Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNumery6SzkicePolski komiks autobiograficzny w ...

Szkice

Polski komiks autobiograficzny w kontekście rozwoju gatunku na świecie

Polish Autobiographical Comics and the Global Development of the Genre
Tomasz Pstrągowski
p. 110-124

Streszczenia

Artykuł jest próbą streszczenia historii polskiego komiksu autobiograficznego. Opisując nurt autor zwraca uwagę na pionierskie prace Mieczysława Kuczyńskiego, by następnie skupić się na twórczości pierwszych autorów komiksów autobiograficznych – Michała Śledzińskiego, Wilhelma Sasnala, Agaty Nowickiej i Mateusza Skutnika. Do pierwszych artystów tworzących komiksy autobiograficzne autor zalicza także, pomijanych zazwyczaj, Polę Dwurnik i Pawła Gierczaka. Zdaniem Pstrągowskiego można zauważyć dwa momenty przełomowe w rozwoju gatunku. Pierwszy, mający miejsce w okolicach roku 2008, gdy na polskim rynku ukazał się komiks Marzi, drugi w roku 2012 i łączący się z wydaniem powieści graficznych Agaty Wawryniuk i Olgi Wróbel.

Góra strony

Uwagi wydawcy

DOI: 10.18318/td.2018.6.7

Pełny tekst

  • 1 K. Lichtblau Wojenny komiks autobiograficzny. „Dzieje 2-ego Korpusu… inaczej!” Mieczysława Kuczyńsk (...)

1Najprawdopodobniej pierwszym polskim komiksem dokumentu osobistego jest opublikowany pierwotnie poza granicami Polski album Dzieje 2-ego Korpusu… inaczej! autorstwa Mieczysława Kuczyńskiego. Dwóch pierwszych wydań doczekał się w brytyjskim Birmingham w 1969 roku, trzeciego zaś w Hove, również w Wielkiej Brytanii, w roku 19931.

  • 2 Tamże, s. 294.

2Kuczyński, rocznik 1923, był polskim wojskowym. W trakcie II wojny światowej służył w 3. Dywizji Strzelców Karpackich 2. Korpusu Polskiego w Armii Polskiej generała Władysława Andersa. Po wojnie pozostał w Wielkiej Brytanii. Od 1942 roku dokumentował dzieje swojego korpusu za pomocą rysunkowych karykatur. W latach 1942-1993 stworzył 78 kadrów, przy czym 10 kadrów z roku 1969 i 3 z 1993 zostały „stworzone specjalnie z myślą o wydaniu pracy jako całości”2.

  • 3 Tamże.

3Kuczyński nie jest typowym artystą komiksowym, a jego prace przy pominają popularne w dwudziestoleciu międzywojennym prasowe karykatury. Są to pojedyncze ilustracje, w których wprawdzie znajdują się czasami dymki z dialogami, ale podpisane są także pod spodem. Krzysztof Lichtblau asekuracyjnie stosuje wobec zbioru Kuczyńskiego termin parakomiks. Jak jednak zauważa, choć pojedyncze karykatury trudno nazwać komiksami, to już zebranie ich w zbiorze w określonej kolejności czyni z tego zbioru komiks3.

  • 4 P. Lejeune Pakt autobiograficzny, A. Labuda, w: tegoż Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiogra (...)

4Autobiograficzność zbioru jest problematyczna. Kuczyński niemal na wszystkich stronach używa formy „my”, tylko raz przechodząc do „ja”. Stoi to w sprzeczności z klasyczną definicją autobiografii, sformułowaną przez Philippa Lejeune’a, a kładącą nacisk na akcentowanie „jednostkowych losów, a zwłaszcza dziejów osobowości” autora4. Mając jednak w pamięci, że mowa o bezpośrednim uczestniku wydarzeń, nie sposób zaprzeczyć, iż zbiorowe „my” Kuczyńskiego, odczytywane jest przez czytelnika jako autobiograficzne świadectwo człowieka, który opowiada (między innymi) o swoich własnych przeżyciach.

  • 5 M. Czermińska Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie i wyzwanie, Universitas, Kraków 1998.
  • 6 K. Lichtblau Wojenny komiks autobiograficzny…, s. 299.

5Ilustracje Kuczyńskiego, świadka i uczestnika wydarzeń, w trójkącie autobiograficznym zaproponowanym przez Małgorzatę Czermińską5 powinny być więc umieszone na wierzchołku „świadectwo”. Co ciekawe, zdaniem Lichtblaua humorystyczny charakter tych prac dodaje im autentyczności, gdyż jest to „dystans, na który może sobie pozwolić wyłącznie uczestnik, świadek opisywanych wydarzeń”6.

6Wyjątkowość albumu Kuczyńskiego jest potęgowana przez fakt, że w kolejnych dziesięcioleciach XX wieku polscy twórcy komiksowi niemal całkowicie ignorowali nie tylko tematykę autobiograficzną, ale i dokumentalną. Przyczyna tego stanu rzeczy tkwiła przede wszystkim w niechęci, jaką komunistyczne władze żywiły do kojarzonego ze zgniłym Zachodem medium oraz faktem, że historyjki obrazkowe wykorzystywano w Polsce do celów propagandowych.

*

7Gdy na przełomie milleniów w Polsce ukazywały się pierwsze autobiograficzne komiksy Wilhelma Sasnala, Michała Śledzińskiego, Agaty Nowickiej i Mateusza Skutnika, nurt ten był już bardzo rozwinięty w komiksie światowym. A jego najważniejsi twórcy – Robert Crumb, Aline Kominsky-Crumb, Harvey Pekar, Will Eisner, Art Spiegelman, Seth, Joe Matt, Chester Brown, Lynda Barry, Craig Thompson czy Alison Bechdel – uważani byli za klasyków.

  • 7 M. Śledziński, Szkicownik, ATY, Warszawa 2012, s. 107.
  • 8 Tamże s. 121
  • 9 R. Sabin Comics, Comix and Graphic Novels: A History Of Comic Art, Phaidon Press, London 1996, s. 9 (...)
  • 10 M. Śledziński, wstęp, „Produkt” 1999 nr 1, s. 3.

8Michałowi „Śledziowi” Śledzińskiemu najłatwiej przypisać rolę siły napędowej ruchu, „polskiego Roberta Crumba”. Pełnił on bowiem funkcję redaktora naczelnego dostępnego w szerokiej dystrybucji, wysokonakładowego magazynu „Produkt”7, wokół którego na przełomie lat 90. i 2000. zebrało się wielu utalentowanych i cenionych dziś twórców, wtedy kwestionujących skostniałą tradycję wielkich mistrzów polskiego komiksu8. Podobnie jak 40 lat wcześniej w prowadzonym przez Crumba „Zap! Comix”9, także na łamach „Produktu” deklarowano hasła o nieskrępowanej wolności twórczej10.

  • 11 M. Śledziński Szkicownik…, s. 112.

9Flagową serią „Produktu” było Osiedle Swoboda samego Śledzińskiego. Bohaterami serii jest czwórka przyjaciół, z których jeden, Smutny, to alter ego samego Śledzińskiego11. W większości odcinków grupa szwenda się po tytułowym osiedlu – typowym polskim blokowisku inspirowanym bydgoskim osiedlem Szwederowo, na którym wychowywał się Śledziński. Bohaterowie Śledzińskiego wiodą życie typowych polskich nastolatków i studentów, urozmaicane tylko czasem niewielkimi dawkami fantastyki.

  • 12 T. Bazylewicz, P. Jankowski Osiedle (nie)uniwersalne. Analiza krytyczna komiksu Osiedle Swoboda, „Z (...)

10Wyjątkowość Osiedla Swobody trafnie podsumowali Tomasz Bazylewicz i Przemysław Jankowski, pisząc, że cykl Śledzińskiego wywołał „szok poznawczy u czytelników” przyzwyczajonych do „przypudrowanego obrazu polskiej rzeczywistości”, prezentowanego na łamach Kapitana Żbika czy komiksów humorystycznych i fantastycznych. Zdaniem badaczy Osiedle Swoboda rehabilitowało polską lokalność, stało się dowodem polskiej specyfiki kul turowej i codzienności12.

11O ile Śledziński przemawiał do czytelników nieidentyfikujących się ze światem sztuki i oficjalnym obiegiem kultury: młodych, uważających się za zbuntowanych, często członków subkultur, o tyle Wilhelm Sasnal wywodził się ze świata sztuki i do takiego „ambitnego” czytelnika trafiła opublikowana w 2001 roku powieść graficzna Życie codzienne w Polsce w latach 1999-2001.

  • 13 B. Kurc Komiks. Opowiadanie obrazem, Piątek trzynastego, Łódź 2003, s. 46.

12W momencie wydawania Życia codziennego Sasnal był już docenionym artystą, zdobywcą nagrody Grand Prix Ogólnopolskiego Konkursu Malarstwa „Bielska Jesień” i członkiem krakowskiej grupy artystycznej Ładnie13. Życie codzienne nie zostało również wydane przez wydawnictwa komiksowe ani własnym sumptem, a kolejne jego części nie pojawiały się na łamach niezależnych fanzinów czy młodzieżowych czasopism. Album ukazał się przy okazji wystawy zorganizowanej przez warszawską Galerię Raster i tylko w Galerii można było go nabyć.

13Szukając przykładu wśród Zachodnich twórców, najłatwiej porównać Sasnala do Arta Spiegelmana, redaktora naczelnego mającego ambicje artystyczne magazynu „RAW” i autora cenionej przez krytyków, wydanej przez wydawnictwo głównego nurtu powieści graficznej Maus. Skojarzenia z pracami Spiegelmana podsuwa zresztą sam Sasnal, który w warstwie rysunkowej Życia codziennego otwarcie nawiązywał do prac Amerykanina. W 2001 roku stworzył również cykl obrazów wprost inspirowanych Mausem14.

  • 15 P. Sitkiewicz Seth, „Życie nie jest takie złe, jeżeli starcza ci sił”, w: Powieści graficzne. Leksy (...)

14O ile jednak artystyczne ambicje i przyjęta technika odsyłają do prac Spiegelmana – jednego z najwybitniejszych przedstawicieli pierwszej fali amerykańskiego autobiografizmu – o tyle już tematyka Życia codziennego w Polsce w latach 1999-2000 pasuje bardziej do fali drugiej. Przypisywani do niej twórcy marginalizowali kontekst społeczno-polityczny, a ich wyznania charakteryzowały się zakorzenieniem w codzienności i skupieniem na losie jednostki15. Opowiadając o trzech latach swojego życia, Sasnal niemal ostentacyjnie porzuca zarysowywanie kontekstu społecznego czy politycznego, skupiając się całkowicie na szarej codzienności rodzinnego życia. Tematami Życia codziennego są więc takie wydarzenia, jak próba zdania egzaminu na prawo jazdy, ciąża Ani – żony Wilhelma – czy narodziny Kacpra – ich syna. Zaś rekwizytem wykorzystanym do uwiarygodnienia autobiograficznej relacji zostaje chociażby paragon ze sklepu.

  • 16 R. Lubas-Bartoszyńska Między autobiografią a literaturą, PWN, Warszawa 1993, s. 175.

15Inaczej niż Śledziński, Sasnal nie ubarwia swoich wspomnień, nie wprowadza dramatyzmu i nie korzysta ze strategii przypisywanych zazwyczaj powieści autobiograficznej („zmierzanie do nadania światu przedstawionemu, w sposób mniej lub bardziej pośredni, określonej skali wartości i sensu”16). Opowieść snuta na kartach komiksu rozpoczyna się w przypadkowym momencie i w przypadkowym momencie się kończy. Brak w niej też wyraźnych morałów.

  • 17 „Autobiograficzna graphic novel jest całkowicie kłamliwa” – James Kochalka dla BR, rozmawiał K. Kon (...)

16Podejście Sasnala można by więc trafnie opisać słowami Jamesa Kochalki, jednego z najważniejszych przedstawicieli drugiej fali: „Historie w naszym życiu nie są klasycznymi fabułami. Nie mają wyraźnego początku, środka ani końca. Nie, historie te składają się z wielu absolutnie nie do pomyślenia, skatalogowania i objęcia umysłem drobnych momentów”17.

  • 18 B. Alverson Robot 6 Q&A. James Kochalka on the end of American Elf, http://www.cbr.com/ robot-6-qa- (...)
  • 19 K. Kuczyńska Polski komiks kobiecy, timof comics, Warszawa 2012, s. 33.

17Inspiracji zapoczątkowanym w październiku 1998 roku internetowym dziennikiem American Elf autorstwa Jamesa Kochalki18 można się również doszukiwać w pracach Agaty „Endo” Nowickiej, autorki założonego w 2001 roku autobiograficznego bloga komiksowego Komix.blog.pl i jednej z prekursorek kobiecych autobiografii komiksowych w Polsce19.

  • 20 G. Dziamski Awangarda po awangardzie. Od neoawangardy do postmodernizmu, Wydawnictwo Fundacja Human (...)

18Jak zauważa Grzegorz Dziamski, doświadczenia kobiece długo uważane były za sprawy marginalne i drugorzędne, ważne co najwyżej jako doświadczenia jednostki20. Podobnie było w Polskim komiksie – zdominowanym przez mężczyzn i „męskie” (a w zasadzie: chłopięce) tematy. Tak więc, jak Śledziński i Sasnal wprowadzili do polskiego komiksu prawdziwy obraz pol skiej rzeczywistości, tak Nowicka wprowadziła do niego kobiecą perspektywę.

  • 21 Sz. Holcman hasło: Nowicka Agata, „Endo”, w: Tekstylia bis, słownik młodej polskiej kultury, red. P (...)

19Powstające w programie graficznym Paintbrush21 prace Nowickiej opowiadają o życiu autorki w jego najbardziej intymnych momentach. Jednocześnie jednak, nawet relacjonując własną ciążę i rozstanie z ojcem dziecka, Nowicka nie odsłania się w pełni, a swoje doświadczenia czyni uniwersalnymi, skupiając się przede wszystkim na stereotypowych, często obrazowanych w popkulturze scenach: zachciankach żywieniowych, pierwszym USG, szkole rodzenia etc.

  • 22 A. Janiak Dydaktyzm współczesnej prozy polskiej stylizowanej na autobiografię, w: Świat przez pryzm (...)
  • 23 Kinga Kuczyńska używa wobec komiksów Nowickiej trafnego przymiotnika „cukierkowate”.

20Pamiętnik Nowickiej nie jest szczerym, odartym z ozdobników wyznaniem, na jakie zdecydował się chociażby Sasnal. To swego rodzaju pamiętnik publiczny – od początku adresowany do szerokiego grona odbiorców – mający na celu „odkrywanie w jednostkowym losie tego, co wspólne”22, ale i uatrakcyjniający życie Nowickiej23.

  • 24 D. Szcześniak Polski komiks ery xero, „Zeszyty Komiksowe” 2013 nr 16 , s. 32.

21Ostatnim z prekursorów nurtu autobiograficznego w polskim komiksie jest gdański artysta Mateusz Skutnik, autor serii o Blakim. Skutnik, podobnie jak Śledziński, wywodzi się z nurtu undergroundowego, nie jest związany jednak z „Produktem”, a ze współtworzonym przez siebie zinem „VormkfasA” i redagowanym przez Dominika Szcześniaka, wydawanym w Lublinie zinie „Ziniol”. Magazynami „stawiającymi nacisk na rolę twórców, ignorując zasadniczo decydujący wpływ czytelnika na odbiór dzieła”24.

  • 25 M. Skutnik, K. Konwerski Blaki, Timof i cisi wspólnicy, Warszawa 2005, wstęp, s. 3-4.

22Seria Blaki zadebiutowała na łamach „Ziniola” w roku 2003. Pierwszy samodzielny album ukazał się w 2005 roku. We wstępie do wydania z 2005 roku Skutnik tłumaczy jednak, że Blakiego wymyślił zimą 2000/2001, a w 2001 roku powstał 46-stronicowy album (nigdy niewydany w całości), który następnie został podzielony na części publikowane w „Ziniolu”. Oryginały tych prac zaginęły, zatem na potrzeby wydania zbiorczego Skutnik zdecydował się odtworzyć część starych komiksów (poprawiając je przy okazji) i uzupełnić je nowymi – do niektórych z nich scenariusze napisał Karol Konwerski25.

  • 26 Twórcą terminu „paktu autobiograficzny” jest Philippe Lejeune. Zob. P. Lejeune Wariacje na temat pe (...)

23Więź między Blakim a Skutnikiem jest jednocześnie bardzo wyraźna – sugerowana nawet w przedmowie – i łatwa do zakwestionowania. Owszem, Blaki, podobnie jak Skutnik, jest artystą publikującym komiksy w „Ziniolu” i mieszkającym w Gdańsku, jednak autorzy nie zawierają z czytelnikiem paktu autobiograficznego26, a podobieństwo między głównym bohaterem a Mateuszem Skutnikiem jest tak subtelne, że Blakiego można potraktować jako inteligenckiego Everymana, dzielącego się z czytelnikiem przemyśleniami na najróżniejsze tematy. Tym bardziej, że Blaki nie jest realistycznie narysowaną postacią, ale charakterystycznym dla twórczości Skutnika niskim, krępym, łysym ludzikiem o dużych uszach i oczach, wiecznie odzianym w gruby czarny płaszcz.

  • 27 J. Szyłak Blaki, w: tegoż Druga strona komiksu, PWSZ w Elblągu, Elbląg 2011, s. 58.

24Pisząc o tym dysonansie, Jerzy Szyłak sugeruje, że stricte autobiograficzne odczytanie zubaża Blakiego, odbierając jego doświadczeniom i przeżyciom uniwersalność. Szyłak zwraca też uwagę, że współpraca Skutnika z Konwerskim nadaje Blakiemu dodatkowego waloru, sugeruje bowiem, iż przeżycia opisywane w albumie nie są jednostkowymi doświadczeniami, ale mają charakter powtarzalny27.

25Wśród prekursorów nurtu autobiograficznego warto wymienić jeszcze dwoje artystów.

  • 28 A. Mazur Kronika Towarzyska, w: P. Dwurnik Kronika Towarzyska / Gossip Column, Raster, Warszawa 200 (...)

26Pierwszą jest Pola Dwurnik, autorka autobiograficznej trylogii, na którą składają się albumy Świetlica, Living in Basel i Kronika Towarzyska28. Szczególnie interesujące dla rozważań o komiksach autobiograficznych są Świetlica i Kronika Towarzyska, Living in Basel nie jest bowiem komiksem, a zbiorem ilustracji.

  • 29 Zob. B. Beaty Selective Mutual Reinforcement in the Comics of Chester Brown, Joe Matt, and Seth, w: (...)

27Wydany w niskim nakładzie w 2003 roku album Świetlica to zbiór jednokadrowych komiksów opowiadających o codziennym funkcjonowaniu świetlicy Galerii Raster we wrześniu i październiku 2003 roku. Dwurnik pełni tu funkcję niemal niewidocznego kronikarza uwieczniającego codzienne, pozbawione dramaturgii wydarzenia. Prawie wszystkie jej komiksy to anegdoty, trudne do zrozumienia dla czytelnika niewiedzącego, jak wyglądało towarzystwo odwiedzające Galerię Raster około roku 2003 czy czym zajmowała się sama galeria. Co ciekawe, na kartach Świetlicy pojawia się Agata Nowicka oraz wspomnienie o Wilhelmie Sasnalu, dzięki czemu cykl Dwurnik spaja skromne autobiograficzne uniwersum, podobne do tego, jakie na o wiele większą skalę kreowali mieszkający w Toronto, przyjaźniący się ze sobą i portretujący swą przyjaźń Joe Matt, Chester Brown i Seth29.

  • 30 A. Mazur Kronika Towarzyska, s. 7.

28Rozwinięciem formuły Świetlicy jest publikowana swego czasu na łamach czasopisma internetowego „Obieg” Kronika Towarzyska. Dwurnik wielokrotnie ilustruje w niej samą siebie, anegdoty są bardziej rozbudowane, technika rysownia „z nieco infantylnej, dziewczęcej staje się drapieżna, lubieżna wręcz”, a artystka wprowadza techniki kolażowe i kolor i dłuższe całości narracyjne30.

29Jeżeli wierzyć samej Dwurnik, Adamowi Mazurowi (autorowi wstępu do Kroniki Towarzyskiej) i Andrzejowi Biernowskiemu (autorowi wywiadu z autorką opublikowanego w albumie), Kronika Towarzyska cieszyła się swego czasu popularnością w środowisku artystycznym. Niektórzy zabiegali, by znaleźć się na jej łamach, inni zaś, rozmawiając z Dwurnik, zastrzegali, iż nie życzą sobie wylądować w kolejnym odcinku.

  • 31 M. Pałka Radom miastem Twojej szansy, Maciej Pałka [blog autora], maciejpalka.blogspot.com, http:// (...)

30Drugą postacią wartą przywołania w kontekście pionierów polskiego komiksu autobiograficznego jest Paweł „Gierek” Gierczak, autor wydanych w 2007 roku komiksów Gangi Radomia i Ołtsajders. Gierczak, podobnie jak Śledziński, opowiada o młodzieży z klasy niższej i niższej klasy średniej zamieszkującej post-PRL-owskie blokowiska z wielkiej płyty. O ile jednak pochodzący z Bydgoszczy Śledziński portretował przedstawicieli popkultury skejtowskiej, bohaterami Ołtsajdersów są ludzie nazywani zazwyczaj dresiarzami lub blokersami. Komiksowy Gierek jest jednym z nich. To, jak pisze Maciej Pałka, „pozbawiony ambicji pasożyt”, którego codziennością są alkoholowe libacje, „włóczenie się po zaułkach i sporadyczny seks”31. Ale jednocześnie to także wnikliwy, niepozbawiony empatii i poczucia humoru obserwator, patrzący na swoich przyjaciół z sympatią.

31Prymitywny styl graficzny Gangów Radomia i Ołtsajders, na który zwracało uwagę wielu recenzentów i który odstraszał czytelników, to oczywiście świadoma decyzja artystyczna, mająca na celu najbardziej wiarygodne przedstawienie życia mieszkańców Radomia. Bohaterami komiksów Gierczaka są ludzie prości, często niewykształceni, przekonani, że znaleźli się w życiowej pułapce. Oglądany z ich perspektywy Radom to brzydkie, rozsypujące się miasto. Czyniąc z ich codzienności temat twórczości autobiograficznej, Gierczak wynosi ją na wyższy poziom, nadaje rangę wydarzeniom zazwyczaj przemilczanym przez dzieła kultury i środki masowego przekazu.

  • 32 P. Gierczak Gangi Radomia, Timof i cisi wspólnicy, Warszawa 2007, druga strona okładki.
  • 33 J. Żulczyk Menda, ksywa Fenol – recenzja komiksu „Gangi Radomia”, Gildia Komiks, https://www.komiks (...)

32Przewrotna strategia uwiarygodniania wykorzystywana w komiksie polega na potwierdzeniu popularnych ówcześnie w Polsce sensacyjnych, medialnych stereotypów, zgodnie z którymi tacy ludzie jak Gierek i jego przyjaciele to leniwe, wulgarne i niebezpieczne szkodniki. Wpisując się w stereotyp, Gierek (dyplomowany magister sztuki32) opowiada o swoim życiu tylko za pomocą koślawo narysowanego, niechlujnie pokolorowanego i wulgarnie napisanego komiksu, który – w wyobrażeniu czytelnika – mogłoby narysować nawet dziecko (pięcio- lub trzynastoletnie, jak wynika z recenzji Jakuba Żulczyka33).

  • 34 A. Szymborska, cyt. za: P. Gierczak Ołtsajders, Timof i cisi wspólnicy, Warszawa 2007, brak numerac (...)

33W całym albumie Gierczak wielokrotnie igra z zaufaniem (lub jego brakiem) czytelnika. W końcu otwarcie demaskuje oszustwo, każąc swemu zdemoralizowanemu, cierpiącemu na kaca alter ego podyktować składne „wypracowanie z pozytywizmu”, a chwilę później umieszczając ilustrację autorstwa Anny „Ssseleny” Szymborskiej przedstawiającą barową bijatykę i komentujący ją dialog: „ – Tu zawsze tak jest. – Nie… tylko w Gierka komixach…”34.

*

  • 35 Niezwykle frapująco o zanikaniu rynku komiksowego w latach 90. pisze J. Szyłak O sobie samym (I kil (...)
  • 36 W. Orliński Hit: „Na szybko spisane 1980–1990”. Kit: „Ester i Klemens”. Poleca Wojciech Orliński, (...)

34Zainteresowanie polskich artystów tematyką autobiograficzną z pewnością miało związek z faktem, że na przełomie lat 90. i 2000 rynek wydawnictw komiksowych częściowo otrząsnął się z kłopotów, które dotknęły go w latach 90.35 (Wojciech Orliński nazwał te czasy okresem „wielkiej smuty”36) i w księgarniach zaczęły być dostępne wartościowe komiksy i powieści graficzne zza granicy. Dzięki temu polscy artyści mieli okazję zetknąć się z pracami najwybitniejszych twórców, w tym najważniejszych przedstawicieli nurtu autobiograficznego.

  • 37 K. Wiśniewski, M. Kowalski, G. Ciecieląg „Jestem czytaczem fabuł” – wywiad z Tomaszem Kołodziejczak (...)
  • 38 Obecnie firma zmieniła nazwę na Timof Comics.

35Szczególną rolę należy przypisać polskiej odnodze duńskiego wydawnictwa Egmont, które na przełomie milleniów uruchomiło wpierw magazyn „Świat Komiksu” (w maju 1998 roku37) a następnie Klub Świata Komiksu, w ramach którego ukazały się pozycje najważniejszych artystów w historii komiksu. Ale dla badacza nurtu autobiograficznego równie ważne – jeżeli nie ważniejsze – wydają się mniejsze oficyny: Post, Kultura Gniewu, Timof i cisi wspólnicy38, Wydawnictwo Komiksowe, Centrala, Hanami i Waneko.

  • 39 H. Chute, A. Spiegelman MetaMaus, Penguin Books, Londyn 2011, s. 124-125.

36Publikowanie klasyków komiksu autobiograficznego zapoczątkowało wydawnictwo Post, drukując w 2001 roku oba tomy Mausa. Z uwagi na to, że Spiegelman przedstawia w swoim komiksie Polaków jako świnie, a Żydów jako myszy, premierze towarzyszyły protesty środowisk prawicowych39, które nadały wydarzeniu ogólnokrajowego rozgłosu. Zasługą wydawnictwa Post jest także opublikowanie na polskim rynku takich tytułów jak Niebieskie pigułki Frederika Peteersa, Persepolis Marjane Satrapi i Parenteza Elodie Durand.

37Z kolei powstała w 2000 roku oficyna Kultura Gniewu przybliżyła polskim czytelnikom m.in. twórczość Roberta Crumba, Davida B., Guy Delisle’a, Frederica Boileta, Markusa „Mawila” Witzela, Saschy Hommera, Zeiny Abirached i Riada Sattoufa.

38Założone przez Pawła Timofiejuka wydawnictwo Timof i cisi wspólnicy wydało przede wszystkim bardzo głośne albumy Craiga Thompsona i Alison Bechdel oraz komiksy Felixa „Flixa” Görmanna i Joego Matta.

39Natomiast Wydawnictwo Komiksowe jest odpowiedzialne za polską edycję tak ważnych komiksów jak: Życie. Powieść graficzna Yoshihiro Tatsumi, Życie nie jest takie złe, jeśli starcza ci sił Setha, Ethel & Ernest Raymonda Briggsa i Skazane na siebie Miriam Katlin.

40Centrala wydała zaś Na własny koszt Chestera Browna, Podejdź bliżej Line Hove i Pozdrowienia z Serbii Aleksandara Zografa.

41Kończąc tę wyliczankę, warto odnotować działalność wydawnictw sprowadzających na rynek polski komiksy japońskie: Hanami (Zoo zimą, Jirō Taniguchiego, Dziennik z zaginięcia) i Waneko (Hiroszima. Bosonogi Gen Keijego Nakazawy).

42Nie sposób ocenić, jak wielki wpływ na poszczególnych polskich twórców miał coraz swobodniejszy dostęp do komiksów ich zagranicznych kolegów po fachu. Wydaje się jednak, że znaczący. Przemawia za tym chociażby zbieżność dat między polską premierą autobiograficznej powieści graficznej Marzi Marzeny Sowy i Sylvaina Savoia (październik 2007 roku), ogłoszeniem przez „Wysokie Obcasy” konkursu na krótki komiks autobiograficzny (styczeń 2008 roku), wydaniem w Polsce drugiego tomu Persepolis Marjane Satrapi (grudzień 2007 roku) i polskiej premiery filmu animowanego na podstawie komiksu Satrapi (styczeń 2008 roku).

43Wydaje się zresztą, że koniec roku 2007 i początek 2008 miał przełomowe znaczenie. Olbrzymie zainteresowanie towarzyszące premierze komiksu i nagrodzonego w Cannes filmu na podstawie wspomnień Satrapi; międzynarodowy sukces opowiadającej o dzieciństwie w PRL Marzeny Sowy (album Marzi wpierw ukazał się na prestiżowym rynku francuskim40); oraz ranga konkursu ogłoszonego przez wysokonakładowe, opiniotwórcze „Wysokie Obcasy”41 sprawiły, że komiksy o tematyce autobiograficznej przebiły się do świadomości nie tylko polskich twórców, ale i czytelników.

  • 42 D. Szcześniak, „Sprane dżinsy i sztama” – Paweł Jarosław Płóciennik, Ziniol, http://ziniol.blogspot (...)
  • 43 9 listopada 2012 roku Agata Wawryniuk była gościem emitowanego na antenie TVP programu Pytanie na ś (...)

44Kolejną kluczową datą dla rozwoju gatunku jest rok 2012, w którym ukazały się i zyskały rozgłos powieści graficzne Rozmówki polsko-angielskie Agaty Wawryniuk i Ciemna strona księżyca Olgi Wróbel. Wprawdzie w 2010 roku ukazały się album Sprane Dżinsy i sztama Jarosława Płóciennika (scenariusz) i jego syna Pawła (rysunki), opowiadający o dorastaniu w latach 80., a wykorzystujący podobną do Gierczaka prymitywną kreskę i stylizowany na podwórkową grypserę język bohaterów4243, nie odniósł on jednak sukcesu komercyjnego i nie przesuwał w znaczący sposób granic gatunku. Albumy Wawryniuk i Wróbel zostały natomiast dostrzeżone przez media głównego nurtu, a ich autorki – podobnie jak swego czasu Harvey Pekar, twórca American Splendo – były nawet zapraszane do programów telewizyjnych43.

45Bez wątpienia największa siła albumu Rozmówki polsko-angielskie tkwi w tym, że Wawryniuk udało się trafnie sportretować ważne pokoleniowe zjawisko, jakim była masowa emigracja Polaków za pracą, tuż po wstąpieniu naszego kraju do Unii Europejskiej w maju 2004 roku.

46W momencie ukazywania się pierwszego wydania Rozmówek… ten temat wciąż był przez polskich twórców marginalizowany. Zwracał na to uwagę chociażby Karol Konwerski, pisząc w recenzji Rozmówek…, że publiczna debata na temat emigracji była w Polsce płytka i pełna fałszywych stereotypów, powielanych przede wszystkim przez upraszczających temat publicystów i „odrealniony” serial telewizyjny Londyńczycy44.

47Wawryniuk udało się uciec od podobnych oskarżeń dzięki autobiograficzności swojego komiksu. Choć Rozmówki… pełne są stereotypowych, niemal anegdotycznych scen, poświadczone paktem autobiograficznym świadectwo łagodzi ich typowość. W efekcie, zamiast irytować sztucznością, utwierdzają odbiorcę w przekonaniu o prawdziwości wyznania.

  • 45 S. McCloud Zrozumieć komiks, przeł. M. Błażejczak, Kultura Gniewu, Warszawa 2015, s. 36.

48Ten efekt pomaga osiągnąć także cartoonowa stylistyka, w jakiej utrzymany jest album. Jak tłumaczy Scott McCloud, cartoon sprawia, że w bohaterach przestajemy widzieć twarz kogoś innego, a dostrzegamy siebie. Dzięki temu szybciej się z nimi identyfikujemy45. Cartoonowe Rozmówki… łatwiej więc odbierać jako opowieść o uniwersalnym, pokoleniowym doświadczeniu, a nie jednostkowej przygodzie konkretnej Agaty z wrocławskiego ASP.

  • 46 O. Wróbel Posłowie, w: tejże Ciemna strona księżyca, wyd. 2 poszerzone, Centrala, Poznań 2014, brak (...)
  • 47 K. Kuczyńska Polski komiks kobiecy, s. 54.

49Podobnie uniwersalną i demitologizującą wymowę ma opowiadająca o doświadczeniu ciąży Ciemna strona księżyca Olgi Wróbel46 – komiks pierwotnie publikowany w Internecie47.

50Artystka skupia się na takich aspektach ciąży jak wybuchy złości, złe samopoczucie, nieustający lęk i poczucie osamotnienia. O ile Nowicka praktycznie nie poruszała tematów fizjologicznych, a przyjęta przez nią technika rysowania czyniła z niej niemal bajkową postać, Wróbel w prawie każdym rozdziale opowiada o własnej fizyczności, masochistycznie uwypuklając wszystkie minusy swego wyglądu i charakteru. Mowa tu więc i o złym samopoczuciu, i o tyciu, i o życiu seksualnym autorki.

51Wyznanie Wróbel – choć uporządkowane chronologicznie – sprawia wrażenie chaotycznego. Autorka skacze od myśli do myśl, a poszczególnym rozdziałom brak wyraźnego zakończenia. To powoduje, że życiowy chaos odczuwany przez autorkę i bohaterkę w jakimś stopniu przenosi się także na czytelnika – próbującego odnaleźć się w trudnym do zrozumienia komiksie.

52Demitologizującą wymowę komiksu potęguje także charakterystyczny styl rysowania Wróbel. Jej komiksy utrzymane są w przytłumionej palecie kolorystycznej, zdominowanej przez kolor brązowy. Przedstawione postaci są koślawe, a ich wizerunek często nie zgadza się z ludzką anatomią.

53W 2012 roku ukazały się także antologia krótkich komiksów Polish Female Comics. Double Portrait wydana przez Centralę i tom Polski Komiks Kobiecy, redagowany przez Kingę Kuczyńską. W obu publikacjach dokonano przeglądu prac polskich artystek komiksowych, z których wiele podejmowało tematykę autobiograficzną. W połączeniu z sukcesem komiksów Wawryniuk i Wróbel tomy te „przetarły szlaki”48 wielu komiksowym twórczyniom, z których najważniejszą okazała się Anna Krztoń – wydająca większość swych prac własnym sumptem autorka krótszych komiksów autobiograficznych i powieści graficznej Weź się w garść, opowiadającej o doświadczeniu depresji i dorastaniu w pierwszej dekadzie XXI wieku49.

  • 50 K. Lichtblau Pozdrowienia z Jugosławii, „Wojny i konflikty. Przeszłość – Teraźniejszość – Przyszłoś (...)

54Również w 2012 roku, inspirowany m.in. pracami Jamesa Kochalki i Aleksadara Zografa (serbskiego artysty tworzącego komiksowy dziennik w trakcie NATO-wskich bombardowań Serbii50), swój rysunkowy dziennik zacznie publikować w Internecie Michał Misztal. Jest to przedsięwzięcie interesujące przede wszystkim dzięki wytrwałości autora, opowiadającego w publikowanych każdego dnia, minimalistycznych komiksach, o niemal wszystkich aspektach swej codzienności.

*

55Co ciekawe, podobnie jak w Ameryce Północnej popularyzacja tematyki autobiograficznej sprowokowała wielu twórców do zakwestionowania jej reguł – przede wszystkim klasycznej formuły powieści graficznej i zaufania, jakim autobiografiści są obdarzani przez czytelników na podstawie paktu autobiograficznego. Mówienie o polskiej drugiej fali komiksów autobiograficznych jest na tym etapie jeszcze ryzykowne, nie da się jednak zaprzeczyć, że wiele komiksów opublikowanych po 2012 roku igra z czytelnikiem w sposób, w jaki wcześniej nie igrano (lub robiono to sporadycznie).

  • 51 T. Pstrągowski „Nie robię komiksów dla przyjemności czytelnika” – wywiad z Danielem Chmielewskim, P (...)

56W opublikowanym w 2014 roku albumie Zapętlenie Daniel Chmielewski nie tyle opowiada o plenerze artystycznym, w którym wziął udział jako student ASP, ile wpisuje się w rzadko spotykaną autobiograficzną postawę wyzwania opisywaną przez Małgorzatę Czermińską w książce Autobiograficzny trójkąt. Jeżeli postawa świadectwa skupia się na świecie zewnętrznym, postawa wyznania zaś na „ja” autora, to Chmielewskiemu najbardziej zależy na dialogu z czytelnikiem („ty”). Dialog ten dotyczyć miałby przede wszystkim samego Zapętlenia i procesu jego powstawania. I tak, komiks, który z początku miał przypominać klasyczną autobiograficzną powieść graficzną51 i doczekał się nawet wczesnego, niepełnego wydania (ukazało się ono przy okazji obrony dyplomu Chmielewskiego na warszawskiej ASP), z czasem przerodził się w opowieść o wypaleniu artystycznym i niemożności realizacji pierwotnego zamierzenia.

57Z kolei w komiksie Wróć do mnie jeszcze raz Bartosza Sztybora (scenariusz) i Wojciecha Stefańca (rysunek) Sztybor-autobiografista podważa wiarygodność swojego bolesnego wyznania, opowiadając o problemach z pamięcią i postrzeganiem rzeczywistości, wywołanych przez przyjmowane w opisywanym okresie narkotyki.

58Wiarygodność deprecjonujących, ekshibicjonistycznych wyznań w stylu Roberta Crumba czy Joego Matta zostaje też zakwestionowana w Jak schudnąć 30 kg? Prawdziwa historia miłosna autorstwa mojego (scenariusz) i Macieja Pałki (rysunki) oraz w Najgorszym komiksie roku – samodzielnym komiksie Pałki, którego narrator jest niegodnym zaufania stwórcą-manipulatorem, igrającym z oczekiwaniami czytelnika.

59Grę z autobiograficzną konwencją podejmuje także Michał Śledziński. Na łamach trzytomowego cyklu Na szybko spisane (publikowanego w latach 2007-2017) artysta wpierw zdobywa zaufanie czytelnika, opowiadając uniwersalną historię dorastania w późnym PR, by następnie coraz wyraźniej oddalać wykreowanego bohatera od własnej biografii. Trzeciego tomu cyklu nie sposób już czytać jako komiksu autobiograficznego – może być jedynie wariacją na temat „co by było, gdyby” życie Śledzińskiego potoczyło się zupełnie inaczej.

60Choć więc największym sukcesem komercyjnym ostatnich lat jest powieść graficzna Totalnie nie nostalgia Wandy Hagedorn (scenariusz) i Jacka Frąsia (rysunki), to ta bardzo konserwatywnie skonstruowana, zapośredniczona w pracach Phoebe Gloeckner, Aline Kominsky-Crumb, Alison Bechdel i Marjane Satrapi opowieść o kobiecym doświadczeniu opresji w komunistycznej i patriarchalnej Polsce wydaje się rzadkim już dziś przykładem nieironicznego podejścia do komiksowej autobiografistyki.

Góra strony

Przypisy

1 K. Lichtblau Wojenny komiks autobiograficzny. „Dzieje 2-ego Korpusu… inaczej!” Mieczysława Kuczyńskiego, w: Autobiografie (po)graniczne, red. I. Iwasiów, T. Czerska, Universitas, Kraków 2016, s. 291-299.

2 Tamże, s. 294.

3 Tamże.

4 P. Lejeune Pakt autobiograficzny, A. Labuda, w: tegoż Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, red. R. Lubas-Bartoszyńska, Universitas, Kraków 2007, s. 22.

5 M. Czermińska Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie i wyzwanie, Universitas, Kraków 1998.

6 K. Lichtblau Wojenny komiks autobiograficzny…, s. 299.

7 M. Śledziński, Szkicownik, ATY, Warszawa 2012, s. 107.

8 Tamże s. 121

9 R. Sabin Comics, Comix and Graphic Novels: A History Of Comic Art, Phaidon Press, London 1996, s. 95.

10 M. Śledziński, wstęp, „Produkt” 1999 nr 1, s. 3.

11 M. Śledziński Szkicownik…, s. 112.

12 T. Bazylewicz, P. Jankowski Osiedle (nie)uniwersalne. Analiza krytyczna komiksu Osiedle Swoboda, „Zeszyty Komiksowe” 2012 nr 14, s. 55.

13 B. Kurc Komiks. Opowiadanie obrazem, Piątek trzynastego, Łódź 2003, s. 46.

14 Por. E. Grządek Wilhelm Sasnal, Culture, https://culture.pl/pl/tworca/wilhelm-sasnal (29.08. 2018); K. Sienkiewicz Wilhelm Sasnal, „Maus”, Culture, http://www.culture.pl/pl/dzielo/wilhelm-sasnal-maus (23.08.2018).

15 P. Sitkiewicz Seth, „Życie nie jest takie złe, jeżeli starcza ci sił”, w: Powieści graficzne. Leksykon, red. S.J. Konefał, timof comics, Warszawa 2015, s. 355.

16 R. Lubas-Bartoszyńska Między autobiografią a literaturą, PWN, Warszawa 1993, s. 175.

17 „Autobiograficzna graphic novel jest całkowicie kłamliwa” – James Kochalka dla BR, rozmawiał K. Konwerski, Below Radars, http://www.belowradars.com/index.php?dzial=teksty&typ=wywiady&tekst=89 (13.06.2008) [strona wygasła].

18 B. Alverson Robot 6 Q&A. James Kochalka on the end of American Elf, http://www.cbr.com/ robot-6-qa-james-kochalka-on-the-end-of-american-elf (11.09.2017).

19 K. Kuczyńska Polski komiks kobiecy, timof comics, Warszawa 2012, s. 33.

20 G. Dziamski Awangarda po awangardzie. Od neoawangardy do postmodernizmu, Wydawnictwo Fundacja Humaniora, Poznań 1995, s. 71-72

21 Sz. Holcman hasło: Nowicka Agata, „Endo”, w: Tekstylia bis, słownik młodej polskiej kultury, red. P. Marecki, Ha!art, Kraków 2006, s. 130.

22 A. Janiak Dydaktyzm współczesnej prozy polskiej stylizowanej na autobiografię, w: Świat przez pryzmat Ja. Tom 1. Teorie i autobiograficzne rekonesanse, red. B. Gontarz, M. Krakowiak, PARA, Katowice 2006, s. 211.

23 Kinga Kuczyńska używa wobec komiksów Nowickiej trafnego przymiotnika „cukierkowate”.

24 D. Szcześniak Polski komiks ery xero, „Zeszyty Komiksowe” 2013 nr 16 , s. 32.

25 M. Skutnik, K. Konwerski Blaki, Timof i cisi wspólnicy, Warszawa 2005, wstęp, s. 3-4.

26 Twórcą terminu „paktu autobiograficzny” jest Philippe Lejeune. Zob. P. Lejeune Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, red. R. Lubas-Bartoszyńska, Universitas, Kraków 2001.

27 J. Szyłak Blaki, w: tegoż Druga strona komiksu, PWSZ w Elblągu, Elbląg 2011, s. 58.

28 A. Mazur Kronika Towarzyska, w: P. Dwurnik Kronika Towarzyska / Gossip Column, Raster, Warszawa 2008, s. 7.

29 Zob. B. Beaty Selective Mutual Reinforcement in the Comics of Chester Brown, Joe Matt, and Seth, w: Graphic Subjects: Critical Essays on Autobiography and Graphic Novels, ed. Michael A. Chaney, The University of Wisconsin Press, Madison 2011.

30 A. Mazur Kronika Towarzyska, s. 7.

31 M. Pałka Radom miastem Twojej szansy, Maciej Pałka [blog autora], maciejpalka.blogspot.com, http://maciejpalka.blogspot.com/2007/11/radom-miastem-twojej-szansy.html (23.02.2018).

32 P. Gierczak Gangi Radomia, Timof i cisi wspólnicy, Warszawa 2007, druga strona okładki.

33 J. Żulczyk Menda, ksywa Fenol – recenzja komiksu „Gangi Radomia”, Gildia Komiks, https://www.komiks.gildia.pl/komiksy/gangi_radomia/1/recenzja (23.02.2018).

34 A. Szymborska, cyt. za: P. Gierczak Ołtsajders, Timof i cisi wspólnicy, Warszawa 2007, brak numeracji stron.

35 Niezwykle frapująco o zanikaniu rynku komiksowego w latach 90. pisze J. Szyłak O sobie samym (I kilku innych osobach, z którymi miałem przyjemność współpracować lub choćby rozmawiać o możliwej współpracy), „Zeszyty Komiksowe” 2013 nr 16, s. 48-55.

36 W. Orliński Hit: „Na szybko spisane 1980–1990”. Kit: „Ester i Klemens”. Poleca Wojciech Orliński, „Wysokie Obcasy” (15.10.2007), http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,53581,4572839.html (2.08.2013).

37 K. Wiśniewski, M. Kowalski, G. Ciecieląg „Jestem czytaczem fabuł” – wywiad z Tomaszem Kołodziejczakiem, Aleja Komiksu, http://alejakomiksu.com/artykul/2771/Jestem-czytaczem-fabulwywiad-z-Tomaszem-Kolodziejczakiem/ (27.08.2018).

38 Obecnie firma zmieniła nazwę na Timof Comics.

39 H. Chute, A. Spiegelman MetaMaus, Penguin Books, Londyn 2011, s. 124-125.

40 D. Buczak Komiksowa Sowa, „Wysokie Obcasy”, http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,53581,4572982.html (2.08.2013).

41 Konkurs miał się zakończyć wydaniem antologii prac konkursowych. Niestety nigdy do tego nie doszło.

42 D. Szcześniak, „Sprane dżinsy i sztama” – Paweł Jarosław Płóciennik, Ziniol, http://ziniol.blogspot.com/2010/09/sprane-dzinsy-i-sztama-pawe-jarosaw.html (22.02.2018).

43 9 listopada 2012 roku Agata Wawryniuk była gościem emitowanego na antenie TVP programu Pytanie na śniadanie. (Ystad, Rozmówki polsko-angielskie w Pytaniu na śniadanie, Aleja Komiksu, http://alejakomiksu.com/nowosci/18050/Rozmowki-polsko-angielskie-w-Pytaniu- na-sniadanie/, 11.02.2017). Z kolei Olga Wróbel wystąpiła w programie Dzień dobry TVN 5 października 2012 roku, program można obejrzeć na stronie internetowej: http://dziendobry.tvn.pl/wideo,2064,n/komiks-o-ciemnych-stronach-macierzynstwa,60737.html (29.08.2018).

44 K. Konwerski Debiutanckie rozmówki, Karol Konwerski [strona autora], http://karolkonw.blogspot.com/2012/10/stoje-w-ksiegarni-przed-polka-z.html (11.02.2017).

45 S. McCloud Zrozumieć komiks, przeł. M. Błażejczak, Kultura Gniewu, Warszawa 2015, s. 36.

46 O. Wróbel Posłowie, w: tejże Ciemna strona księżyca, wyd. 2 poszerzone, Centrala, Poznań 2014, brak numeracji stron.

47 K. Kuczyńska Polski komiks kobiecy, s. 54.

48 S. Frąckiewicz Panie przodem, „Polityka”, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura /1537469,1,polski-komiks-kobiecy-podbija-swiat.read (28.02.2018).

49 Piszę te słowa 30 sierpnia 2018 roku.

50 K. Lichtblau Pozdrowienia z Jugosławii, „Wojny i konflikty. Przeszłość – Teraźniejszość – Przyszłość” 2016 nr 1, s. 49-52.

51 T. Pstrągowski „Nie robię komiksów dla przyjemności czytelnika” – wywiad z Danielem Chmielewskim, Popmoderna, http://popmoderna.pl/nie-robie-komiksow-dla-przyjemnosci-czytelnikawywiad-z-danielem-chmielewskim/ (29.08.2018).

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Tomasz Pstrągowski, «Polski komiks autobiograficzny w kontekście rozwoju gatunku na świecie»Teksty Drugie, 6 | 2018, 110-124 .

Odwołania dla wydania elektronicznego

Tomasz Pstrągowski, «Polski komiks autobiograficzny w kontekście rozwoju gatunku na świecie»Teksty Drugie [Online], 6 | 2018, Dostępny online od dnia: 15 novembre 2018, Ostatnio przedlądany w dniu 20 janvier 2022. URL: http://journals.openedition.org/td/13264

Góra strony

O autorze

Tomasz Pstrągowski

University of Gdańsk – Mgr, doktorant na Uniwersytecie Gdańskim, krytyk i dziennikarz. Interesuje się komiksem współczesnym, szczególnie tematyką komiksu dokumentu osobistego. Kontakt: tomasz.pstragowski@gmail.com

Góra strony

Prawa autorskie

Teksty Drugie

Góra strony
  • Logo Instytut Badań Literackich PAN
  • Logo Digital Humanities Centre IBL PAN
  • OpenEdition Journals
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search