorowane. Ci, których możemy nazwać aktywnymi sceptykami, podkreślali, że ekstremalne zjawiska pogodowe świadczą o naturalnej zmienności, choć nie dysponowali dowodami wspierającymi tezy tego rodzaju. Bierni sceptycy nie rezygnowali ze swego dotychczasowego stylu życia, nieprzekonani co do istnienia wiarygodnych dowodów na rzecz konieczności wprowadzenia głębokich zmian w przemyśle i infrastrukturze. Przyrodoznawcy badający stale nasilające się kataklizmy nie pomogli w rozproszeniu sceptycyzmu, wikłając się zamiast tego w wyrafinowane spory na temat „atrybucji” poszczególnych zdarzeń pogodowych. Rzecz jasna, groźba, która zawisła nad cywilizacją, nie sprowadzała się do pojedynczej powodzi, fali upałów czy huraganu. Chodziło o całościową destabilizację systemu klimatycznego oraz jej wpływ na kriosferę, jak również o wzrastające zakwaszenie oceanów. Jednakże dla naukowców, wyszkolonych do ról ekspertów skupionych na badaniu określonego aspektu funkcjonowania atmosfery, hydrosfery, kriosfery czy biosfery wyrażanie i rozpowszechnianie wiedzy na temat rozległego procesu destabilizacji było trudne.

13Rok 2009 uznaje się za „ostatnią szansę” świata zachodniego na uratowanie samego siebie. Przywódcy zachodni spotkali się wówczas w Kopenhadze, w Danii po raz piętnasty od podpisania konwencji UNFCCC, by spróbować wypracować konsensus dotyczący wiążącego prawa międzynarodowego, które miałoby na celu zapobieżenie destruktywnej zmianie klimatu. Dwa lata wcześniej naukowcy zaangażowani w działalność IPCC ogłosili, że antropogeniczne ocieplenie klimatu jest „bezdyskusyjne”, zaś sondaże opinii publicznej pokazywały, że większość obywateli – nawet w opornych Stanach Zjednoczonych – była przekonana o potrzebie podjęcia działań. Jednakże na krótko przed spotkaniem w Kopenhadze uruchomiono szeroko zakrojoną kampanię mającą na celu zdyskredytowanie naukowców, których badania leżały u podstaw konkluzji IPCC. Kampania ta została sfinansowana przez korporacje sektora paliwowego. W omawianym okresie roczne zyski tych przedsiębiorstw przewyższały PKB większości krajów8. (W dyskutowanym czasie większość państw wciąż wykorzystywała archaiczne pojęcie produktu krajowego brutto, mierzącego poziom konsumpcji, zamiast bhutańskiego wskaźnika szczęścia narodowego brutto, określającego poziom dobrobytu). Publiczne wsparcie dla działań na rzecz klimatu osłabło, nawet prezydent Stanów Zjednoczonych nie zdołał nakłonić do nich swojego narodu.

14W międzyczasie zmiany klimatyczne stawały się coraz bardziej intensywne. Latem 2010 roku rekordowo wysokie upały oraz pożary doprowadziły do śmierci ponad 50 000 osób w Rosji, przynosząc straty w wysokości 15 miliardów dolarów amerykańskich (według wartości z 2009 roku). Kolejnego roku wielkie powodzie w Australii dotknęły ponad 250 000 ludzi. Zimą 2012 roku, który określono w USA „rokiem bez zimy”, odnotowano zupełnie rozchwiane wyniki pomiarów temperatur (włączając w to pomiary najniższych temperatur w nocy) – co w oczywisty sposób powinno zaniepokoić. Nastąpiło po tym lato z niespotykanymi falami upałów, które przyczyniły się do strat w hodowli i rolnictwie. Etykietka „roku bez zimy” okazała się myląca, ponieważ ciepła zima dotyczyła jedynie Stanów Zjednoczonych, ale niechlubny rok 2023 – „rok nieustającego lata” już w pełni zasługiwał na swą nazwę, odbierając życie 500 000 osób na całym świecie i powodując straty rzędu niemal 500 miliardów dolarów, wywołane przez pożary, nieurodzaj, śmiertelność inwentarza i zwierząt domowych.

15Utrata psich i kocich ulubieńców przykuła uwagę zamożnych mieszkańców Zachodu, jednak to, co było anomalią w roku 2023, wkrótce okazało się nową normalnością. Nawet wówczas politycy, biznesmeni i przywódcy religijni odmówili przyjęcia do wiadomości tego, że narastające niszczycielskie skutki omawianych katastrof mają coś wspólnego ze spalaniem paliw kopalnych. Zwiększenie ilości ciepła w atmosferze oznaczało zwiększenie się ilości energii, która musiała ulec rozproszeniu, co manifestowało się w postaci coraz potężniejszych deszczy, większych wylewów i poważniejszych susz. Było to tak proste. Jednak ludzie, którzy uznawali się za dzieci oświecenia, pozostawali w cieniu ignorancji i zaprzeczeń. To właśnie dlatego omawiane czasy nazywamy dziś Wiekiem Półcienia.

16Jasne jest, że na początku XXI stulecia należało podjąć natychmiastowe kroki w celu przekierowania gospodarki na tory nieemisyjne. Co zdumiewające, wydarzyło się coś zupełnie przeciwnego. W tym samym momencie, gdy potrzeba natychmiastowego przekształcenia źródeł pozyskiwania energii stała się oczywista, światowe emisje gazów cieplarnianych wzrosły. Tak trudno to zrozumieć, że musimy przyjrzeć się bliżej naszej wiedzy historycznej na temat tego decydującego momentu.

17Przekład i opracowanie naukowe: Ewa Bińczyk, Jakub Gużyński, Krzysztof Tarkowski

Góra strony

Przypisy

1 Opracowanie przekładu zostało przygotowane w ramach realizacji projektu badawczego 2016/21/B/HS1/00829 realizowanego przez Narodowe Centrum Nauki.

2 Na temat paleoanalizy niepowodzeń (synthetic-failure paleoanalysis) zob. Leksykon dawnych pojęć w niniejszym tomie [przyp. tłum].

3 Zob. https://quaternary.stratigraphy.org/workinggroups/anthropocene/.

4 R. Doel Constituting the Postwar Earth Sciences. The Military’s Influence on the Environmental Sciences in the USA after 1945, „Social Studies of Science” 2003, no. 33, s. 535-666; Naomi Oreskes Science on a Mission. American Oceanography from the Cold War to Climate Change, University of Chicago Press, Chicago (w druku).

5 P. Ehrlich The Population Bomb, Ballantine Books, New York 1968. Zob. też P.R. Ehrich, A. H. Ehrlich Can a Collapse of Global Civilization be Avoided?, „Proceedings of the Royal Society B” 2013, no. 280, http://www.uvm.edu/pdodds/research/papers/files/2013/erlich2013a.pdf.

6 Autorzy posługują się określeniem „climate change denialism”, który tłumaczymy w pracy jako „sceptycyzm wobec zmiany klimatycznej” (określenie, które przyjęło się w polskiej literaturze przedmiotu), w wybranych zaś miejscach jako „denializm” (gdy chodzi o zaprzeczanie faktowi antropogenicznej zmiany klimatycznej czy też o mechanizmy wyparcia). Denializm (ang. denial – zaprzeczenie) to irracjonalna postawa związana z odrzucaniem faktów naukowych, co do których panuje powszechna naukowa zgoda. Najjaskrawszymi przykładami denializmu jest zaprzeczenie Holocaustowi (kłamstwo oświęcimskie) oraz zaprzeczanie antropogenicznym przyczynom globalnego ocieplenia klimatu [przyp. tłum].

7 Na temat różnych sposobów kontroli populacji w Chinach zob. S. Greenhalgh Just One Child. Science and Policy in Deng’s China, University of California Press, Berkeley 2008.

8 Zob. http://unfccc.int/meetings/copenhagen_dec_2009/meeting/6295.php.

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Naomi Oreskes i Erik M. Conway, « Nadejście Wieku Półcienia »Teksty Drugie, 3 | 2017, 146-154.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Naomi Oreskes i Erik M. Conway, « Nadejście Wieku Półcienia »Teksty Drugie [Online], 3 | 2017, Dostępny online od dnia: 15 juin 2017, Ostatnio przedlądany w dniu 18 septembre 2020. URL: http://journals.openedition.org/td/1133

Góra strony

O autorach

Naomi Oreskes

Harvard University - Historyk nauki (Uniwersytet Harvarda).

Erik M. Conway

California Institute of Technology - Historyk nauki i technologii (Kalifornijski Instytut Technologiczny). Autorzy książki Merchants of Doubt (2010), opisującej kampanie dezinformacyjne dotyczące m.in. szkodliwości palenia, i eseju Science-fiction The Collapse of Western Civilization.

Góra strony

Prawa autorskie

Teksty Drugie

Góra strony
  • Logo Instytut Badań Literackich PAN
  • Logo Digital Humanities Centre IBL PAN
  • OpenEdition Journals
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search