Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNumery4InterpretacjeTłumaczenie zindywidualizowane al...

Interpretacje

Tłumaczenie zindywidualizowane albo o motywacji tłumacza (na materiale wierszy Osipa Mandelsztama)

Translating Osip Mandelstam: On Individualized Translation and the Translator’s Motivation
Anna Bednarczyk
p. 350-368

Streszczenia

Artykuł dotyczy zindywidualizowanego podejścia do przekładu (zależnego od cech twórczości konkretnego autora – w tym wypadku Osipa Mandelsztama). Tłumaczenie jest rozpatrywane w kontekście analizy pretranslatorskiej, z uwzględnieniem uwarunkowań powstania tekstu, dominant translatorskich i przeszkód stojących przed tłumaczem. W pierwszej części rozważań zajęto się kwestią przekładowych uwarunkowań twórczości poety, co pozwoliło wyciągnąć wnioski odnoszące się do specyfiki takiego tłumaczenia. W kolejnej, dokonano analizy pretranslatorskiej trzech wierszy Mandelsztama, zostały tu również zaprezentowane własne przekłady oraz uwagi dotyczące procesu i rezultatu translacji.

Góra strony

Uwagi wydawcy

DOI: 10.18318/td.2018.4.21

Pełny tekst

1. Zindywidualizować tłumaczenie

  • 1 С.Б. Рассадин Очень простой Мандельштам, Книжный сад, Москва 1994.

1Osip Emanuiłowicz Mandelsztam – poeta niezwykły, który potrafił łączyć fakty i miraże, odwoływać się do różnych kultur, religii czy mitologii, którego wielowątkowe wypowiedzi poetyckie pobudzają wyobraźnię i każą dążyć do rozsupłania węzełków słów i asocjacji, o którego twórczości wielu czytelników sądzi, że jest zawikłana i niezrozumiała, a któremu Stanisław Rassadin poświęcił książkę dowodzącą, jak łatwo tę poezję zrozumieć1. Zastanawiając się nad translatorskimi konsekwencjami twórczości jednego z najbardziej znanych poetów srebrnego wieku, warto wziąć pod uwagę pewne zawarte w niej wypowiedzi, a przede wszystkim wspomnienia pozwalające lepiej zrozumieć metodę twórczą Mandelsztama. Przykładem jest wspomnienie Iriny Odincewej o tym, jak przerwał on recytację jednego ze swoich wierszy na wersie „Я так боюсь рыданья Аонид…” (Boję się, kiedy płaczą Aonidy…) i spytał: „Ale kim one są?”. Rassadin kończy opowieść słowami:

  • 2 Tamże, s. 31.

W końcu wyjaśnia się, że tę inną nazwę muz, w tym czasie mało już popularną, nie wnikając w znaczenie pożyczył po prostu od Puszkina. Jednak na propozycję młodej rozmówczyni, że skoro tak, to można zastąpić je Danaidami, o których przynajmniej dokładnie wiadomo kim są i dlaczego płaczą, napełniając swoje bezdenne beczki, odpowiada on odmownie: Nie. To niemożliwe. Danaidy brzmią płasko… to biedny, niski dźwięk! Potrzebuję tego uroczystego, tego tragicznego, szlochającego „ao”. Czy Pani tego nie słyszy – Aonidy. Ale kim one są?2

2To nie jedyny przykład ujawniający, jak wielką wagę rosyjski poeta przykładał do fonicznej warstwy wierszy. Wypowiedzi odnoszące się do tej cechy jego twórczości wskazują ewentualnemu tłumaczowi na jej dominującą pozycję, a co za tym idzie na konieczność uwzględnienia jej w przekładzie.

3Warto także zwrócić uwagę na cytowaną przez Rassadina odpowiedź Nadieżdy Mandelsztam na prośbę Josifa Brodskiego o rozszyfrowanie jego słów:

  • 3 С.Б. Рассадин Очень простой…, s.7.

Prawdę mówiąc, nie wiem, jak wyjaśnić ten wiersz […]. Proszę napisać, że to ciemny i niezrozumiały wiersz, i że nie można go wyjaśnić… I że powinien być odbierany jak alarm na trwogę. Wystarczy?3

4Wiersz nie musi więc być do końca rozumiany i nie musi być rozumiany tak, jak zaplanował to autor, o ile planował. Podsumowując cytowane słowa, badacz pisał:

  • 4 Tamże.

Nie trzeba więc szukać w zakamarkach biografii, mając nadzieję na to, że znajdziemy tam latarnię, która oświeci wszystkie ciemne miejsca; trzeba po prostu czytać. I to, co wyczytamy jest nasze. Jeśli potrafimy czytać, to właśnie to okaże się najważniejsze.4

5Jeśli jednak odbiorca oryginału nie musi rozumieć oryginału, to tym bardziej odbiorca przekładu nie musi rozumieć przekładu. Zauważmy, że przekonanie Rossadina o zrozumiałym niezrozumieniu i o prostocie złożoności obserwowanych w poetyckiej spuściźnie Mandelsztama doprowadziło go też do konstatacji, która wpływa, a raczej powinna wpłynąć na decyzje tłumaczy:

  • 5 Tamże, s. 41.

Nie warto łamać sobie głowy nad Mandelsztamowskim „szyfrem” […]. Trzeba znaleźć Mandelsztamowski klucz – nie wytrych. Trzeba wejść, wymacać wyłącznik, obrócić go i wtedy to najważniejsze, co powinniśmy zrozumieć, samo – od wewnątrz – rozbłyśnie jasnym i równym światłem.5

6Przystępując do tłumaczenia tej skomplikowanej, a zarazem prostej poezji, trzeba określić nie tylko kwestie translatorskie dotyczące konkretnego utworu, ale także problemy odnoszące się do całokształtu twórczości poety. Tylko uwzględnienie jej całokształtu, a w niektórych przypadkach także charakterystyki kolejnych etapów twórczości czy biografii, która na nią wpłynęła, pozwoli ustalić zarówno dominanty i trudności przekładu, jak i pewne możliwości dane tłumaczowi konkretnego autora.

  • 6 S. Barańczak Mały, lecz maksymalistyczny Manifest translatologiczny albo Tłumaczenie się z tego, że (...)

7Wydaje się to oczywiste, nie zawsze jest jednak stosowane w praktyce przekładu. W moim przekonaniu kolejni tłumacze często bardziej starają się różnicować swoją propozycję w stosunku do wcześniejszych przekładów, by wykazać jej wyższość, niż dążą do tłumaczenia aktualizowanego, które nie wyklucza przecież postawy krytycznej, w tym poprawy niezręczności bądź redukcji odstępstw od pierwowzoru zauważanych w istniejących wariantach przekładowych. Pozwolę sobie przywołać tu słowa Stanisława Barańczaka, który konstatując w Manifeście translatologicznym…, że wiersz czasem: „domaga się ode mnie – tak mi się w mojej zarozumiałości wydaje – przekładu na język polski”6, nieco kokieteryjnie wskazywał też na swoją motywację:

  • 7 Tamże, s. 8-9.

Możliwe są trzy sytuacje takiego „domagania się”. Pozory altruizmu i osobistej skromności udaje mi się jeszcze zachować w wypadku sytuacji pierwszej, kiedy to wiersz w ogóle nie był dotąd tłumaczony: mogę wtedy swoje pyszałkowate zapędy translatorskie skrywać pod pozorem działalności społecznie pożytecznej, jaką jest zapełnianie luk w polskiej znajomości np. poezji angielskiej. W miarę przyzwoite pozory cechują również sytuację drugą, polegającą na tym, że wiersz ma już jedno czy więcej wybitne tłumaczenie: swoje zadufanie, widoczne w decyzji podjęcia się jeszcze jednego przekładu, mogę wtedy wciąż maskować zamiarem wzbogacenia literatury o moją własną uzupełniającą albo polemiczną interpretację translatorską, która – wyjaśniam obłudnie każdemu, kto chce mnie słuchać – nie będzie może lepsza, ale rzuci na sensy oryginału dodatkowe światło. Całkowicie jednak na jaw wychodzą brzydkie strony mojej natury w sytuacji trzeciej, kiedy to wszystkie istniejące przekłady wiersza wydają mi się chybione: wtedy już nie da się ukryć, że tłumaczę poezję, obok paru innych celów, również, a może przede wszystkim po to, aby udowodnić czytelnikom i sobie, że potrafię lepiej.
Potrafię lepiej (niż inni tłumacze): w tych dwóch słowach kryje się jedna z możliwych i chyba najautentyczniejsza odpowiedź na pytanie, po co się tłumaczy wiersz już przez kogoś przetłumaczony.
Potrafię nie gorzej (niż autor): to również jedna z możliwych i również zapewne najszczersza odpowiedź na pytanie, po co się w ogóle tłumaczy.7

8Pozwoliłam sobie przytoczyć ten dość obszerny cytat, aby odnieść się do rozważań Barańczaka i zaprezentować swój stosunek do motywacji translatorskiej, a co za tym idzie do analizy pretranslatorskiej i decyzji podejmowanych w procesie przekładu. Odnotuję też, że znany rosyjski teoretyk literatury Michaił Gasparow, rozpatrując przekłady Williama Shakespeare’a na rosyjski, zauważał, że podejście do tłumaczenia tych samych tekstów zmienia się w zależności od zasad i dążeń dominujących w epoce powstania przekładu. Pisał on:

  • 8 М.Л. Гаспаров, Н.С. Автономова Сонеты Шекспирапереводы Маршака, w: М. Гаспаров О русской поэзии: (...)

Czasy się zmieniają, gusta walczą ze sobą, ideały estetyczne się chwieją; nadejdzie czas, kiedy nowe pokolenie zapragnie zobaczyć nowego Shakespeare’a, gdzie najważniejsze będzie to, co dla Marszaka było trzeciorzędne.8

9Rzecz jasna, można tu mówić o drugim przypadku „klasyfikacji” Barańczaka, jednak konieczność aktualizacji nie do końca odpowiada jego definicji. Nawet jeśli, cytując polskiego badacza, inna translatorska interpretacja „rzuca na sensy oryginału dodatkowe światło”, to nie musi ona wcale aktualizować tekstu czy dostosowywać go do potrzeb innej epoki, na co wskazywał Gasparow.

10Wypada również zauważyć, że jeśli do starych przekładów, podczas ich badania, zastosujemy współcześnie obowiązujące zasady, okaże się, że uznani mistrzowie tłumaczenia nie sprostali ani wyznacznikom przekładowym dnia dzisiejszego, ani oczekiwaniom współczesnego czytelnika. To ostatnie wydaje się o tyle istotne, że nie dostosowując tłumaczenia do owych oczekiwań, skazujemy nasz przekład na artystyczny niebyt.

11W tym miejscu warto też odnieść się do „klasyfikacji” Barańczaka. Trzeba uznać ją za prawdziwą, skoro autor – znany teoretyk i tłumacz – właśnie do takiej motywacji się przyznaje, o ile nie uznamy jego słów za przejaw autoironii. Niemniej, moim zdaniem należałoby uzupełnić ten opis.

  • 9 I. Even-Zohar The Position of Translated Literature within the Literary Polysystem, „Poetics Today” (...)

12Jeśli w sytuacji, kiedy wiersz nie był nigdy tłumaczony, Barańczak mówi o zapełnianiu luk w polskiej znajomości danej literatury, to niewątpliwie powinniśmy zgodzić się z taką motywacją, tym bardziej że odpowiada to twierdzeniu Itamara Even-Zohara o lukach w systemie literackim jako jednym z uwarunkowań prowadzących do powstania przekładu9. Wypada też zauważyć motywację „potrafię nie gorzej (niż autor)”, która zdaniem Barańczaka dotyczy przekładu w ogóle. O ile charakteryzuje ona przekłady epoki renesansu, kiedy czytelnicy znali oryginał, a przekład dowodził nie tyle mistrzostwa translatorskiego, ile kunsztu poetyckiego tłumacza, o tyle współcześnie trudno ją zaakceptować, ponieważ czytelnik tłumaczenia zwykle nie czyta oryginału.

13W drugim przypadku odnotowanym przez uczonego, kiedy istnieje choć jedno udane tłumaczenie danego tekstu, również można się zgodzić z podaną przez niego motywacją kolejnego przekładu jako próby rzucenia innego lub dodatkowego światła na sensy oryginału. Równie dobre jest wyjaśnienie dotyczące trzeciej sytuacji, a więc istnienia przekładów chybionych. Podkreślmy jednak, że są one chybione z punktu widzenia autora „lepszego” przekładu. W obu przypadkach idzie więc o dowiedzenie swojej wyższości nad poprzednikami. Trzeba przy tym zauważyć, że przypadku Barańczaka tłumaczenia chybione to wersje niezgodne z określoną przez niego dominantą semantyczną.

  • 10 E. Balcerzan Poetyka przekładu artystycznego, „Nurt” 1968 nr 8, s. 17-31.

14Niemniej, każdy krytyk i każdy tłumacz ma prawo do określenia własnych subiektywnych kryteriów jakości tłumaczenia, dominant i motywacji. Przy czym, zgodnie z koncepcją Gasparowa, zwykle zależą one od wyznaczników przekładalności i celów przekładu właściwych dla danej epoki. Dlatego też kolejne tłumaczenia, które tworzą diachroniczną serię przekładową, o której pisał swego czasu Edward Balcerzan10, wcale nie muszą być coraz „lepsze”. Ustalanie hierarchii tłumaczeń w serii wedle zasady od najgorszego do najlepszego zmuszałoby krytyka do przedstawienia własnych kryteriów dobrego (adekwatnego bądź akceptowalnego) przekładu. Skoro jednak tłumaczenia powinny być aktualizowane, kryteria też są zmienne. Można by więc mówić o mierzalności owej aktualizacji badanej pośrednio przy rozpatrywaniu dostosowania przekładu do tendencji dominujących w danej epoce.

  • 11 Zob. np.: С.С. Аверинцев Судьба и весть Осипа Мандельштама, w: О.Э. Мандельштам Сочинения в 2-х том (...)
  • 12 И.Д. Мандель, Измеряй меня…” Осип Мандельштам: попытка измерения, http://club.berkovich-zametki.co (...)
  • 13 S. Przybylski Et arcadia ego. Esej o tęsknotach poetów, Czytelnik, Warszawa 1996; tegoż Wdzięczny g (...)
  • 14 И.Д. Мандель Измеряй меня…”
  • 15 Określenie Nadieżdy Mandelsztam (zob. p. 3).

15W tym miejscu warto wrócić do problematyki przekładalności poezji Mandelsztama. Jej określenie obejmuje ustalenie dominant i utrudnień, ale też pewnych wyznaczników tekstu tłumaczenia, które pozwalają uznać je za adekwatne w stosunku do twórczości rosyjskiego poety, a nie konkretnego wiersza, a także za akceptowalne w danej epoce. Nie można tu rozpatrywać tylko relacji jednego dwutekstu (oryginał i tłumaczenie). Potrzebna jest analiza na wyższym poziomie, która pozwoli odnieść przekład do kontekstów całej twórczości autora oryginału, która niejednokrotnie stawała przedmiotem badań zarówno uczonych rosyjskich (Siergiej Awierincew11, Igor Mandel12, cytowany Rassadin), jak i polskich (przede wszystkim Ryszard Przybylski13), dlatego nie będę się nią zajmować. Interesuje mnie jednak ustalenie wyznaczników jej przekładalności, do których zaliczam z jednej strony charakterystyki poezji srebrnego wieku, przede wszystkim akmeistów, a z drugiej – indywidualne cechy poetyki Mandelsztama. Trzeba przy tym pamiętać, że w wypadku akmeistów idzie nie tyle o wspólne cechy twórczości, ile o wspólnotę deklarowanych przez poetów dążeń. W przypadku Mandelsztama warto więc skoncentrować się na tych cechach poezji, które pozwalają rozpoznać autora. Dlatego interesująca wydaje się propozycja Mandela14, który próbował określić cechy jego poetyki, stosując metodę statystyczną. Wymienia on 10 pól tematycznych badanej twórczości, 3 dominujące w niej nastroje i 4 typy jakości tekstu (w zależności od stopnia zrozumiałości dla odbiorcy). O ile zakres pól tematycznych nie budzi wątpliwości – to najczęstsza tematyka wierszy, o ile można zgodzić się z klasyfikacją nastrojów (liryczne, smutne, dowcipne), o tyle trudno uznać za obiektywny proponowany podział utworów na typy: ciemne15 ze względu na treść (niezrozumiałe dla badacza), niejasne/niemotywowane porównania i obrazy (niezrozumiałe są niektóre fragmenty wiersza), udane wersy (uznane przez badacza za genialne, nawet jeśli nie są do końca zrozumiałe) oraz wiersze wartościowe jako całość (teksty uważane przez Mandela za najbardziej wartościowe).

  • 16 Zob. np.: В.А. Глазырин Категория невыразимого в книге О. Э. Мандельштама «Камень», w: Новая Россия(...)

16Dla rozważań o przekładzie najważniejszy wydaje się właśnie ten ostatni podział. Jest najbardziej subiektywny, a więc najmniej oczywisty, a co za tym idzie „ciemny”. I to właśnie daje tłumaczowi unikatową szansę wykazania się kreatywnością. Myślę jednak nie tyle o przemianie oryginalnego utworu w tekst tłumacza, co jest dość częste, szczególnie, kiedy tłumaczy poeta uznany w kulturze oryginału, ile o kreatywnym wyborze spośród możliwości, jakie daje tłumaczowi wiedza o twórczości autora oryginału. Wspomnijmy też, że znaczenie owej niejasności dla poezji Mandelsztama zostało dostrzeżone przez badaczy16, co potwierdza naszą uwagę odnośnie do tłumaczenia.

17Do zachowania charakterystyk epoki oraz indywidualnych cech twórczości danego autora należy więc dodać kreatywność budującą na tym, co w tekście niezrozumiałe – ciemne. Przy tym trzeba odnotować, że stopień owego zaciemnienia zależy nie tylko od poziomu tekstu (cały tekst – strofa – wers), ale też od wieloznaczności słów, co wpływa na rozumienie całości i od warstwy fonicznej, nie zawsze jasnej, a tak ważnej dla Mandelsztama. Wynika z tego, że tłumacz zawsze musi brać pod uwagę ową niejasność, która może stać się jedną z dominant translatorskich (tych elementów tekstu oryginału, których brak w przekładzie nie pozwala na odtworzenie całokształtu jego subiektywnie istotnych cech).

18W jakiś sensie można tu mówić o stosowaniu przez tłumacza toku rozumowania przypominającego myślenie autora oryginału. Nie mam jednak na myśli romantycznego przeniknięcia w świadomość innojęzycznego poety i przekazania jego idei w języku docelowym. Takiej transcendentalnej więzi między autorem oryginału i tłumaczem nie uważam za możliwą. Myślę o wykorzystaniu możliwości, jakie miejsca niejasne dają przekładowcy posiadającemu wiedzę o typowych cechach danej poezji. Dzięki niej może on budować tłumaczenie o podobnym stopniu niejasności, stosując się jednak do charakterystyk konkretnej twórczości, wprowadzając do tekstu docelowego typowe dla danego autora elementy, w tym pochodzące z innego jego utworu, co uważam za szczególny przypadek kompensacji translatorskiej.

2. Mandelsztam – analiza pretranslatorska i tłumaczenie

  • 17 Zob. np.: М.П. Брандес, В.И. Провоторов Предпереводческий анализ текста, НВИТезаурус, Москва 2001; (...)

19Uznając, że pierwszym etapem tłumaczenia jest analiza pretranslatorska17, która poprzedza jego tworzenie, musimy rozpatrzeć przeznaczony do translacji tekst, określając wyznaczniki jego przekładalności, cele i dominanty translatorskie, a także przeszkody, które utrudniają pracę tłumacza, osadzając przy tym tekst w kontekście twórczości danego autora, a ponadto wyznaczyć możliwości przekładu pewnych jego elementów. Przede wszystkim jednak trzeba określić własną motywację translatorską, co pozwoli na świadome dokonywanie wyborów w procesie przekładu. Może ona, choć nie musi odpowiadać motywacjom wyabstrahowanym przez Barańczaka. Niezależnie od tego, jak oceniamy jakość istniejących wcześniej przekładów, naszą intencją może być chęć aktualizacji tekstu albo pragnienie ukazania własnego warsztatu dla celów dydaktycznych. Najważniejszym pytaniem nie jest więc „co?” ani „jak?” tłumaczyć, ale pytanie „dlaczego?”. To właśnie na nie daje odpowiedź pierwszy etap pracy tłumacza, a więc analiza pretranslatorska oryginału, którą zaprezentuję na przykładzie kilku przełożonych przeze mnie wierszy Mandelsztama. Wszystkie one miały już polskie warianty, a moja motywacja wynikała przede wszystkim z chęci ich przełożenia, niezależnie od oceny istniejących wersji. W niektórych wypadkach ważna była także funkcja dydaktyczna – tłumaczyłam na potrzeby zajęć ze studentami. Wreszcie nieobca mi była chęć sprawdzenia się w roli tłumacza Mandelsztama. Tłumaczenie traktuję bowiem jako rodzaj łamigłówki, gry słownej rozgrywającej się w przestrzeni między jednym a drugim tekstem, jedną a drugą kulturą.

  • 18 О.Э. Мандельштам Бессонница, Гомер, тугие паруса…, w: О.Э. Мандельштам Собрание сочинений в четырех (...)

20Pierwszy interesujący mnie tekst to wiersz o incipicie Бессоница, Гомер, тугие паруса…18. Na wstępie przytaczam jego przekład filologiczny traktowany przeze mnie jako wstępny etap pracy nad każdym utworem obcojęzycznym:

Bezsenność, Homer, napięte (naciągnięte, mocne) żagle
Listę okrętów przeczytałem do połowy:
Ten długi wylęg, ten pociąg żurawi,
Co nad Helladą kiedyś się podniósł.

Jak żurawi klucz (klin) obce strony (rubieże) –
Na głowach królów boska piana (morska lub wściekłości) –
Dokąd płyniecie? Gdyby nie Helena
Czym dla was (na cóż wam) sama (jedna, tylko) Troja, achajscy mężowie?

I morze i Homer – wszystko porusza się za sprawą miłości
Kogo mam słuchać? Oto Homer milczy,
I morze czarne szumi, gadając (wieszcząc, przemawiając),
I z ciężkim (głośnym) gruchotem (łoskotem) podchodzi do wezgłowia.

21Z filologicznego tłumaczenia wynika, że pierwotny tekst nie należy do grupy wierszy „ciemnych”. Znajdujemy w nim typowe dla Mandelsztama nawiązania do mitologii greckiej i do Hellady, które tworzą podstawę wyrażenia emocji i nastrojów związanych nie tyle ze starożytną Grecją, ile z odczuciami własnymi podmiotu lirycznego. Trzeba też zwrócić uwagę na łańcuchy asocjacji. Z jednej strony mitologiczne: Homer – żagle (Iliada, spis ruszających na Troję statków) – Hellada – królowie (greccy) – Helena (piękna) – Troja – Achajowie – Homer, czemu towarzyszy morze (Czarne). Z drugiej są to skojarzenia związane z podróżą: statki – wylęg (statków-żurawi) – pociąg (statków-żurawi) – klucz żurawi – morze. Pojawia się też opozycja: milczenie (Homera) i głos (odgłosy) morza. Najbardziej zaciemnione miejsce tej wypowiedzi to określenie „божественная пена”, które można przełożyć „boska piana”, gdzie słowo „piana” to zarówno delikatna piana morska, jak i pienienie się z wściekłości, co zrozumiałe w kontekście wojny, na którą płynęli przecież greccy królowie. Wreszcie, cały ten poetycki obraz to rodzaj snu (majaczenie) prowadzącego podmiot liryczny do konstatacji o rządzącej światem miłości. Dominantą translatorską w płaszczyźnie leksykalno-semantycznej stały się dla mnie wymienione łańcuchy asocjacyjne oraz myśl o miłości jako „kole napędowym” wszystkiego. Uznałam, że nie wszystkie mitologizmy muszą zostać zachowane w przekładzie, nie muszą to być również te same odniesienia, jednak powinny się one łączyć z mitem o Wojnie Trojańskiej, a także z Iliadą. Doszłam też do wniosku, że warto odtworzyć asocjacje dotyczące podróży, które stanowią szczególny łącznik między mitologią a rzeczywistością mandelsztamowskiego „snu”. Kolejną dominantą jest przekaz dotyczący miłości. Nie można go pominąć i powinien być umieszczony w tym samym miejscu konstrukcji poetyckiej wiersza, w jakim poeta umieścił go w oryginale.

22Ponadto wypada zwrócić uwagę na schemat rytmiczny utworu, gdzie Mandelsztam wykorzystał sześciostopowy jamb ze średniówką oraz rymy okalające. Całość tworzy nastrój spokojnej, a nawet nieco spowolnionej wypowiedzi, co nie dziwi, skoro jest „zapisem” snu. W dwóch pierwszych zwrotkach rymy zewnętrzne są męskie, a wewnętrzne żeńskie, w zwrotce trzeciej jest odwrotnie. Z mojego punktu widzenia dominantą translatorską odnoszącą się do płaszczyzny formalnej powinna być z jednej strony rytmizacja tekstu, a z drugiej – spokojny tok wypowiedzi. W związku z tym w przekładzie proponuję zastąpienie schematu sylabotonicznego pięciozestrojowym wierszem tonicznym, a rymy męskie zastępuję żeńskimi, wydłużając nieco wypowiedź (11-13 sylab w wersie). Pozwoliło to odtworzyć charakter oryginalnego tekstu, gdzie nawet dynamiczne obrazy (fale podchodzące do wezgłowia) zdają się wyciszone i bardziej statyczne.

  • 19 Zob. np. pieśń Здесь под небом чужим… (sł. A. Żemczużnikow), gdzie żurawie przypominają o ojczyźnie (...)

23Inne przeszkody w tłumaczeniu mogą wynikać z dwuznaczności niektórych słów, jak choćby wspomniana wcześniej piana czy epitet „тугой”, który w danym kontekście może oznaczać mocne bądź napięte żagle. Mogą być również rezultatem różnych językowych obrazów świata, jak w wypadku określenia „клин журавлиный”, czyli „klucz żurawi”. Dosłownym polskim odpowiednikiem słowa „клин” jest „klin”, dlatego też w rosyjskim tekście klucz (klin) ptaków nijako wbija się w obce strony, co w polskiej wersji nie jest możliwe. Stąd też, dokonując częściowej inwersji (na miejscu oryginalnego łańcucha asocjacyjnego: wylęg – pociąg – klucz/klin w przekładzie pojawiły się: klucz – wylęg – pociąg) starałam się zachować jak najwięcej określeń skojarzeniowego ciągu związanego z ptakami. Natomiast dla uzupełnienia rymów i zachowania rytmu trzeba było zastosować tzw. watę, dbając by nie zniszczyła ona artystycznej wartości wiersza. Przy tym żurawie powinny były pozostać żurawiami, ponieważ to ptaki zakorzenione w świadomości Rosjan, kojarzone z ojczyzną i powrotem do niej19. Poniżej prezentuję rezultat dokonanych wyborów:

***

Bezsenność, Homer, napięte żagle płyną
Listę okrętów znam już do połowy:
Ten długi klucz, żurawi wylęg nowy,
Co nad Helladą wniósł się i zaginął.

I jak żurawi pociąg w obce strony –
Na głowach królów nimb niebiańskiej piany –
Dokąd to Achajowie? Przecież bez Heleny
Troja wam na nic, to brzeg nieznajomy.

Morze i Homer – miłość rządzi światem
Kogo mam słuchać? Homer milczy stale.
I szumi morze czarne, ciężkie tocząc fale,
I do wezgłowia płyną ich grzbiety brzuchate.

  • 20 О.Э. Мандельштам Я знаю, что обман в видении немыслим, w: О.Э. Мандельштам Собрание сочинений, s. (...)

24Kolejnym interesującym mnie tekstem jest wiersz o incipicie Я знаю, что обман в видении немыслим...20, którego tłumaczenie filologiczne prezentuje się następująco:

Wiem, że pomyłka w widzeniu (tym co widzę) jest nie do pomyślenia,
Tkanina mego marzenia jest przezroczysta i mocna (trwała);
Wpatrując się z dziwną łatwością, tworząc (kreując) liczymy,
I lot wrzeciona sięga gwiazd,

Kiedy owiane (otulone) wiatrem z tamtego świata,
Oderwało się z wolnej (w znaczeniu nieśpieszna) ziemi,
I otwiera się nieuchwytnym metrum
Raj – rozpostarty w żalu (smutku) i w kurzu (pyle).

Więc biegnijmy (ruszmy, wyrwijmy się) czym prędzej ze strefy cierpienia
(smutku, rozkoszy)
Na skinienie boskiego gońca –
W stronę , gdzie się składają (kształtują) zaobłoczne brzmienia,
I górują wieże zaocznego (tego co poza oczyma) pałacu!

  • 21 Е.Ю. Куликова К вопросу о вийоновских мотивах в лирике О. Мандльштама: „Узоры”, „Нить”, „Плетени, (...)
  • 22 А.С. Пушкин Поэту, w: А.С. Пушкин Собрание сочинений в 10 томах, t. 2, ГИХЛ, Москва 1959–1962, s. 2 (...)
  • 23 И.Ф. Анненский Среди миров, http://slova.org.ru/annenskiy/sredi_mirov/ (15.07.2017).
  • 24 О.Э. Мандельштам, Утро акмеизма, http://rvb.ru/mandelstam/01text/vol_1/03prose/1_250.htm (11.07.201 (...)

25Jest to tekst o większym stopniu „zaciemnienia” niż Бессонница..., ale utrzymany w charakterystycznym dla Mandelsztama filozoficzno-refleksyjnym nastroju, obfitujący w typowe dla niego obrazy i skojarzenia. Pojawiły się w nim odniesienia do motywu wrzeciona, na co zwracała uwagę np. Elena Kulikowa21, odwołania do mitologii greckiej (skojarzenia z przędącą nić żywota ludzkiego Kloto), ale też z istotnymi dla twórczości poety rozważaniami o czasie, poza tym „эфирный гонец” (Hermes) oraz trójnóg będący jednocześ nie nawiązaniem do greckiej Pytii i wiersza Aleksandra Puszkina Поэту22, w którym mowa o trójnogu poety. Wypada także przypomnieć, że w poezji rosyjskiej poeta często traktowany był jak prorok (wieszcz, przywódca). Dlatego nawiązanie do Puszkina w wierszu, w którym podmiot liryczny wyraźnie zwraca się do poety (artysty), czyniąc z niego mściciela, nie powinno dziwić. W rozpatrywanym utworze można też doszukiwać się potencjalnych odniesień do Среди миров… Innokientija Annienskiego23, ale także do manifestu Mandelsztama Утро акмеизма, przede wszystkim do słów o wieżach, które budują i na które wchodzą akmeiści24.

26Wszystkie te elementy rozpatrywane jako całość można uznać za dominantę translatorską. Nie chodzi jednak o zachowanie w przekładzie każdego z nich, ale o odwzorowanie charakterystycznych cech poezji Mandelsztama. Subiektywizm tłumacza pozwala określić własne wyznaczniki przekładalności tekstu. Z mojego punktu widzenia w danym utworze ważne jest zachowanie odniesień mitologicznych, ponieważ są one odczytywane przez odbiorcę przekładu (wąsko jako powiązania z mitologią i szeroko – np. umiejscowienie wrzeciona w refleksji o upływie czasu). Natomiast intertekstualne relacje z literaturą rosyjską raczej nie zostaną przez niego odczytane, dlatego ich częściowe pominięcie nie spowoduje istotnych strat dla recepcji tekstu. Nie znaczy to, że strat nie ma. Niemniej, nawet wierne odtworzenie niezrozumiałych, bo nieznanych odniesień kulturowych nie daje gwarancji ich zrozumienia przez polskiego czytelnika. Ponadto przekład winien nawiązywać do nagromadzonych w oryginale wskazań na to, co z jednej strony pewne i trwałe (niemożliwy błąd, moc i trwałość marzeń), a z drugiej – niezrozumiałe, niejasne (nieuchwytny wiatr, zaobłoczne brzmienia, niewidzialny pałac, nieistniejące światy).

27W swojej propozycji starłam się odtworzyć całokształt poetyckiego makroobrazu, zachowując te dominanty i zdając sobie przy tym sprawę z pewnych zmian w kompozycji poetyckich mikroobrazów. Kompensując nieuchronne straty, wprowadziłam do polskiego wariantu zwielokrotnioną w stosunku do oryginału partykułę „nie”, co pozwoliło podkreślić niejasność i zaciemnienie tekstu (pomyłka nie do pomyślenia, spojrzenie nieomylne, lot wrzeciona niezmienny, metrum nieuchwytne, niestworzone światy, nieistniejące światy). Nastrój tajemniczości wzmocniły: wiatr z tamtego świata, pył, zaobłoczne brzmienia, zaświaty, a także spowijający trójnóg obłok mgły. Polski odbiorca powinien odczytać ten nastrój, zrozumieć refleksyjność tekstu, nie będzie jednak odnosić go do innych utworów rosyjskich, choć możliwe jest odczytanie wskazania na twórcę jako mściciela i wieszcza (zasiada na trójnogu). Z kolei wrzeciono symbolizujące czas wzmocnione zostało dzięki obrazowi boskiego posłańca wskazującego, ale też odmierzającego drogę. Odpowiada to powiązaniu ze sobą w twórczości Mandelsztama czasu i przestrzeni. Ponadto zachowałam w tłumaczeniu wieżę, która poza Porankiem akmeizmu (Утро акмеизма) może być kojarzona z „wieżą z kości słoniowej”, wskazując w ten sposób na intertekstualizację wiersza. Z kolei, wzorując się na częstej u rosyjskiego poety grze niejednoznacznością, wprowadziłam do polskiego wariantu słowa wieloznaczne, jak „wolna ziemia” (powolna, swobodna) czy archaiczne dzisiaj „pojmij”, które podobnie jak rosyjskie „пойми” oznacza i „zrozumieć”, i „złapać”. Powstał następujący tekst:

***

Wiem dobrze, że pomyłka jest nie do pomyślenia,
Spojrzenie nieomylne i wątek marzeń mocny;
Wpatrując się z łatwością kreślimy wyliczenia,
I lot do gwiazd wrzeciona niezmienny jest i prosty,

A kiedy otulone wiatrem z tamtego świata,
Zrywa się z wolnej ziemi i ponad wszystkim ginie,
To metrum nieuchwytne otwiera się jak mapa,
Raju – dla tego, które w żalu i w pyle płynie.

Ruszajmy więc czym prędzej ze strefy cierpienia –
Boski goniec nam drogę w przestworzach odmierza
Tam, gdzie się zaplatają zaobłoczne brzmienia,
W zaświatach pałacowa w górę pnie się wieża!

Poeto bądź mścicielem niestworzonych światów –
Nieistniejącym światom ty istnienie daj,
Obłokiem mgły swój trójnóg spowij i uratuj,
Gwiazd spadających pojmij migotliwy raj!

  • 25 О.Э. Мандельштам Дрожжи мира, w: О.Э. Мандельштам Собрание сочинений…, t. 3 Стихи и проза 1930 – 1 (...)
  • 26 F. Apanowicz Dokąd prowadzą ślady kopyt (o polskich przekładach pewnego wiersza Osipa Mandelsztama)(...)
  • 27 О.Э. Мандельштам Дрожжи мира, s.109.

28Ostatni wiersz, na którego przekład pragnę zwrócić uwagę, to Дрожжи мира…25. Jego polskie tłumaczenia analizował swego czasu Franciszek Apanowicz26. Nie będę jednak odnosić się do tych propozycji ani do jego pracy, ale podobnie jak w omawianych już przypadkach przedstawię analizę poprzedzającą własne tłumaczenie interesującego mnie wiersza, który w przeciwieństwie do rozpatrywanych wcześniej przedrewolucyjnych utworów, powstał podczas zesłania poety do Woroneża w 1937 roku. Poza omawianą wersją ma on także inne warianty27, a Nadieżda Mandelsztam wspominała, że jego tekstem bliźniaczym jest wiersz o incipicie Влез бесенок в мокрой шерстке…:

Oba wiersze zostały sprowokowane wspomnieniem o drodze do klasztoru, gdzie po deszczu w śladach po kopytach zebrała się woda. O.M. pokazał mi te „naparstki”, kiedy szliśmy z nim nie wiadomo dokąd i nie widomo po co, po tym jak wysłuchaliśmy audycji o mających nastąpić procesach „zabójców: Kirowa… Wgłębienia na drodze naprowadziły go na myśl o pamięci, o tym jak zdarzenia zostawiają ślady w pamięci. […] W jakimś momencie powiedział mi, że tam, w naparstkach, siedzi diabełek… […] Od momentu pojawienia się diabełka wiersze zaczęły się rozdzielać. Póki się tworzyły, pojawiło się kilka wierszy apologizujących poezję, wolność i niezawisłość człowieka.28

  • 29 Tamże.
  • 30 О.Э. Мандельштам Дрожжи мира дорогие, s. 343.
  • 31 О.Э. Мандельштам Влез бесенок в мокрой шерстке, s. 109.

29Warianty opublikowano zarówno w cytowanych wspomnieniach29, jak i w czterotomowym wydaniu prac poety30, podobnie jak „bliźniaczy” tekst31. Pojawiły się w nich podobne motywy, w wariantach powtarzają się dwa początkowe wersy. Wróćmy jednak do interesującej nas wersji i jej tłumaczenia filologicznego:

Drogie drożdże świata:
Dźwięki, łzy i prace –
Uderzenia deszczu
Kipiącego nieszczęścia
I utraty dźwięków –
Z jakiej rudy je zwrócić?

W biednej (ubogiej, żebraczej) pamięci po raz pierwszy
Czujesz ślepe wgniecenia,
Pełne miedzianej wody, –
I idziesz za nimi w ślad,
Sam sobie niemiły, nieznany –
I ślepy i przewodnik…

30Kierując się wspomnieniami Nadieżdy Mandelsztam, podczas tłumaczenia trzeba uwzględnić obecne w wierszu skojarzenia z drogą i deszczem oraz odniesienia do pamięci, a mając na uwadze nawiązanie do stalinowskich czystek, także aluzję do nadchodzącego nieszczęścia i przemijania. Niemniej tym, co wydaje się najciekawsze, jest różnorodność postrzeganych sensualnie „drożdży” świata oraz strat w tym obszarze związanych z upływem czasu, a także próba wydobycia tych strat z pamięci. Uznałam też, że warto odwzorować trocheiczny tok wypowiedzi i schemat rymów: w pierwszej zwrotce przeplatające się żeńskie i męskie (ababab), w drugiej dwa parzyste żeńskie, a następnie okalające męskie oraz wewnętrzne żeńskie (aabccb). Taka budowa wiersza wspomaga widoczną w obrazach poetyckich dynamizację wypowiedzi poetyckiej. Tłumacząc, modyfikowałam wprawdzie niektóre z nich, dlatego z przekładu zniknęły pewne elementy obserwowane w oryginale, pojawiły się natomiast inne, nieobecne u Mandelsztama. Starałam się jednak nie utracić całokształtu sensów i częściowo kompensować nieuchronne straty, stąd np. na miejscu uderzeń deszczu wrzącej wody pojawił się złowrogi jęk w strugach deszczu, który rodzi mękę wrzeniem wód. Transformacja realizuje dążenie do zachowania obrazu deszczu wzbudzającego w podmiocie lirycznym strach, a zarazem do zachowania potrójnego rymu męskiego trud – wód – rud. Starania o odwzorowanie schematu rytmicznego i układu rymów przywiodły też do poszerzenia zagubionych dźwięków (потери звуковые) o określenie „wpół drogi”. Niemniej ta amplifikacja wkomponowuje się w świat obrazów poetyckich Mandelsztama, odwołując się do skojarzeń wskazanych przez wdowę po poecie. Podobnie w wypadku poszerzenia, jakim są ślady stóp (w oryginale kopyt). Uznałam, że nie burzą one obrazu poetyckiego wiersza, przeciwnie, są zgodne z cytowanymi wspomnieniami, a jednocześnie pozwalają zbudować ostatni rym męski stóp – wiódł. Podwojenie śladów wzmocniło też obraz poetycki, podobnie jak zastąpienie miedzianej wody – rdzawą czy słowa „Brniesz na oślep, w niewiadome” w przedostatnim wersie. To ostatnie dopełnia obraz ślepca, który nie zna nawet samego siebie (w oryginale jest on niemiły, nieznany samemu sobie). Opisywana kompensacja obejmuje też określenie „вмятины слепые” (ślepe wgniecenia), czego nie można było odtworzyć ze względu na różnice leksykalno-semantyczne w obu językach. Słowo „слепой” to wprawdzie osoba ociemniała, ale poza tym również coś, co odbywa się bez udziału wzroku, „na oślep”, coś nierozumnego (ślepa wściekłość), bez wyjścia (ślepy zaułek), przypadkowego, żywiołowego (ślepe szczęście). Moim zdaniem tłumacz ma prawo korzystać z tych niejasności. Stąd też wprowadzenie „żebraczej pamięci” na miejsce rosyjskiego „нищая память”. Przy tym rosyjski „нищий” to: biedny, ubogi, cierpiący, nędzny, ale też żebrak. Mandelsztam często wykorzystywał dwoistość semantyczną słów, co sprzyjało wspomnianemu już „zaciemnianiu” tekstu, tłumacz może więc wybierać spośród wielości sensów i dokonywać podobnych wyborów, o ile utrzyma się w sferze obrazowania oryginału.

31Zwróćmy jeszcze uwagę na ostatni wers tłumaczenia, który nieco różni się od pierwowzoru. W oryginale po śladach idzie ślepiec i przewodnik, a właściwie ślepiec, który jest przewodnikiem, co wynika z poprzedzających wersów („И идешь за ними следом, / Сам…”). Wykorzystując tę możliwość, nazwałam przewodnika ślepcem w nadziei, że nie oddalam się od poetyki Mandelsztama, a stopień niejasności tekstu pozostaje na podobnym poziomie. Powyższa analiza stała się bazą dla następującej wersji w języku polskim:

***

Drożdże świata, drożdże drogie:
Dźwięki, łzy i pracy trud –
W strugach deszczu jęk złowrogi
Rodzi mękę wrzeniem wód.
Dźwięk zgubiony gdzieś wpół drogi –
Z jakich je wydobyć rud?

I żebracza pamięć rodzi
W mroku, który wzrok zawodzi
Kopyt ślady, ślady stóp,
Rdzawą wodą wypełnione.
Brniesz na oślep w niewiadome,
Ślepiec, który ślepca wiódł…

3. Konkluzje

32Celem prezentowanego tekstu było wykazanie konieczności przeprowadzania przed przystąpieniem do tłumaczenia pretranslatorskiej, a więc zorientowanej na przekład analizy oryginału, ale także wykazanie, jak ważne jest zindywidualizowane podejście do procesu translacji. Mam tu na myśli różnicowanie metod i chwytów translatorskich w kontekście twórczości konkretnego autora.

33Wybór materiału badawczego, jakim stała się poezja Mandelsztama, pozwolił zarówno wyodrębnić dominanty i przeszkody, które trzeba brać pod uwagę w procesie tłumaczenia, jak i wskazać te cechy danej twórczości, które sprzyjają powstaniu funkcjonalnych i akceptowalnych przez polskiego odbiorcę tekstów docelowych.

34Wskazano więc na charakterystyczne dla rosyjskiego akmeisty odniesienia do różnych kultur, przede wszystkim do mitologii greckiej, na wykorzystywanie przez poetę dwuznaczności słów oraz nawiązań intertekstowych dla budowania refleksji poetyckiej, a także na łańcuchy asocjacyjne. Szczególną uwagę zwrócono na różny stopień „zaciemnienia” tekstu i uzależnienie od niego translacji, w tym możliwość wykorzystania przez tłumacza niejasności oryginału. Ukazano również możliwość wykorzystania w procesie tłumaczenia cech typowych dla danej twórczości oraz stosowania zasad ekwiwalencji potencjalnej, co pozwala na wybór odpowiedników, a zarazem kompensację strat. Co ważniejsze, podkreślając potrzebę dokonywania analizy pretranslatorskiej, udało się ujawnić, w jaki sposób określenie związanych z nią dominant wspomaga decyzje tłumacza.

35Zaprezentowane badanie oraz jego przekładowe rezultaty dowiodły, że zindywidualizowana analiza pretranslatorska uwzględniająca całokształt wiedzy o danym autorze, w tym wszelkie towarzyszące jego twórczości konteksty i parateksty prowadzi do powstania nowego, innego tłumaczenia. Z proponowanej przez Barańczaka klasyfikacji motywacji tłumacza wybieram więc sytuację drugą, którą można określić jako potrafię inaczej. Oznacza to dla mnie potrafię zgodnie z przeprowadzoną zindywidualizowaną analizą pretranslatorską i zakłada „potrafię nie gorzej”, widziane jednak nie tyle przez pryzmat krytyki tłumaczenia (ta udziela odpowiedzi na pytanie – jak powinno być?), ile z punktu widzenia akceptowalności tekstu docelowego, a także obecności danego autora w kulturze przekładu.

Góra strony

Przypisy

1 С.Б. Рассадин Очень простой Мандельштам, Книжный сад, Москва 1994.

2 Tamże, s. 31.

3 С.Б. Рассадин Очень простой…, s.7.

4 Tamże.

5 Tamże, s. 41.

6 S. Barańczak Mały, lecz maksymalistyczny Manifest translatologiczny albo Tłumaczenie się z tego, że tłumaczy się wiersze również w celu wytłumaczenia innym tłumaczom, że dla większości tłumaczeń wierszy nie ma wytłumaczenia, „Teksty Drugie” 1990 nr 3, s. 8.

7 Tamże, s. 8-9.

8 М.Л. Гаспаров, Н.С. Автономова Сонеты Шекспирапереводы Маршака, w: М. Гаспаров О русской поэзии: Анализы. Интерпретации. Характеристики, Азбука, Санкт-Петербург 2001, s. 389-409.

9 I. Even-Zohar The Position of Translated Literature within the Literary Polysystem, „Poetics Today” 1990 No. 11 (1), s. 47.

10 E. Balcerzan Poetyka przekładu artystycznego, „Nurt” 1968 nr 8, s. 17-31.

11 Zob. np.: С.С. Аверинцев Судьба и весть Осипа Мандельштама, w: О.Э. Мандельштам Сочинения в 2-х томах, t. 1, Художественная литература, Москва 1990, s. 5-64.

12 И.Д. Мандель, Измеряй меня…” Осип Мандельштам: попытка измерения, http://club.berkovich-zametki.com/?p=1687 (4.07.2017).

13 S. Przybylski Et arcadia ego. Esej o tęsknotach poetów, Czytelnik, Warszawa 1996; tegoż Wdzięczny gość Boga. Esej o poezji Osipa Mandelsztama, Libella, Paris 1980.

14 И.Д. Мандель Измеряй меня…”

15 Określenie Nadieżdy Mandelsztam (zob. p. 3).

16 Zob. np.: В.А. Глазырин Категория невыразимого в книге О. Э. Мандельштама «Камень», w: Новая Россия: традиции и инновации в языке и науке о языке, red. В.А. Глазырин, Ю.В. Казарин, Кабинетный ученый, МоскваЕкатеринбург 2016, s. 317-325.

17 Zob. np.: М.П. Брандес, В.И. Провоторов Предпереводческий анализ текста, НВИТезаурус, Москва 2001; И.С. Алексеева Введение в переводоведение, Филологический факультет СпбГУИздательский центр «Академия», Санкт-ПетербургМосква 2004; D. Gouadec Translation as a profession, John Benjamins Publishing, Amsterdam–Philadelphia 2007; R. Ayupova Pretranslation Text Analysis as a Part of Translation Process, „Procedia – Social and Behavioral Sciences” 2014 No. 136, s. 213-216; C. Nord Text Analysis in Translation. Theory, Method and Didactic Application of a Model for Translation Oriented Text Analysis, Rodopi, Amsterdam 2005.

18 О.Э. Мандельштам Бессонница, Гомер, тугие паруса…, w: О.Э. Мандельштам Собрание сочинений в четырех томах, t. 1 Стихи и проза 1906 – 1921, АРТ-БИЗНЕС-ЦЕНТР, Москва 1993-1994, s. 115.

19 Zob. np. pieśń Здесь под небом чужим… (sł. A. Żemczużnikow), gdzie żurawie przypominają o ojczyźnie) czy Журавли (sł. R. Gamzatow, przeł. N. Griebniow), w której żurawie to polegli żołnierze, a także film M. Kałatozowa Летят журавли.

20 О.Э. Мандельштам Я знаю, что обман в видении немыслим, w: О.Э. Мандельштам Собрание сочинений, s. 63-64.

21 Е.Ю. Куликова К вопросу о вийоновских мотивах в лирике О. Мандльштама: „Узоры”, „Нить”, „Плетени, „Вестник ВГУ. Серия: Филология. Журналистика” 2011 nr 2, s. 58-63.

22 А.С. Пушкин Поэту, w: А.С. Пушкин Собрание сочинений в 10 томах, t. 2, ГИХЛ, Москва 1959–1962, s. 295.

23 И.Ф. Анненский Среди миров, http://slova.org.ru/annenskiy/sredi_mirov/ (15.07.2017).

24 О.Э. Мандельштам, Утро акмеизма, http://rvb.ru/mandelstam/01text/vol_1/03prose/1_250.htm (11.07.2017).

25 О.Э. Мандельштам Дрожжи мира, w: О.Э. Мандельштам Собрание сочинений…, t. 3 Стихи и проза 1930 – 1937, s. 109.

26 F. Apanowicz Dokąd prowadzą ślady kopyt (o polskich przekładach pewnego wiersza Osipa Mandelsztama). w: Przekład w historii literatury, red. P. Fast, K. Żemła, Śląsk, Katowice 2002, s. 73-86.

27 О.Э. Мандельштам Дрожжи мира, s.109.

28 Н.Я. Мандельштам Воспоминания. Книга третья, http://bonread.ru/nadeghda-mandelshtam-vospominaniya-kniga-tretya.html?page=37#ж oraz http://bonread.ru/nadeghda-mandelshtam-vospominaniya-kniga-tretya.html?page=37#ж (15.07.2017).

29 Tamże.

30 О.Э. Мандельштам Дрожжи мира дорогие, s. 343.

31 О.Э. Мандельштам Влез бесенок в мокрой шерстке, s. 109.

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Anna Bednarczyk, «Tłumaczenie zindywidualizowane albo o motywacji tłumacza (na materiale wierszy Osipa Mandelsztama) »Teksty Drugie, 4 | 2018, 350-368.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Anna Bednarczyk, «Tłumaczenie zindywidualizowane albo o motywacji tłumacza (na materiale wierszy Osipa Mandelsztama) »Teksty Drugie [Online], 4 | 2018, Dostępny online od dnia: 15 août 2018, Ostatnio przedlądany w dniu 29 juillet 2021. URL: http://journals.openedition.org/td/11666

Góra strony

O autorze

Anna Bednarczyk

University of Łódź – Prof. dr hab., Kierownik Zakładu Przekładu i Dydaktyki Instytutu Rusycystyki UŁ. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się wokół zagadnień przekładu i współczesnej poezji rosyjskiej. Ostatnio opublikowana monografia: Zmagania z przekładem w przestrzeni rosyjskojęzycznej. Teoria i praktyka w ewolucji (2016). Redaktor tematyczny (obszar słowiański) czasopisma „Między Oryginałem a Przekładem”.

Góra strony

Prawa autorskie

Teksty Drugie

Góra strony
  • Logo Instytut Badań Literackich PAN
  • Logo Digital Humanities Centre IBL PAN
  • OpenEdition Journals
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search