Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNumery6SzkicePolska Miłosza, Polska Herberta

Szkice

Polska Miłosza, Polska Herberta

Miłosz’s Poland, Herbert’s Poland
Stefan Chwin
p. 16–37

Streszczenia

Spór Czesława Miłosza i Zbigniewa Herberta o Polskę, wpisany w ich teksty i wypowiedzi, nie miał charakteru prostego czarno-białego antagonizmu, nie da się go więc sprowadzić do przeciwstawienia wizji Polski jagiellońskiej, tak jak jej obraz rysował choćby obóz Piłsudskiego czy Polski liberalno-demokratycznej i wizji Polski, tak jak jej obraz rysowała Narodowa Demokracja. Mamy tu do czynienia z wieloma wątkami, obok różnic występują też zasadnicze – często zaskakujące – podobieństwa w sposobie i stylu myślenia. Ani myśl Herberta o Polsce nie była tak endecka, jak chciał to widzieć Miłosz, ani myśl Miłosza o Polsce nie była tak radykalnie antyprawicowa, jak to na pozór wyglądało.

Góra strony

Uwagi wydawcy

DOI: 10.18318/td.2020.6.2

Pełny tekst

  • 1 Najpełniejszy obraz relacji między Miłoszem a Herbertem zob. dwie monografie Andrzeja Franaszka: Mi (...)
  • 2 Zob. T. Komendant Między wieszczami, „Polityka” (Magazyn) 1995 nr 3.

1O tym, co dzieliło Miłosza i Herberta, wiemy już bardzo wiele1. Ich wzajemny konflikt został nawet wpisany w archetypiczną matrycę antagonizmu wieszczów2. Co jednak obu łączyło? Oprócz zasadniczych różnic światopoglądowych, czasem radykalnych, była to niechęć do Polaków, jeśli chodzi o intensywność – chyba porównywalna. Trzeba jednak powiedzieć od razu, że jeśli była to niechęć porównywalna, to Miłosz czuł ją z zupełnie innych powodów niż Herbert.

  • 3 Naród empiryczny to naród doznawany w codziennych kontaktach z osobami fizycznymi i grupami, które (...)
  • 4 C. Miłosz Naród, w: tegoż Wiersze wszystkie, Znak, Kraków 2011, s. 242.
  • 5 Z. Herbert Pan Cogito o postawie wyprostowanej, w: tegoż Pan Cogito, Warszawa 1974, s. 75.

2Aby sprawę bliżej rozjaśnić, konieczne jest wprowadzenie dwóch przeciwstawnych pojęć, narodu idealnego i narodu empirycznego3, bo to one w dużym stopniu określały sposób myślenia Miłosza i Herberta o Polsce. To właśnie naród empiryczny budził w obu pisarzach silną rezerwę, niechęć, a chwilami nawet wrogość. Wystarczy porównać wiersz Miłosza Naród4 i Herberta Pan Cogito o postawie wyprostowanej5 (szczególnie jego pierwszą część), by zobaczyć, jak dalece w obu przypadkach negatywny osąd narodu jako empirycznej całości w jej konkretnym, historycznym ukształtowaniu miał podobną ostrość i stanowczość.

  • 6 C. Miłosz Naród, s. 242-243.

3Polska Miłosza, tak jak ją widział w 1945 roku? Najczystsza w walce, bezmyślna i przebiegła w dniu codziennym. Odrażająca w swoim braku litości dla słabych. Wyzyskująca i okradająca wdowy, sieroty, starców i dzieci. Bezsilna, dlatego samobójczymi gestami powstańczej hekatomby starająca się magicznie ściągnąć sprawiedliwy gniew Losu na wrogów, którzy jej zagrażają. Skazująca na zapomnienie ginących na barykadach, a więc najlepszych. Pozwalająca zdobywać władzę ludziom nikczemnym. Ze schizofreniczną łatwością przeskakująca od rozpaczliwych, narodowo-religijnych pieśni do opowiadania cynicznych dowcipów. Wielka, niezwalczona, ironiczna, trafnie rozpoznająca własną sytuację dziejową, a równocześnie wiecznie koczownicza i złodziejska. Bez prawdziwie własnej kultury na miarę kultur innych narodów – nieposiadająca ani prawdziwych miast, ani prawdziwych pomników, ani prawdziwej sztuki – za to irracjonalnie wierząca w majaczliwe wróżby romantycznych poetów. Nieuchronnie skazana na wciąż powtarzającą się klęskę6.

4Polska Herberta, tak jak ją widział w 1974? Przyziemny instynkt samozachowawczy i bierność masowego przystosowania. Do tego utrata woli i samej potrzeby wolności. Powszechny nastrój ogólnej kapitulacji przed bezkształtnym, nadciągającym ze wschodu potworem Pana Cogito, obezwładniającym swoje ofiary. Gotowość do ostatecznej rezygnacji z wyższych aspiracji, do której polskie dusze przygotowuje znieprawiona polska kultura, zapominająca o swojej najważniejszej, niepodległościowej misji. Parlament, który – by nie narazić się sowieckiej Rosji – robi wszystko, aby nie być prawdziwym parlamentem. Rodzice uczący dzieci sztuki codziennego kłamstwa i zręczności moralnego konformizmu. Frazeologia wolności maskująca wolę tchórzliwego samozniewolenia. Tak rysującą się diagnozę stanu moralnego Polski empirycznej z lat 70. XX wieku Herbert kończył brutalna pointą, odzierającą ze wszelkich złudzeń: „poza tym jak zwykle / handel i kopulacja”.

  • 7 W listach do Herberta Miłosz w złośliwie żartobliwym stylu pisał: „Polacy są rasą niezdolną do jaki (...)

5Miłosza i Herberta łączyło przekonanie o kulturowej peryferyjności Polski w stosunku do kultur „prawdziwych”7, nawet jednak Miłosz, oskarżany przez polską prawicę o rzeczy najgorsze, nie posunął się do tak drastycznego finału.

  • 8 C. Miłosz, J. Błoński Listy 1958-1997, zebrał, przepisał i opatrzył przypisami A. Puchejda, Fundacj (...)

6Liczba podobnych, mniej lub bardziej radykalnych opinii Miłosza na temat Polski i Polaków, rozproszonych w jego tekstach, była znaczna. Wystarczy przytoczyć kilka szczególnie wyrazistych sformułowań z lat 60., kiedy to pracując nad studium o Brzozowskim, Miłosz z ironiczno-mściwą satysfakcją konstatował w listach prywatnych do Jana Błońskiego8, że „Polska i jej literatura jest czymś wyjątkowo w świecie znienawidzonym” (BM 14). Raził go niski – jak uważał – poziom intelektualny polskiej emigracji pochodzenia chłopskiego, która wedle jego odczuć miała całą kulturę polską – i jego samego – za nic. Pisząc z pogardą o amerykańskich Polakach, Miłosz zastanawiał się, co ma zrobić „z problemem […] polskich idiotów, tej całej ogromnej nacji emigracyjnej na głowę chorej” (BM 133), „smutnych, tragicznych ludzi na poziomie niższym niż Murzyni” (BM 141), z ich marną elitą intelektualną, dla której autorytetem miał być patriotyczny kabareciarz Hemar. W listach do Błońskiego Miłosz rysował wzorowany na Próchnie Berenta szyderczy, schematyczny obraz polskiej mentalności: „męczeństwo + zwątpienie + paw i papuga narodów + wesoła Warszawka dla cudzoziemców z garnizonu” (BM 102), czemu towarzyszyło prowokacyjne okazywanie respektu dla kultury rosyjskiej, która – jak Miłosz kąśliwie podkreślał – miała i ma – inaczej niż kultura polska – prawdziwie mocną „energię formy” (BM 23). Jeśli Polska pojałtańska – dodawał – cieszyła się w świecie jakim takim prestiżem, to tylko dlatego, że nieco się różniła od pozostałych państw bloku, gdyby jednak ta Polska była państwem kapitalistycznym, młodzi Amerykanie jak najsłuszniej nienawidziliby jej jeszcze bardziej jako kraju prymitywnego, środkowoeuropejskiego nacjonalizmu, wyrażając przy tym szyderczą satysfakcję z rozbiorów – dobrze im tak! Polskę lat 60. Miłosz widział jako kraj „nienawistności wzajemnych” (BM 39). Przenikała go – jak pisał – „fizjologiczna niemal odraza” „dla żywcem zapeklowanych w Polsce”, „jeżenie się sierści jak u psów, kiedy czuję, że oni jakimś instynktem czują we mnie nie swego” (BM 153).

  • 9 O „antypolonizmie” Miłosza zob. np. J. Majda Antypolskie oblicze Czesława Miłosza, Ostoja, Krzeszow (...)
  • 10 Na marginesie notatek o Baczyńskim i Gajcym Herbert zjadliwie konstatował, że Miłosz wyrzekł się „ś (...)

7Oczywiście ani Miłosz, ani Herbert nie byli żadnymi „antypolonitami”, chociaż Miłosza czasem tak czasem nazywano9, mieli bowiem w sercach własną ojczyznę idealną – Polskę wyobrażoną, z którą czuli się silnie związani, daleką od tej empirycznej, którą opisywali w swoich tekstach. Ale – podkreślmy – i z nią czuli się związani z różnych powodów10.

  • 11 O patriotyzmie endeckim zob. K. Kawalec Problem patriotyzmu w myśli politycznej endecji, w: Patriot (...)

8Na pierwszy rzut oka spór, jaki toczyli, wyglądał na kolejną w polskiej kulturze repetycję przeciwstawienia ojczyzny jagiellońskiej, tak jak wyobrażała ją sobie w latach trzydziestych lewica piłsudczykowska, i ojczyzny kulturowo-etnicznej, tak jak wyobrażał ją sobie obóz narodowy. Tak przynajmniej chciała to widzieć prawica, która w latach 80. XX wieku starała się zaanektować Herberta do swoich ideowo-politycznych celów. Tak też mogło sugerować mocne słowo „Lechici”, które w języku Miłosza budowało przeciwstawienia podstawowe, a zupełnie nie pojawiało się w języku Herberta. Sam Miłosz po Pojedynkach Pana Cogito miał Herberta – co formułował dobitnie – za nieuleczalnego endeka. To, co działo się między nim a Herbertem w sprawie Polski, nie daje się jednak sprowadzić do tak zarysowanego, schematycznego antagonizmu11. Ani to nie był antagonizm prosty, ani czarno-biały. Mamy tu raczej do czynienia ze splątaniem wątków sprzecznych, czasem paradoksalnie sobie bliskich.

  • 12 C. Miłosz Moja wierna mowo, w: tegoż Wiersze wszystkie, s. 594. Obok wyrazów niechęci do Polski i P (...)

9Ojczyzną idealną Miłosza – mam tu na myśli okres, kiedy Miłosz i Herbert znali się osobiście – była przede wszystkim polska mowa i polska kultura, obie z pewnością rozumiane w duchu projektu jagiellońskiego. W takiej formule – otwartej, inkluzywnej – mieścili się Brzozowski ze swoim nieortodoksyjnym marksizmem, a później katolicyzmem, arianie prześladowani przez polską szlachtę, mieszczańsko-plebejska tradycja, której echa Miłosz odnajdywał w liryce Czechowicza czy żywe wspomnienie Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdzie, co Miłosz z lubością podkreślał, mówiono i pisano językiem quasi-białoruskim. Wiersz Moja wierna mowo nie pozostawiał tu wątpliwości12.

  • 13 Zob. S. Chwin Czesław Miłosz wobec powstania warszawskiego, „Teksty Drugie” 2011 nr 5, s. 62-81.

10Ojczyzną idealną Herberta była przede wszystkim Polska jako kraina grobów i krzyży. Patriotyzm Herberta miał w dużym stopniu charakter tanatyczny, wyrastając z samego centrum polskiego romantyzmu. Polska jest tam, gdzie są polskie groby – na Wawelu, na polach bitew i w miejscach narodowego męczeństwa. Stąd u Herberta szczególny kult Katynia, powstania warszawskiego, klęski wrześniowej 1939, wymordowanych żołnierzy powojennego, antykomunistycznego podziemia13. Fundamentem tego kultu był uraz zdrady osobistej, ściślej: uraz moralnego niedorastania do poległych, których wymaganiom Herbert – jak sam przyznawał – nie potrafił sprostać ani podczas wojny, ani po wojnie. Fundamentem tego kultu była też silna identyfikacja Herberta z symboliczną postacią Katona, obecna choćby w takich jego wierszach, jak Pan Cogito o postawie wyprostowanej czy Przesłanie Pana Cogito.

11Jeśli jednak Miłosz swoją postawą wobec powstania warszawskiego oddalał się od Herberta, to równocześnie paradoksalnie zbliżał się do tradycyjnie endeckiej niechęci wobec idei insurekcyjnej, chociaż endecji prawdziwie nie cierpiał. Herbert przeciwnie – w swojej postawie wobec powstania warszawskiego był nie tylko zdecydowanie antymiłoszowski, lecz i – poprzez swój kult poetów, którzy zginęli w powstaniu – antyendecki, chociaż jego silne przywiązanie do kategorii narodu na innym planie właśnie go do endecji zbliżało.

  • 14 „Gdy […] w r. 1917 legioniści, którzy przez 3 lata hojnie szafowali krwią dla społeczeństwa, po (...)

12W swojej refleksji nad Polską Herbert mocno trzymał się postromantycznej tradycji legionowej, utożsamiającej Polskę prawdziwą z garstką patriotyczno-moralnych radykałów. U podstaw patriotyzmu Herberta tkwiła struktura symboliczna legionowej pieśni My, pierwsza brygada – przeciwstawienie przystosowanego do niewoli społeczeństwa polskiego i nielicznych Katonów sprawy polskiej, gotowych straceńczo rzucić swoje życie na stos14.

13Przeciwstawienie to w jego sposobie myślenia o Polsce odgrywało rolę kluczową. Katońska reinterpretacja mitu legionowego u Herberta wymowę hymnu legionów jeszcze zaostrzała. Chętniej niż o garstce patriotycznych radykałów, stojących na straży wartości polskiego etosu heroicznego, mówił on o Jedynym, ostatnim Obrońcy Oblężonego Miasta, z którym się w swojej poezji identyfikował.

  • 15 Od pojałtańskiej Polski, tak jak ją widział Herbert, wyraźnie odbiegała też Polska, tak jak ją widz (...)

14W świadomości Herberta silnie obecne było piłsudczykowskie przekonanie, że naród empiryczny nie dorasta do wysokich kanonów etycznych ojczyzny idealnej jako świętej krainy grobów, której do końca są wierni samotni obrońcy polskiej niepodległości, stojący na pozycji straconej w sensie politycznym, ale w sensie moralnym górujący nad resztą Polaków. Przeciwstawienie „prawdziwych” Polaków i Polaków „nieprawdziwych”, tworzących pojałtańską ojczyznę empiryczną – dalekie jednak od kryteriów narodowo-etnicznych, do jakich chętnie sięgała endecja, bo przede wszystkim oparte na kryterium moralnej niezłomności – kierowało myśleniem Herberta szczególnie silnie po roku 1989, kiedy to domagał się on ostrej antykomunistycznej lustracji jako radykalnej czystki etycznej narodu empirycznego, która oddzieliłaby ziarno od plew, oburzony, że jak to się mogło w ogóle stać, że „nieprawdziwi” Polacy, skompromitowani w czasach stalinizmu i realnego socjalizmu, wygrywają wolne, demokratyczne wybory w rzekomo, jak uważał, niepodległej Polsce15.

  • 16 Zob. R. Przybylski Klasycyzm, czyli prawdziwy koniec Królestwa Polskiego, PIW, Warszawa 1983, s. 12 (...)
  • 17 Herbertowski patriotyzm przypominał drugi typ patriotyzmu w klasyfikacji Andrzeja Walickiego, który (...)
  • 18 Zob. wiersz Wilki z tomu Rovigo, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1992.

15Dla Herberta Polska idealna była bytem etycznym, polskim systemem wartości, którego początków należało szukać w Mickiewiczowskim wierszu Do Matki Polki, a w głębi czasu – w antycznej legendzie Katona, ożywionej w polskich sporach o Katona w epoce rozbiorowej16. Ani polski chłop, ani ziemianin, ani szlachcic nie byli archetypami Herbertowskiej polskości. Także Sienkiewiczowski Kmicic nie był ikoną jego patriotyzmu17. Wcieleniem „prawdziwej” polskości był w jego ujęciu samotny inteligent agnostyczny, który swoją gotowością na patriotyczną śmierć realizuje wartości polskiego etosu, bezinteresowny ofiarnik, trochę podobny do świeckich świętych Żeromskiego i legionistów Piłsudskiego, tak jak ich chciała widzieć kreowana w latach trzydziestych XX wieku przez obóz legionowy legenda. Pod koniec życia ich miejsce zajęli w wyobraźni Herberta żołnierze wyklęci z lat czterdziestych XX wieku, ginący straceńczo po lasach jak wybijane do ostatka samotne wilki18.

16Katoński projekt Polski jako garstki „prawdziwych” Polaków realizujących wysokie wartości polskiego etosu, przeciwstawiony żyjącej przy ziemi większości „nieprawdziwych” Polaków, był Miłoszowi obcy. W tym punkcie Miłosz był całkowicie odporny na legionowy mit piłsudczyków z jego wymaganiami etycznymi, które wzmacniało odwołanie do tradycji katońskiej. Herbert przeciwnie – trzymał się tego mitu mocno, przekonany, że do antytotalitarnego oporu w Polsce pojałtańskiej zdolna jest jedynie nieliczna, radykalna mniejszość, bo polski naród pojałtański jest od wnętrza moralnie skorodowany jak ulegle poddająca się barbarzyńcom republika z wiersza Pan Cogito o postawie wyprostowanej.

  • 19 W swojej charakterystyce Polski ludowo-robotniczej epoki realnego socjalizmu Herbert używał znamien (...)
  • 20 C. Miłosz Traktat poetycki, w: tegoż Wiersze wszystkie, s. 405. „[…] jeżeli jedynym punktem dojścia (...)

17Herbert miał polską większość pojałtańską za zsowietyzowaną do gruntu19. W ujęciu Miłosza większość ta była przede wszystkim endecka. Słowo „Lechici” – oznaczające nie tylko działaczy endeckich czy oenerowskich, lecz także ludowo-katolicką większość Polaków – funkcjonowało w jego języku jako jedno z najbardziej obraźliwych. Sprawą sowietyzacji Polski Miłosz zajmował się już w Zdobyciu władzy, a potem w Zniewolonym umyśle, ale interesowała go głównie sowietyzacja polskich (i środkowoeuropejskich) elit, a nie – jak choćby Józefa Mackiewicza – sowietyzacja szarych Polaków z okolic Wilna czy z prowincjonalnej, wiejsko-robotniczej Polski. Miłosz był przekonany, że sowietyzacja Polski nie wpłynęła w sposób decydujący na samą istotę polskości ludowej, która mimo nacisków pozostała wedle niego w swoim rdzeniu taka sama jak przed wojną – to znaczy katolicko-endecka. Mocna formuła z Traktatu poetyckiego rozstrzygała sprawę ostatecznie: „Jest ONR-u spadkobiercą Partia”20.

  • 21 Zob. D. Zawistowska-Toczek Stary Poeta. Ars moriendi w późnej twórczości Zbigniewa Herberta, Wydawn (...)

18Sprawa endeckiej tożsamości Polaków, która dla Miłosza w jego myśleniu o Polsce była sprawą kluczową, dla Herberta właściwie nie istniała. Jako agnostyk (pod koniec życia raczej katolik z quasi-żołnierskim etosem cierpienia21) Herbert nie identyfikował się z Polską ludowo-katolicką, na której fundamencie endecja zbudowała już pod koniec XIX wieku swoją wizję polskiego etosu, ale też nie toczył z nią sporu. Antyczne źródła Herbertowskiej postawy współgrały z dyskretnym dystansem wobec Polski częstochowskiej, co Herberta właśnie do Miłosza zbliżało, bo to Miłosz, choćby w Traktacie teologicznym, nie przypadkiem widział siebie u stóp kosmopolitycznej Matki Boskiej z Lourdes, nie zaś u stóp „prawdziwie” polskiej Czarnej Madonny. Jasna Góra w polskim imaginarium Miłosza nie zajmowała miejsca centralnego i trzeba powiedzieć, że podobnie rzeczy przedstawiały się u Herberta.

  • 22 Zob. A. Franaszek Herbert. Biografia, t. 2, s. 255.

19Antagonizm Miłosza i Herberta bywał wpisywany w konflikt między Polską demokratyczno-liberalną a Polską endecką. Trzeba jednak powiedzieć, że Herbertowski projekt Polski, pozornie radykalnie przeciwstawny wizji Miłosza, tylko w niektórych punktach był prawicowy w duchu narodowej demokracji. Od endecji oddalała Herberta niechęć do endeckiej (i zarazem PRL-owskiej) wizji Polski jako unitarnego państwa jednonarodowego, która to niechęć – oto kolejne podobieństwo – zbliżała go właśnie do Miłosza i piłsudczyków, chociaż w opiniach na temat mniejszości etnicznych Herbert potrafił wypowiadać zdania rażąco sprzeczne. Jeśli nawet za swoją prawdziwą małą ojczyznę uznawał wielonarodowo-wieloreligijny Lwów, o czarnej mniejszości w USA potrafił wyrażać się z quasi-rasistowską pogardą22.

20Herbert miał – nazwijmy to tak – ruchomą tożsamość religijną: obok faz religijności konwertyckiej, miał fazy zdecydowanego agnostycyzmu, którego mocnym wyrazem były choćby słowa o „złotym runie nicości” jako naszej ostatniej nagrodzie, co mocno odbiegało od endeckiej zbitki polskość i katolicyzm.

21Miłosz natomiast nigdy nie przestał być człowiekiem religijnym i chyba po prostu katolikiem, co również wpływało na jego wizję Polski. Trzeba jednak dodać, że nieortodoksyjna religijność, która określała jego światopogląd, sprawiała, że zawłaszczenie religii przez ideę narodową uważał za grzech główny Polaków, o który zresztą oskarżał samego Mickiewicza. Ale i dla niego – podobnie jak dla Herberta – pozytywnym archetypem polskości nie był ani ziemianin-katolik, ani szlachcic-katolik czy przywiązany do ziemi chłop-katolik, lecz raczej inteligent nieortodoksyjnie katolicki, z niechęcią – co go różniło od Herberta – myślący o nieodpowiedzialnym przelewaniu polskiej krwi w powstaniach, jak to Miłosz pokazywał już choćby w Toaście.

  • 23 Początków formacji duchowej Herberta należałoby szukać w sporach o Conrada toczących się w latach c (...)

22Stosunek Herberta do demokracji liberalnej trudno jednoznacznie odczytać z jego tekstów. Z pewnością nie mieścił się on w obrębie postmodernistycznej aprobaty czy tolerancji dla życia w świecie wielu prawd. Cały swój światopogląd polityczno-moralny Herbert budował w zgodzie z jawnym i niewypowiedzianym przekonaniem o istnieniu jednej prawdy, na podstawie której należy budować polski etos. Nie była to jednak prawda chrześcijaństwa. Herbertowski projekt Polski więcej czerpał z imperatywu kategorycznego Kanta, Conradowskiego Lorda Jima i antycznych cnót Tukidydesa niż z czterech Ewangelii. Prawdziwa Polska, o jakiej Herbert myślał, miała być oparta na Conradowskim „tak trzeba”23, co wzmacniały nawiązania do tanatycznego patriotyzmu polskich romantyków, przekreślające nowoczesny demoliberalny relatywizm, który mocno Herberta niepokoił i gniewał.

  • 24 Zob. A. Walicki Filozofia a mesjanizm. Studia z dziejów filozofii i myśli religijnej romantyzmu pol (...)
  • 25 P. Czapliński Plebejski, populistyczny, posthistoryczny. Formy polityczności sarmatyzmu masowego, „ (...)

23Miłosz do swojego projektu Polski komponentu kantowskiego nie wprowadzał. Ani jednak on, ani Herbert nie budowali swojej wizji Polski na projekcie mesjanistycznym24 czy neosarmackim25, traktowanym jako odtrutka na współczesny relatywizm.

  • 26 Zob. C. Miłosz Widzenia nad zatoką San Francisco, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.

24Ale i stosunek Miłosza do demokracji liberalnej już od czasów socjalizującej młodości trudno nazwać entuzjastycznym. Amerykańskie eseje26 zawierały właściwie katalog grzechów głównych nowoczesnego – jakby powiedzieli poeci-narodowcy ze „Sztuki i Narodu” – demoliberalizmu. Stosunek Miłosza do „wolnego świata”, w którym pobrzmiewało wiele tonów przypominających Herbertowskie, określiły dwie niezagojone do końca życia traumy. Reakcję bliską przerażenia wywołało u Miłosza ­– liczącego przynajmniej przez chwilę, że jeśli chodzi o kulturę, Zachód będzie pozytywnym przeciwieństwem wschodniej barbarii – zderzenie z amerykańską kulturą masową, która okazała się degrengoladą prawdziwych wartości artystycznych i moralnych. Drugą traumą był rok 1968 widziany jako paroksyzm aberracji zachodniej kultury permisywnej, które mocno mu pachniały skrajnymi ekscesami rewolucji 1917 roku. Nie przełożyło się to jednak na stosunek Miłosza do liberalno-demokratycznej Polski po roku 1989 ­­– do Polski, którą Miłosz generalnie akceptował w stopniu nieporównanie większym niż Herbert chwilami skłonny do jej totalnego, katońskiego potępienia.

  • 27 J. Giedroyc, C. Miłosz Listy 1952-1963, Czytelnik, Warszawa 2008. Zob. także J. Turowicz Giedroyc, (...)
  • 28 C. Miłosz Ziemia Ulro, PIW, Warszawa 1982, s. 280.

25W postawie Miłosza zawierały się jednak paradoksy, które oddalały go od Herberta-agnostyka. Aprobacie dla Polski demokratyczno-liberalnej, wolnej od politycznego prymatu Kościoła, którą można wyczuć choćby w listach Miłosza do Giedroycia27, zaprzeczać mógł finał Ziemi Ulro, gdzie po wielkiej apoteozie religijnego sensu Pana Tadeusza Miłosz bynajmniej nie wystąpił z pochwałą demokratycznego państwa prawa w rozumieniu zachodnim, tylko zafundował swoim czytelnikom jednozdaniową sugestię, że ocalenie przed katastrofą nowoczesnego nihilizmu – jak rozpoznawał kierunek ewolucji kultury zachodniej – mogłoby przynieść zachodniemu światu… nowoczesne państwo teokratyczne, na dodatek – jak precyzował – zdecentralizowane, co było połączeniem raczej trudnym do wyobrażenia. Dosłownie brzmiało to tak: „Gdyby była to teokracja idąca w parze z daleko posuniętą decentralizacją, wcale bym się nie zdziwił”28. Sugestii tej towarzyszyło – co było zastanawiające – marzenie o Polsce wielojęzycznej, a więc kulturowo zróżnicowanej.

  • 29 C. Miłosz Jakiegoż to gościa mieliśmy. O Annie Świrszczyńskiej, Znak, Kraków 1996.
  • 30 C. Miłosz Pająk, w: tegoż, Wiersze wszystkie, s. 1017.

26Gdyby Polacy poszli za tą marginesową uwagą, zamykającą esej o ziemi Ulro, zgodnie z życzeniami Miłosza mielibyśmy dzisiaj wielojęzyczną Polskę teokratyczną z prymasem Jędraszewskim czy raczej prymasem Bonieckim na czele albo może – z uwagi na postulat decentralizacji – w ogóle bez prymasa. Zapewne idea teokracji pojawiła się u Miłosza jako aktualna odpowiedź na szok roku 1968, szczególnie na uliczne manifestacje rozluźnienia obyczajowego w San Francisco (m.in. marsze LGBT), które działały na niego jak płachta na byka. Nie zachwycała go też Women Liberation, której zresztą przeciwstawił własny feminizm w książce o Świrszczyńskiej29. Ale trzeba też powiedzieć, że Miłosz-katolik w Polsce po roku 1989 popierał, i to jednoznacznie, prawo kobiet do aborcji, czego jednak nie argumentował z pozycji feministycznych, jak to zwykle czyniono, tylko odwołując się do silnie w jego twórczości obecnej (np. w wierszu Pająk30) argumentacji gnostycznej, gdy mówił, że jest przeciwko prokreacji jako katastrofie egzystencjalnej. Herbert na to terytorium w ogóle nie wchodził. Te sprawy dla niego jako pisarza nie istniały.

  • 31 Opinie Miłosza o polskim papieżu zob. tegoż Rok myśliwego, Znak, Kraków 1991. Postawa Miłosza wobec (...)

27Miłosza ciągnęło do liberalnej demokracji, ale odpychała go od niej tendencja sekularyzacyjna, także dlatego, że – jak wyczuwał (co nie było chyba powodem ostatnim) – mogła mu odbierać czytelników tracących – jak uważał – w nowoczesnym świecie zachodnim zainteresowanie dla kwestii teologicznych, które jego samego bardzo zajmowały. Miłosz do końca wierzył, że matką poezji jest teologia. Herbert takich twierdzeń nie wypowiedział nigdy. Traktując teologię jako fundament gmachu literatury, Miłosz równocześnie z dystansem przyglądał się Janowi Pawłowi II, a w Roku myśliwego pozwolił sobie nawet na uwagę, że jak dla niego święty papież z Polski był zbyt słowiańsko-norwidowski31. Od mądrości polskiego papieża bliższa mu była mądrość biblijna – obie bez ostentacji sobie przeciwstawiał – choć miał przy tym Jana Pawła II za wybitnie utalentowanego postromantycznego proroka-mesjanistę i z ulgą konstatował, że na szczęście nie jest to mesjanista do końca endecko-plemienno-piastowski.

28Etyczny projekt Polski Miłosza zawierał w sobie silny komponent chrześcijański, ale w latach 80. i 90. marzyła się Miłoszowi Polska jako antymesjanistyczna hybryda liberalnej demokracji i zabarwionego gnozą chrześcijaństwa, bo do projektu teokratycznego z Ziemi Ulro już nie powracał. Wolał Polskę budować na fundamencie zadziwiającego połączenia Adama Kadmona i Najświętszej Panienki z Lourdes, co umieszczało go w sferze niejasnej, pośredniej, przyznajmy, trudnej do zrozumienia dla wielu Polaków.

  • 32 Z. Herbert Wypluć z siebie wszystko. Rozmowa ze Zbigniewem Herbertem (9 lipca 1985), w: J. Trznadel (...)

29Konflikt główny między wieszczami polegał na dysonansie perspektyw. Miłosz budował Polskę na wielu nie zawsze zsynchronizowanych ze sobą fundamentach. Herbert – szczególnie w finale życia – kantowską perspektywę moralną wysunął na plan pierwszy, w swoich wypowiedziach publicznych miażdżąc postkomunistów i byłych czerwonych artystów, którzy się splugawili – jak mówił w Hańbie domowej32 – w służbie Stalina. Nie chodziło tylko o strącenie Miłosza z noblowskiego piedestału, lecz także o zburzenie jego filozoficznego autorytetu, co wyszło jaskrawo w Pojedynkach Pana Cogito, gdzie Ziemia Ulro została złośliwie określona jako źle napisany esej, dużo gorszy od mistrzowskiej eseistyki Ryszarda Przybylskiego. Ale główna sprawa? Z punktu widzenia Herberta dla Miłosza nie było miejsca w nowej, prawdziwie niepodległej Polsce. Nie mieścił się on zupełnie w jej Herbertowskim projekcie.

30Zapewne także dlatego, że Miłosz nigdy nie powiedziałby do Polaków: „Bądź wierny, idź do samego kresu po złote runo nicości, twoją ostatnią nagrodę”. Metafora drogi Pana Cogito, zbudowana na fundamencie kantowskim i conradowskim, rysowała jednoliniowy projekt polskiego etosu. Jedna jest tylko droga dla Polaków. Żadna inna. Herbert był pisarzem polskiego losu bez alternatyw, chociaż biografię empiryczną miał mocno wieloliniową – jako emigrant-nieemigrant, opozycjonista-nieopozycjonista, wyjeżdżający-przemieszkujący w PRL. Miłosz tymczasem widział Polskę jako nieliniowy, wielowątkowy konglomerat strategii przetrwania, kombinowanych w zależności od mniej lub bardziej fatalnej sytuacji geopolitycznej; był przekonany, że zerojedynkowa logika strategii niepodległościowej, wzmocniona kantowskim imperatywem i marmurowym pięknem politycznego samobójcy Katona – jest sprzeczna z realną, historyczną materią polskiego losu.

  • 33 Zob. S. Chwin Ciemny, sprzeczny, dionizyjski, „Przegląd Polityczny” 2011 nr 108, s. 12-126, oraz Mi (...)
  • 34 Pisał Herbert o Miłoszu: „jeśli w Tobie czegoś nie lubię to tej twojej fascynacji Rosją, która jest (...)
  • 35 M. Wójciak W poszukiwaniu korzeni zła. Czesław Miłosz i rosyjscy myśliciele religijni, „Zeszyty L (...)

31Idea Polski jako przedmurza Rosji była jedną z centralnych idei światopoglądu Herberta, co – jak można sądzić – wiązało się z mitem Lwowa jako antybarbarzyńskiej zapory na Wschodzie33, którym Herbert mógł nasiąknąć w czasach swojego dzieciństwa. Miłosz – inaczej niż Herbert – nie czynił z antyrosyjskości istotnego kryterium „prawdziwej” polskości i budował swoją tożsamość także na podstawie wartości obecnych w kulturze rosyjskiej, którą był zafascynowany przez całe życie, czego próżno szukać w biografii duchowej Herberta, zdecydowanie zachodnioeuropejsko-śródziemnomorskiej. Implantacja „wschodniej” teologii politycznej Dostojewskiego, całkowicie obca „okcydentalnemu” Herbertowi, mieściła się w Miłoszowskim projekcie polskiego życia duchowego, mającego stanowić alternatywę dla projektu mesjanistycznego, przed którym Miłosz chciał Polski bronić. Rosja nie była dla niego uosobieniem antyzachodniego barbarzyństwa, które miało zagrażać Polsce po wiek wieków34. To właśnie u Dostojewskiego – nie u mesjanistów polskich tak jak Herbert, który powoływał się nie tylko na Baczyńskiego, lecz i na Słowackiego – Miłosz szukał antidotum na choroby cywilizacji, które dotknęły – jak uważał – świat zachodni oraz pojałtańską Polskę35.

32Herbert natomiast budował radykalne przeciwstawienie drogi Pana Cogito i zmoskwicenia pojałtańskiej duszy polskiej. Wedle jego projektu fundamentem duchowym polskości miała być Kantowska etyka obowiązku, a nie zadziwiające połączenie Adama Kadmona, Panienki z Lourdes oraz rosyjskich bogoiskatieli Szestowa czy Bierdiajewa, wokół których myśl Miłosza stale krążyła. Herbertowska postawa była oparta na lwowsko-rzymskiej tradycji odgrodzenia się od „barbarii” Wschodu, co rozmijało się – warto to podkreślić – także z myśleniem endeckim, bo Dmowski nie tylko nie lubił powoływać się na Katona, co Herbert czynił chętnie, lecz także do rosyjskiej Dumy startował bez specjalnych oporów, co mu zresztą nie przeszkadzało równocześnie cenić żelaznej skuteczności Prus Bismarcka i bezwzględnej zręczności brytyjskiego imperium kolonialnego, czego u Herberta jednak nie znajdziemy. Miłoszowi znaczniej bliżej niż do Katona było do Wallenroda-ketmana, którego Herbert nie traktował poważnie, widząc w projekcie pojałtańskiego wallenrodyzowania jedynie maskę polskiej hipokryzji z epoki „realnego socjalizmu”.

33Dla Miłosza komunizm – nie tylko jako fenomen „wschodni”, lecz także jako fakt z historii świata – był problemem. Dla Herberta żadnym problemem nie był – tylko obrzydliwą katastrofą moralnego zatrucia, któremu w jego pojęciu uległa nie tylko zarówno polska inteligencja, lecz jak i ludowa Polska empiryczna. Zniewolony umysł – poważna i w części empatyczna analiza przyczyn akcesu środkowoeuropejskich inteligentów do stalinizmu – nigdy by nie wyszedł spod Herbertowskiego pióra. Tu Herbertowi było znacznie bliżej do Herlinga-Grudzińskiego, który szydząc z nadmiernego – jak uważał – komplikacjonizmu Miłoszowskich analiz, dużo chętniej mówił i pisał o zdradzie, tchórzostwie i karierowiczostwie adeptów „nowej wiary”, niż dzielił włos na czworo w subtelnych interpretacjach przypadków „heglowskiego ukąszenia”, w które sam zresztą nie wierzył.

  • 36 Por. P. Śliwiński To nie wymagało wielkiego charakteru. O wywiadach Jacka Trznadla z pisarzami, „ (...)
  • 37 Wiele o tym mówił i pisał prof. Aleksander Fiut.
  • 38 Pisał Miłosz do Herberta: „[…] wyprowadzać jakiekolwiek wnioski na temat marksizmu, socjalizmu etc. (...)

34Dochodziła do tego Herbertowska idiosynkrazja estetyczna. Uczucie odrazy do komunizmu i jego wyznawców kulminowało w Potędze smaku. O łatwości motywowanego estetycznie odrzucenia komunizmu, o której Herbert pisał w tym wierszu36, Miłosz miał zdanie odmienne, traktował komunistyczną infekcję świadomości jako ważne – a nawet kluczowe – doświadczenie człowieka XX wieku37. Dla Herberta komunizm był po prostu odrażający w swoim ideologicznym i manipulacyjnym prostactwie38. Dla Miłosza stanowił intelektualne wyzwanie w swojej diabolicznej zdolności uwodzenia nawet najtęższych umysłów filozoficznych, cóż zaś mówić o zwykłych umysłach polskich inteligentów, bezradnych – jak uważał – wobec zręcznej ideologicznej tresury, skutecznie prowadzonej przez rodzimych apostołów „diamatu”.

  • 39 Nawet wezwania „strzeż się pogardy” z Przesłania Pana Cogito, moderujące katońską kategoryczność je (...)

35Herbert czuł się skonfliktowany z polską większością, dlatego że w czasach stalinowskiej próby, o której Miłosz pisał w Zniewolonym umyśle, nie potrafiła ona – jak uważał – dorosnąć do wysokich wymagań heroicznego etosu, a po 1989 roku mimo brutalnych doświadczeń z przeszłości głosowała, i to nie jeden raz, na postkomunistów. Naród pojałtański jako całość nie stanął na wysokości zadania jak żołnierze wyklęci – ani wtedy, ani później – i nic go nie mogło rozgrzeszyć39. Ten konflikt – w jego odczuciu nieuleczalny – był zderzeniem etycznych horyzontów nie do pogodzenia. Próżno szukać u Herberta prób zbliżenia się do stanowiącego większość społeczeństwa ludu polskiego w jego konkretnym, postkomunistycznym ukształtowaniu, na płaszczyźnie zrozumienia i wybaczenia. Moralny ekskluzywizm Przesłania Pana Cogito – a i Raportu z oblężonego miasta – taką możliwość wykluczał.

  • 40 Z. Herbert Kołatka, w: tegoż, Wiersze zebrane, Czytelnik, Warszawa 1982, s. 63. Zob. M. Zawodniak N (...)
  • 41 Zob. S. Chwin, Literatura i zdrada. Od „Konrada Wallenroda” od „Małej apokalipsy”, Wydawnictwo Tytu (...)

36Mogło takie widzenie rozumienie (i przedstawianie) Polski mieć swoje przyczyny także w samych mechanizmach jego twórczości (czy naturze jego talentu). Herbert chciał widzieć Polskę pojałtańską jako „szczelne” państwo totalitarne nie tylko dlatego, że tak ją postrzegał, lecz także dlatego, że zdawał sobie sprawę, iż wartość artystyczną swojej poezji (i jej społeczny autorytet) buduje na kategoryczności diagnozy unikającej wszelkiego relatywizującego cieniowania. Wiersz o desce, która miała mówić stukaniem wyraźne „tak” lub „nie”, był tu drogowskazem40. Poetycki image Herberta wspierał się na wizji Polski pojałtańskiej jako zamaskowanego wiecznego stalinizmu, bo takie ujęcie pozwalało mu estetycznie wygrać ostry kontrast między samotną elitą wartości (ostatnimi obrońcami „oblężonego miasta”), wystawioną na ryzyko hańbiącej śmierci, a zszarzałym tłumem polskich konformistów przystosowanych do systemu i obalonych w proch. Żadne odwilże, których Herbert był przecież świadkiem, nie skorygowały tego obrazu, z którego estetycznej siły Herbert zdawał sobie sprawę, dlatego nie chciał wprowadzać tutaj żadnych rozmydlających korekt. Estetyczna monstrualizacja systemu, której przeczyły „odwilże” czy „epoka Gierka”, kiedy to w schyłkowym okresie komunizmu opozycja nie była już ofiarą stalinowskich rzezi, lecz – jak ironizował Konwicki w Małej apokalipsie41paradoksalnie koegzystowała z władzą – sprzyjała – Herbert wiedział to – artystycznej skuteczności jego wierszy. Stawianie na ostrzu noża sprawy wolności i niepodległości, za którą należało płacić – jak żołnierze wyklęci – życiem, przemawiało silnie do wyobraźni polskich czytelników, którzy na co dzień brodzili w mglistym morzu „realsocjalistycznego” konformizmu, unikając kategorycznych decyzji, mogących ściągnąć na nich kłopoty.

37Dlatego Polska zmiękczonego totalitaryzmu nie miała wstępu do jego wierszy. W Potędze smaku w dużo większym stopniu modelem komunizmu był krwawy, „inkwizycyjny” komunizm sowiecki z lat trzydziestych czy czterdziestych XX wieku niż polski komunizm konsumpcyjny z lat 70., z małym fiatem, jawnością Komitetu Obrony Robotników i zachodnimi kredytami. Wszelkie opowieści o ewolucji komunizmu Herbert odrzucał stanowczo, bo nie pasowały do estetycznej wizji, jaką tworzył, dlatego konsekwentnie trzymał się obrazu groźnej, stalinowskiej skamieliny, która w swej istocie – jak uważał – nie zmieniała się aż do roku 1989, swoje ohydne ślady zostawiając na polskim życiu także i po tej dacie.

  • 42 Historycy zwracają uwagę m.in. na zdecydowaną niechęć Gierka do przelewania krwi jako metody rozwią (...)
  • 43 Pisał Herbert do Miłosza: „Nie jestem rewizjonistą i socjalizm z ludzką twarzą uważam za jeszcze je (...)

38Dla żadnych komplikujących ten obraz detali nie było miejsca w jego wierszach. Drobna wzmianka o budowie setek kościołów w epoce Gierka mogła w istotny sposób naruszyć obraz Polski pojałtańskiej jako „oblężonego miasta”, w którym za obronę wolności płaci się cenę najwyższą. Takie „szczegóły”, jak brak pełnej kolektywizacji w Polsce, polityka kulturalnego otwarcia na Zachód czy względna swoboda kultu religijnego po roku 1956, o jakiej mogli tylko marzyć mieszkańcy ZSRR czy NRD, nie wchodziły w rachubę, bo zacierały ostrość wizji. Potwór Pana Cogito był bezkształtny jak niczym mglista przestrzeń powszechnego konformizmu, w której nie bardzo wiadomo, jakim sposobem walczyć o wolność, w czym przypominał nieco groteskowe komunistyczne piekło artystów (Co Pan Cogito myśli o piekle). Nie przypadkiem jednak wiersz Pan Cogito o postawie wyprostowanej, który – co warto przypomnieć – powstał w epoce Gierka, kończył się fantazmatyczną wizją morderstwa politycznego popełnionego na opozycjoniście, a więc czegoś, czego w okresie popaździernikowym zarówno Polska Gierka, jak i Polska Gomółki starały się raczej unikać, wybierając zamiast polityki represji śmiertelnych politykę represji nękających42. W Przesłaniu Pana Cogito zaś mówiło się o śmierci niepokornego opozycjonisty „na śmietniku”, co mogło odsyłać do pamiętnej, tragicznej sceny finałowej Popiołu i diamentu Wajdy, gdzie przeciwnik systemu ginął od komunistycznej kuli na podmiejskim wysypisku śmieci, a nie do gierkowskiej współczesności, w której – przy wszystkich zastrzeżeniach – były jednak możliwe negocjacje ze zbuntowanym ludem i porozumienia sierpniowe. Wiersz Potęga smaku z jednej strony mówił o łatwości odmowy akcesu do komunizmu, motywowanej estetycznym wstrętem do ideologii i praktyki komunistów, był więc aluzją do komunizmu „cywilizowanego”, jaki uformował się w Polsce po roku 1956, kiedy nad terrorem zaczął górować polityczny konformizm, z drugiej strony jednak przypominał – jako archetyp – makabryczną postać enkawudzisty w skórzanej kurtce, którego zwykłym zajęciem było strzelanie z nagana wrogom ludu w tył głowy43.

  • 44 M. Kornat Między literaturą a polityką. Korespondencja Jerzego Giedroycia z Czesławem Miłoszem, „Ze (...)
  • 45 Zob. Z. Herbert Rozważania o problemie narodu, w: tegoż Wiersze zebrane, s. 150.

39Ten typ myślenia o Polsce był Miłoszowi obcy. Być może wiązało się to z jego przynależnością do kręgu paryskiej „Kultury”, która za pewnik przyjęła ewolucję systemu i starała się sprzyjać wewnętrznym przemianom PRL, nie wystrzegając się współpracy z komunistami rozczarowanymi politycznym status quo44, co Herbert mógł przyjmować z mieszanymi uczuciami, boleśnie pozbawiony poczucia moralnej jedności z wiejsko-robotniczym narodem cierpiącym pod władzą sowiecką. W swoich wierszach wyraźnie dawał do zrozumienia, że trwa w konflikcie z empiryczną zbiorowością Polaków pojałtańskich, gloryfikując równocześnie symboliczny, krwawy węzeł silnie łączący go z ojczyzną idealną, uświęconą grobami poległych45.

  • 46 C. Miłosz Wyprawa w dwudziestolecie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999.
  • 47 Zob. C. Miłosz Strefa chroniona, w: Ogród nauk, Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubel (...)

40W latach 70. Miłosz pisał, że czuje się skazany na „konflikt ze wspólnotą”, ale nad tym ubolewał. Z jednej strony miał wrażenie, że jest „wyrodkiem” wśród Polaków, bo – jak ironicznie konstatował – polscy emigranci z USA zarzucali mu, że nie bronił ich przed atakami Żydów, z drugiej, sfrustrowany swoją sytuacją w Stanach, pragnął znaleźć się w tłumie witającym polskiego papieża na Jasnej Górze. Jego pomysł z tamtego czasu na życie w Polsce? Trzymać się Kościoła katolickiego, nie emigrować, pisać dla „Tygodnika Powszechnego”, mimo że ostro dopiekała mu pamięć o Lechitach-endekach ślubujących na częstochowskich błoniach polityczną wierność Matce Boskiej („były te ślubowania jasnogórskie młodzieży endeckiej w deklach, był cały ruch Lechitów i dzielnych chłopców od Gnębona Puczymordy” (BM 205), co go od katolicko-narodowej wspólnoty realnych Polaków pojałtańskich odrzucało). W refleksji nad Polską układem odniesienia była dla niego zawsze Polska lat trzydziestych, o której miał bardzo złą opinię, co dobitnie wyraził m.in. w Wyprawie w dwudziestolecie46. To właśnie ta opinia kierowała jego projektem polskiej tożsamości, który rozmijał się z diagnozami i narodową aksjologią Herberta. Polskę sprzed 1989 roku widział Miłosz przez pryzmat Polski sanacyjnej jako epokę zamaskowanych powtórzeń, jawnych i skrytych kontynuacji. W latach 90. raziło go u Herberta idealizowanie polskiego międzywojnia i idący za tym sztywny podział Polaków na szlachetnych i podłych. W 1995 roku oburzał się, że mimo doświadczeń wojny (i Holokaustu!), które powinny głęboko przeorać świadomość Polaków, współczesna polska młodzież uznaje za swój ideał poetów „Sztuki i Narodu”, czyli „najczystszy faszyzm” (BM 261), co uderzało w Herbertowski kult poetów SiN-u jako narodowych bohaterów, którzy zginęli w powstaniu warszawskim za Polskę47. Dla Herberta punktem odniesienia była nie Polska z lat trzydziestych, lecz właśnie Polska powstańcza, z jej heroicznym etosem jako wciąż żywym wyrzutem sumienia dla znieprawionej Polski współczesnej.

  • 48 Z. Herbert Ze szczytu schodów, „Po Prostu” 1957 nr 12 (z 24 marca), s. 6.

41W maju 1980 roku Miłosz, ubolewając – jak pisał do Jana Błońskiego – nad swoim wyobcowaniem z narodu, chciał wierzyć, że system komunistyczny wymusił jednak na Polakach jakąś duchową wielkość (jeśli nawet po roku 1944 ukształtowała się w polskim społeczeństwie nikczemna, zsowietyzowana „skorupa”, szlachetna „głębia”, do której można zstąpić, pozostała nienaruszona, jak twierdził w zgodzie z Mickiewiczowskim toposem z III części Dziadów, rozmyślając o tłumach, które w komunistycznej Polsce klęczały przed polskim papieżem). Tego falowania dystansu i identyfikacji z Polską empiryczną, która miała lepsze i gorsze momenty w swojej historii, było znacznie mniej w twórczości Herberta (może należałoby szukać takiej postawy w wierszu Ze szczytu schodów48, gdzie Herbert próbował empatycznie identyfikować się z losem zwykłych Polaków pojałtańskich). Generalnie Herbert nie podzielał opinii Miłosza, że komunistyczny nacisk, choć obrzydliwy i destrukcyjny, może wyzwalać w Polakach jakieś postawy wartościowe. Przeciwnie: potwór Pana Cogito zamieniał w nicość wszystko, czego dotknął.

42Choć w latach 80. Miłosz, sfrustrowany swoją sytuacją amerykańską, chwilami marzył o obecności w tłumie Polaków na jasnogórskich mszach celebrowanych przez papieża Polaka, po roku 1989 drażniła go klerykalizacja Polski niepodległej, dlatego trzymał z „Tygodnikiem Powszechnym” i liberalno-demokratyczną „Gazetą Wyborczą”. Herbert w sprawie klerykalizacji Polski nie zabierał głosu ani w swojej twórczości poetyckiej, ani w wywiadach, wcale nie jest jednak pewne, czy z ojcem Rydzykiem byłoby mu po drodze, choć demonstracyjnie odcinał się od „ludzi z Czerskiej”, pomstując na niemoralną, odziedziczoną po PRL-u ojczyznę empiryczną, która nie potrafiła – jak uważał – zdobyć się na prawdziwie radykalną dekomunizację.

43Przy wszystkich tych różnicach w sprawie polskiej łączyło ich jedno bardzo mocno: niechęć do rozkładowych tendencji w cywilizacji zachodniej, które w ich przekonaniu dotykały także Polski, choć obaj inaczej rozpoznawali zagrożenia. Dla Herberta klęską byłaby Polska, której kultura rozczulałaby się nad nieistotnymi problemami jednostki, odchodząc od surowej, ponadosobistej etyki świata antycznego (Dlaczego klasycy). Miłosz narzekał na sielankowy sentymentalizm polskiej inteligencji, który jego zdaniem sprawił, że zaraziła się ona z podejrzaną łatwością beckettowskim egzystencjalizmem. „Polacy zawsze zapominają o brutalności życia” – powtarzał, co zresztą daleko odbiegało od prawdy, zważywszy na to, jaką rolę w polskiej kulturze odegrały choćby krwawy Król Duch czy okrutna proza Tadeusza Borowskiego. Ale właśnie niechęć do polskiego self-pity, użalania się nad sobą przechodzącego w „beckettowskie wycie” Różewicza, self-pity, które naruszało podstawę polskiej kultury, tak jak chciał ją widzieć Miłosz, zbliżała do siebie obu poetów. Naród sielankopisarzy, który uprawia „nadwiślański beckettyzm”, gdy czuje dotknięcie diabła historii (BM 102), był tyle samo wart, co naród ulegle – jak widział to Herbert – poddający się barbarzyńcom, sentymentalnie przejęty płaczem kochanków o świcie w hotelowym pokoju.

44Herbertowi Polska liberalno-lewicowa pewnie mocno by nie smakowała, chociaż nie wiadomo, czy byłby entuzjastą Marszu Niepodległości z udziałem oenerowców pod płonącymi pochodniami. Parad równości pewnie by nie popierał ze względu nie tyle na aprobatę dla dominacji katolicyzmu w Polsce, ile na obyczajowe rozluźnienie kolidujące z surową etyką Pana Cogito, Lorda Jima i Emmanuela Kanta. W tym punkcie mógłby się spotkać z Miłoszem, który, tworząc swój własny feminizm w książce o Świrszczyńskiej, pewnie zachowałby dystans wobec Polski kolorowej, chociaż z pewnością nie radowałaby go „dobra zmiana” z arcybiskupem Jędraszewskim na narodowej ambonie.

45Jedno wydaje się pewne. Żadna empiryczna, niepodległa Polska, obojętne, jaka by była, nie usatysfakcjonowałaby ich serc.

46Spór Czesława Miłosza i Zbigniewa Herberta o Polskę, wpisany w ich teksty i wypowiedzi, nie miał charakteru prostego, czarno-białego antagonizmu, nie da się go więc sprowadzić do przeciwstawienia wizji Polski jagiellońskiej, tak jak jej obraz rysował choćby obóz Piłsudskiego, czy wizji Polski liberalno-demokratycznej oraz wizji Polski propagowanej przez Narodową Demokrację. Mamy tu do czynienia z wieloma wątkami, obok różnic występują też zasadnicze – często zaskakujące – podobieństwa w sposobie i stylu myślenia. Ani myśl Herberta o Polsce nie była tak endecka, jak chciał to widzieć Miłosz, ani myśl Miłosza o Polsce nie była tak radykalnie antyprawicowa, jak to na pozór wyglądało.

Góra strony

Przypisy

1 Najpełniejszy obraz relacji między Miłoszem a Herbertem zob. dwie monografie Andrzeja Franaszka: Miłosz. Biografia, Znak, Kraków 2011, oraz Herbert. Biografia (t. 1 Niepokój, t. 2 Pan Cogito), Znak, Kraków 2018. Wiele razy korzystałem z ustaleń autora przedstawionych w tych książkach. O sporze Miłosza z Herbertem zob. Pojedynki Pana Cogito. Rozmowę ze Zbigniewem Herbertem przeprowadzili A. Poppek i A. Gelberg, „Tygodnik Solidarność” 1994 nr 46; S. Chwin Czas Biblii i czas Pana Cogito. O istocie sporu Herberta z Miłoszem, w: tegoż Miłosz. Interpretacje i świadectwa, Wydawnictwo Tytuł, Gdańsk 2015; A. Fiut Ukryty dialog, „Teksty Drugie” 2000 nr 3; M.M. Nowak Spór i dialog poetów. Herbert i Miłosz w świetle korespondencji „Pamiętnik Literacki” 2009 z. 2, s. 41-55; K. Herbert Trudna przyjaźń, w: Obecność. Wspomnienia o Czesławie Miłoszu, red. A. Romaniuk, Carta Blanca, Warszawa 2013, s. 140-150. A. Kosińska Miłosz w Krakowie, Kraków 2015, s. 184-189.

2 Zob. T. Komendant Między wieszczami, „Polityka” (Magazyn) 1995 nr 3.

3 Naród empiryczny to naród doznawany w codziennych kontaktach z osobami fizycznymi i grupami, które naród tworzą. Naród idealny to całościowe, uogólnione wyobrażenie wspólnoty narodowej, będące przedmiotem uczuć patriotycznych. Można się czuć silnie związanym z narodem idealnym, równocześnie czując silną niechęć wobec narodu empirycznego.

4 C. Miłosz Naród, w: tegoż Wiersze wszystkie, Znak, Kraków 2011, s. 242.

5 Z. Herbert Pan Cogito o postawie wyprostowanej, w: tegoż Pan Cogito, Warszawa 1974, s. 75.

6 C. Miłosz Naród, s. 242-243.

7 W listach do Herberta Miłosz w złośliwie żartobliwym stylu pisał: „Polacy są rasą niezdolną do jakiejkolwiek twórczości, polityki, handlu, przemysłu, religii, filozofii, mogą tylko uprawiać rolę i logikę matematyczną, jak też poczucie swojej podrzędności wyładowywać w biciu Żydów i Murzynów. Janka mówi, że po ostatnich pogromach robionych przez Polaków w Milwaukee przestaje przyznawać się do polskiego pochodzenia”. W 1969 roku porównywał PRL do Polski po stłumionym powstaniu listopadowym. Podobne opinie Herberta były utrzymane w równie prowokacyjnym stylu ironicznych, gombrowiczowskich uogólnień: „Polska jest 1000-letnim niemowlęciem [...] bez rysów, bez kształtu, bez formy z jakąś tylko potencjalną metafizyką [...] i doświadczeniem nieprzetrawionym”, „Naród poetów i ubeków”. Formację Moczara z lat 60. XX wieku Herbert określał jako „chłopsko-nacjonalistyczną, a zatem przerażającą”. Zob. Z. Herbert, C. Miłosz Korespondencja, Fundacja Zeszytów Literackich, Warszawa 2006, s. 88, 93, 104-105.

8 C. Miłosz, J. Błoński Listy 1958-1997, zebrał, przepisał i opatrzył przypisami A. Puchejda, Fundacja Terytoria Książki, Gdańsk 2019, dalej w tekście BM i numer strony.

9 O „antypolonizmie” Miłosza zob. np. J. Majda Antypolskie oblicze Czesława Miłosza, Ostoja, Krzeszowice 2005. O „obelżywych” sformułowaniach Miłosza na temat „narodu polskiego” zob. W. Trościanko Obóz Laureata, „Myśl Polska” 1981 nr 18/19 i 20/21; zob. także T. Burek Dziennik kwarantanny. Miłosz nie wszystko wybacza, „Gazeta Polska” 1998, nr 46 (18 listopada), przedruk w: tegoż Dziennik kwarantanny, Arkana, Kraków 2001, s 134-135; J. Trznadel Miłosz – lewy profil, „Arcana” 1999 nr 3 (27).

10 Na marginesie notatek o Baczyńskim i Gajcym Herbert zjadliwie konstatował, że Miłosz wyrzekł się „świadomie patriotyzmu, ojczyzny wreszcie, uczynił brak Tożsamości motorem swojej poezji”, ale wszystko to było tanią, kosmopolityczną pozą, która wynikła z jego strachliwej uległości wobec „Wszechpotężnej Lewicy”, skompromitowanej przez Sartre’a; Z. Herbert, C. Miłosz Korespondencja, s. 144.

11 O patriotyzmie endeckim zob. K. Kawalec Problem patriotyzmu w myśli politycznej endecji, w: Patriotyzm Polaków. Studia z historii idei, red. J. Kłoczowski, Ośrodek Myśli Politycznej, Wyższa Szkoła Europejska im. J. Tischnera, Kraków 2007. Zob. także G. Radomski Narodowa Demokracja wobec problematyki mniejszości narodowych w Drugiej Rzeczpospolitej w latach 1918-1926, Adam Marszałek, Toruń 2001.

12 C. Miłosz Moja wierna mowo, w: tegoż Wiersze wszystkie, s. 594. Obok wyrazów niechęci do Polski i Polaków Miłosz wyznawał też: „Kiedy wpadłem w objęcia Czaykowskich i Buszów, kiedy zobaczyłem ich dzieci i posłyszałem ich polski szczebiot, zakochałem się w polskości czy polszczyźnie i to jest odwrotna strona medalu”, Z. Herbert, C. Miłosz Korespondencja, s. 89.

13 Zob. S. Chwin Czesław Miłosz wobec powstania warszawskiego, „Teksty Drugie” 2011 nr 5, s. 62-81.

14 „Gdy […] w r. 1917 legioniści, którzy przez 3 lata hojnie szafowali krwią dla społeczeństwa, poczuli się nagle przez to społeczeństwo odepchnięci – przepełniła się czara goryczy. […] Takim właśnie gorzkim, brutalnym rozrachunkiem stała się Pierwsza Brygada. Polacy – zdawała się mówić pieśń – nie dorośli do czynu legionowego i nie zrozumieli losu „straceńców” idących na „ofiarny stos”, A. Romanowski „My, Pierwsza Brygada”: powstanie pieśni – przemiany – recepcja społeczna, „Pamiętnik Literacki” 1988 z. 2, s. 275-279.

15 Od pojałtańskiej Polski, tak jak ją widział Herbert, wyraźnie odbiegała też Polska, tak jak ją widzieli poeci Nowej Fali. Między Panem Cogito o postawie wyprostowanej a choćby Tryptykiem z betonu, zmęczenia i śniegu Stanisława Barańczaka rozpościera się przepaść. Nowofalowa lektura Herberta wiele zawdzięczała Herbertowskiej aksjologii, ale wolna była od moralnego ekskluzywizmu. Poetów pokolenia 1968 dużo bardziej interesował etos szarego Polaka pojałtańskiego, żyjącego na socjalistycznym blokowisku, niż etos patriotycznej, mniejszościowej elity wartości, której symboliczne obrazy kreślił w swoich wierszach Herbert. Zob. M. Stala Współczesność i rzeczywistość. Glosy do lektury Herberta przez twórców „pokolenia 68”, „NaGłos” 1991 nr 4.

16 Zob. R. Przybylski Klasycyzm, czyli prawdziwy koniec Królestwa Polskiego, PIW, Warszawa 1983, s. 125-135.

17 Herbertowski patriotyzm przypominał drugi typ patriotyzmu w klasyfikacji Andrzeja Walickiego, który w swoich rozważaniach wyróżniał: 1. patriotyzm jako „wierność woli narodowej”, 2. patriotyzm jako „wierność idei narodowej, przekazanej przez tradycję i mającej urzeczywistnić się w przyszłości”, której miała towarzyszyć „wierność imponderabiliom”, 3. patriotyzm „interesu narodowego” oraz „politycznego realizmu”. Drugi typ Walicki łączył z „romantycznym myśleniem o narodzie”. Zob. A. Walicki Trzy patriotyzmy. Trzy tradycje polskiego patriotyzmu i ich znaczenie współczesne, Res Publica, Warszawa 1991, s. 7-9, zob. także J. Jedlicki Nacjonalizm, patriotyzm i inicjacja kulturowa, „Znak” 1997 nr 3, s. 55.

18 Zob. wiersz Wilki z tomu Rovigo, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1992.

19 W swojej charakterystyce Polski ludowo-robotniczej epoki realnego socjalizmu Herbert używał znamiennych porównań. Powszechna nędza PRL-u miała wedle niego sprawiać, że Polacy zachowywali się „jak szczury w klatce, które się zagryzają”, co doprowadziło do „kompletnego rozkładu społeczeństwa” i „redukcji wyższych form duchowości”. Jako wyjątek na tle tej czarnej panoramy socjalistycznej polskości Herbert przedstawiał postawę pisarzy i artystów w okresie stanu wojennego. Zob. List Zbigniewa Herberta do Stanisława Barańczaka, „Gazeta Wyborcza” z 1 września 1990. „Chyba masz rację – pisał do Miłosza – że jest to naród beznadziejnie ogłupiony” w „systemie zamkniętym”, Z. Herbert, C. Miłosz Korespondencja, s. 101, 105.

20 C. Miłosz Traktat poetycki, w: tegoż Wiersze wszystkie, s. 405. „[…] jeżeli jedynym punktem dojścia dla wszystkich polskich doświadczeń jest anima naturaliter endeciana, to ja wysiadam”, Z. Herbert, C. Miłosz Korespondencja, s. 94-95).

21 Zob. D. Zawistowska-Toczek Stary Poeta. Ars moriendi w późnej twórczości Zbigniewa Herberta, Wydawnictwo Archidiecezji Lubelskiej „Gaudium”, Lublin 2008

22 Zob. A. Franaszek Herbert. Biografia, t. 2, s. 255.

23 Początków formacji duchowej Herberta należałoby szukać w sporach o Conrada toczących się w latach czterdziestych XX wieku m.in. między Marią Dąbrowską a Janem Kottem; zob. M. Dąbrowska Conradowskie pojęcie wierności, w: tejże Szkice o Conradzie, Czytelnik, Warszawa 1974. O stosunku Miłosza do Conrada zob. C. Miłosz Legendy nowoczesności, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1996. Pod tym względem warta uwagi jest różnica między stosunkiem do Conrada Herberta i Jana Józefa Szczepańskiego; zob. J.J. Szczepański W służbie wielkiego Armatora, w: tegoż Przed nieznanym trybunałem. Autograf, Czytelnik, Warszawa 1982, s. 13; Z. Najder, Przesłanie Josepha Conrada, „Znak” 2001 nr 2.

24 Zob. A. Walicki Filozofia a mesjanizm. Studia z dziejów filozofii i myśli religijnej romantyzmu polskiego, PIW, Warszawa 1970; tegoż Mesjanizm Adama Mickiewicza w perspektywie porównawczej, Wydawnictwo IBL przy współpracy Wydawnictwa IFiS PAN, Warszawa 2006; Spór o mesjanizm. Recepcja krytyczna, oprac. A. Wawrzynowicz, Fundacja hr. Augusta Cieszkowskiego, Warszawa 2017.

25 P. Czapliński Plebejski, populistyczny, posthistoryczny. Formy polityczności sarmatyzmu masowego, „Teksty Drugie” 2015 nr 1, s. 21-45; Nowoczesność i sarmatyzm, red. P. Czapliński, Poznańskie Studia Polonistyczne, Poznań 2011; J. Sowa Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesną formą, Universitas, Kraków 2011; A. Waśko Romantyczny sarmatyzm. Tradycja szlachecka w literaturze polskiej lat 1831-1863, Wydawnictwo Arkana, Kraków 2001.

26 Zob. C. Miłosz Widzenia nad zatoką San Francisco, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.

27 J. Giedroyc, C. Miłosz Listy 1952-1963, Czytelnik, Warszawa 2008. Zob. także J. Turowicz Giedroyc, Miłosz, Herbert, „Tygodnik Powszechny” 1995 nr 9.

28 C. Miłosz Ziemia Ulro, PIW, Warszawa 1982, s. 280.

29 C. Miłosz Jakiegoż to gościa mieliśmy. O Annie Świrszczyńskiej, Znak, Kraków 1996.

30 C. Miłosz Pająk, w: tegoż, Wiersze wszystkie, s. 1017.

31 Opinie Miłosza o polskim papieżu zob. tegoż Rok myśliwego, Znak, Kraków 1991. Postawa Miłosza wobec Jana Pawła II była pełna ambiwalencji. Poetę niepokoiły norwidowsko-piastowskie korzenie myśli papieża, zbliżające go – jak to rozpoznawał – do polsko-katolickiego nacjonalizmu plemiennego, z drugiej strony imponował mu papież jako człowiek kładący „tamę” cywilizacji zachodniego permisywizmu i blokujący postępowe tendencje w Kościele. Mickiewicz i Słowacki byli lepsi, bo wyrastając z wielonarodowego i wieloreligijnego podglebia, byli otwarci na herezję, co uodporniało ich na skrajności polskiego nacjonalizmu. Jan Paweł II rysował się Miłoszowi jako wymarzony przez Polaków piastowski król, ale tak jak Norwid nie był dla niego zbyt ciekawy jako reprezentant myśli mesjanistycznej, nietkniętej demoniczną skazą marksizmu, ateizmu i seksu („zacny, ani krzty demonizmu” jak „kuchnia zanadto jarska”, s. 39).

32 Z. Herbert Wypluć z siebie wszystko. Rozmowa ze Zbigniewem Herbertem (9 lipca 1985), w: J. Trznadel Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami, Instytut Literacki, Paryż 1986.

33 Zob. S. Chwin Ciemny, sprzeczny, dionizyjski, „Przegląd Polityczny” 2011 nr 108, s. 12-126, oraz Miłosz. Biografia. Z Andrzejem Franaszkiem rozmawiają Krystyna i Stefan Chwinowie, tamże, s. 128-135.

34 Pisał Herbert o Miłoszu: „jeśli w Tobie czegoś nie lubię to tej twojej fascynacji Rosją, która jest dla mnie wielkim gównianym stepem z paroma prorokami”, Z. Herbert, C. Miłosz Korespondencja, s. 60.

35 M. Wójciak W poszukiwaniu korzeni zła. Czesław Miłosz i rosyjscy myśliciele religijni, „Zeszyty Literackie” 2006 nr 2, s. 96-101.

36 Por. P. Śliwiński To nie wymagało wielkiego charakteru. O wywiadach Jacka Trznadla z pisarzami, „Obecność. Niezależne Pismo Literackie” 1987 nr 20, s. 118-120.

37 Wiele o tym mówił i pisał prof. Aleksander Fiut.

38 Pisał Miłosz do Herberta: „[…] wyprowadzać jakiekolwiek wnioski na temat marksizmu, socjalizmu etc. na podstawie znajomości UB, Bermana i Gomułki jest prowincjonalnym uroszczeniem”, Z. Herbert, C. Miłosz Korespondencja, s. 95.

39 Nawet wezwania „strzeż się pogardy” z Przesłania Pana Cogito, moderujące katońską kategoryczność jego poezji, nie przeszkadzały Herbertowi twardo osądzać zsowietyzowane – jak uważał – dusze Polaków żyjących „na kolanach” i „obalonych w proch”. „Naród to rzecz naturalna, jak brzuch, palce u nogi, ale czy zawsze trzeba pokazywać, zwłaszcza jeśli palce niedomyte są”, tamże, s. 11. Obok „stalinizacji” obrazów realsocjalizmu polskiego w swojej poezji, w listach Herbert akcentował: „najgorsza jest nijakość, letnia zupa”, tamże, s. 36.

40 Z. Herbert Kołatka, w: tegoż, Wiersze zebrane, Czytelnik, Warszawa 1982, s. 63. Zob. M. Zawodniak Niezłomność czy kompromis? Wokół „Szuflady” Zbigniewa Herberta, „Pamiętnik Literacki” 1993 z. 2, s. 107-118. O niechęci Miłosza do biblijnego dyskursu w kategoriach „tak, tak – nie, nie” zob. O. Glondys Kongres Wolności Kultury i wolność Czesława Miłosza: refleksja o zaangażowaniu i drodze do Prawdy w dobie zimnej wojny, „Archiwum Emigracji. Studia – szkice – dokumenty”, Toruń 2011, t. 1-2 (14-15), s. 123-152.

41 Zob. S. Chwin, Literatura i zdrada. Od „Konrada Wallenroda” od „Małej apokalipsy”, Wydawnictwo Tytuł, Gdańsk 1991, rozdz. Wallenrodyczne barwy końca.

42 Historycy zwracają uwagę m.in. na zdecydowaną niechęć Gierka do przelewania krwi jako metody rozwiązywania konfliktów społecznych, zdjęcie „zapisu” z pisarzy represjonowanych w 1968 roku, przekazanie Kościołowi w czerwcu 1971 r. prawa własności do majątków na Ziemiach Zachodnich i Północnych, bezpośrednie rozmowy prymasa Stefana Wyszyńskiego z premierem Jaroszewiczem, nawiązanie kontaktów z Watykanem, wizytę papieża w PRL, ułatwienia w wyjazdach za granicę. Po traumie Grudnia 1970 ekipa Gierka zabroniła posiadania broni palnej zwartym jednostkom milicji. Towarzyszyły tym „zmiękczeniom” systemu rozmaite formy represji, czasem bardzo brutalne (np. ścieżki zdrowia w 1976 roku), skali represyjności Polski Gierka nie da się jednak porównać ze skalą represyjności Polski Bieruta, co Herbert raczej ignorował, konsekwentnie trzymając się w swojej poezji wizji śmiertelnego zagrożenia, na jakie narażony był wedle niego człowiek występujący przeciwko systemowi. Zob. np. A. Friszke Polska Gierka, WSiP, Warszawa 1995; J. Rolicki Edward Gierek. Życie i narodziny legendy, Iskry, Warszawa 2002.

43 Pisał Herbert do Miłosza: „Nie jestem rewizjonistą i socjalizm z ludzką twarzą uważam za jeszcze jedną utopię”, Z. Herbert, C. Miłosz Korespondencja, s. 274.

44 M. Kornat Między literaturą a polityką. Korespondencja Jerzego Giedroycia z Czesławem Miłoszem, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 2004 nr 150; J. Giedroyc Autobiografia na cztery ręce, opr. K. Pomian, Czytelnik, Warszawa 1994.

45 Zob. Z. Herbert Rozważania o problemie narodu, w: tegoż Wiersze zebrane, s. 150.

46 C. Miłosz Wyprawa w dwudziestolecie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999.

47 Zob. C. Miłosz Strefa chroniona, w: Ogród nauk, Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1986.

48 Z. Herbert Ze szczytu schodów, „Po Prostu” 1957 nr 12 (z 24 marca), s. 6.

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Stefan Chwin, «Polska Miłosza, Polska Herberta»Teksty Drugie, 6 | 2020, 16–37.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Stefan Chwin, «Polska Miłosza, Polska Herberta»Teksty Drugie [Online], 6 | 2020, Dostępny online od dnia: 26 juin 2021, Ostatnio przedlądany w dniu 26 octobre 2021. URL: http://journals.openedition.org/td/14364

Góra strony

O autorze

Stefan Chwin

University of Gdańsk
Prof. dr hab., Katedra Historii Literatury Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Gdańskiego. Zainteresowania badawcze: związki współczesności z romantyzmem, literatura polska drugiej połowy XX wieku, samobójstwo jako temat sztuki europejskiej. Ostatnio opublikował: Miłosz. Interpretacje i świadectwa (2012), Miłosz. Gdańsk i okolice (red. K. Chwin i S. Chwin, 2012), Samobójstwo i „grzech istnienia” (2013).
ORCID: 0000-0003-1201-1762

Tego samego autora

Góra strony

Prawa autorskie

Teksty Drugie

Góra strony
  • Logo Instytut Badań Literackich PAN
  • Logo Digital Humanities Centre IBL PAN
  • OpenEdition Journals
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search