Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNumery6DociekaniaOsobliwe zrządzenie Opatrzności B...

Dociekania

Osobliwe zrządzenie Opatrzności Bożej… Polska pamięć Zagłady w perspektywie katolicko-narodowej

A Strange Twist of Divine Providence: Polish Holocaust Memory from a Catholic-National Perspective
Jacek Leociak
p. 122-152

Streszczenia

Zagłada Żydów zajmuje w polskim dyskursie pamięci miejsce szczególne. Nie da się przecenić ważności tego obszaru pamięci dla konstruowania modelu polskiej tożsamości w XX i XXI wieku. Autor wskazuje na pewną przypadłość polskiej pamięci o Zagładzie, która ujawnia się ze szczególną siłą w narracjach o ratowaniu Żydów. Zadziwiająca jest trwałość retoryki, poetyki i metaforyki tych dyskursów (prywatnych i publicznych) mimo zmieniającego się kontekstu politycznego. Szkic stanowi wstępne rozpoznanie pewnego typu polskiego dyskursu pamięci o Zagładzie, funkcjonującego wprawdzie od dawna, lecz dziś coraz mocniej zaznaczającego swoją obecność. Da się tę odmianę określić mianem dyskursu katolicko-narodowego, gdzie oba komponenty są równie ważne, co potwierdza jego ideową proweniencję z katolicko-endecką formacją przedwojenną.

Góra strony

Uwagi wydawcy

DOI: 10.18318/td.2016.6.9

Pełny tekst

1Zagłada Żydów zajmuje w polskim dyskursie pamięci miejsce szczególne. Świadczą o tym zarówno ramy chronologiczne, w jakich ów dyskurs się toczy, jego rytm i intensywność, jak i nie dająca się przecenić ważność tego obszaru pamięci dla konstruowania modelu polskiej tożsamości w XX i XXI wieku.

  • 1 Zarysy monograficzne tej problematyki: M.C. Steinlauf Pamięć nieprzyswojona. Polska pamięć Zagłady, (...)
  • 2 O upamiętnieniach dotyczących getta warszawskiego pisał K. Gebert The Dialectics of Memory in Polan (...)
  • 3 M.C. Steinlauf Pamięć nieprzyswojona…. Zob. wnikliwe studium D. Krawczyńskiej i G. Wołowca Fazy i s (...)

2Narracje ustanawiające wzorce interpretowania, oswajania i włączania do polskiej pamięci dokonanej na polskiej ziemi zagłady Żydów sensu largo czy też wybranych spektakularnych wydarzeń z jej historii, jak powstanie w getcie warszawskim – są obecne w przestrzeni publicznej od czasów okupacji aż do dziś. Głosy prasy konspiracyjnej, reprezentującej różne opcje polityczne, towarzyszyły na gorąco trwającemu jeszcze powstaniu. W latach powojennych sukcesywne wzmożenie dyskursu prasowego z okazji kolejnych rocznic sygnalizowało kolejne etapy oficjalnie sankcjonowanej i mającej obo-wiązywać wersji stosunków polsko-żydowskich w czasie Zagłady, po 1989 roku zaś wskazywało kierunki polityki historycznej wobec Żydów i Holokaustu1. Osobnym wątkiem, skupiającym coraz większą uwagę badaczy, jest kwestia dyskursu memorialnego rozgrywającego się w przestrzeni miejskiej, czyli różne strategie upamiętniania miejsc związanych z Zagładą. Zagadnienie to staje się polem napięć i konfliktów między polską pamięcią dominującą, uciekającą się niejednokrotnie do przemocy symbolicznej, a żydowską pamięcią mniejszościową2. Badacze polskiej pamięci Zagłady zwracali uwagę na znamienne zjawisko pojawiania się i zanikania, wychodzenia z cienia na światło dzienne i zaciemniania czy zakrywania pamięci Zagłady w przestrzeni publicznej. Ta charakterystyczna fazowość i zmienny rytm pulsowania pamięci są determinowane przede wszystkim przez czynniki społeczno-polityczne. Michael Steinlauf wpisuje różne formuły pamięci Zagłady w chronologię politycznych dziejów Polski: pamięć poraniona 1944-1948, pamięć stłumiona 1948-1968, pamięć wygnana 1968-1970, pamięć zrekonstruowana 1970-1989, pamięć odzyskana? 1989-19953. W czasach PRL-u monopolistyczny ośrodek władzy modelował pamięć Zagłady w zależności od bieżących potrzeb taktycznych czy wizerunkowych, po roku 1989 ośrodków generujących różne strategie pamiętania objawiło się więcej. Dwie rzeczy pozostają jednak niezmienne: po pierwsze – skłonność do manipulowania pamięcią Zagłady oraz zacierania granic między porządkiem historycznym a ideologicznym; po drugie – intensywność debaty publicznej na tematy związane ze stosunkami polsko-żydowskimi w czasie Zagłady i jej temperatura emocjonalna są zawsze wysokie, niekiedy sytuują się wręcz na granicy zbiorowej histerii. Wszystko to świadczy o tym, że w sporach o polską historię najnowszą (tę wojenną i powojenną), o nowoczesną polską tożsamość, wreszcie, o kształt polskiej pamięci zbiorowej – sprawa Zagłady odgrywa, jeśli nie kluczową, to na pewno jedną z najważniejszych ról.

  • 4 Nie używam tu określenia „katoendecja”, wprowadzonego przez Jana Tomasza Grossa w książce Strach. A (...)

3Chciałbym w tym szkicu dokonać wstępnych rozpoznań pewnego typu polskiego dyskursu pamięci o Zagładzie, ujawniającego się ze szczególną siłą przede wszystkim w debatach dotyczących ratowania Żydów przez Polaków oraz kwestii polskich Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. W przestrzeni debaty publicznej – obejmującej nie tylko dyskurs prasowy, dyskurs memorialny i muzealny, lecz także historiografię – obserwacja sposobów pisania i mówienia o Sprawiedliwych, w kontekście całej problematyki stosunków polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej, skłania do postawienia tezy, że mamy do czynienia z odmianą polskiego dyskursu holokaustowego, funkcjonującego wprawdzie od dawna, lecz dziś coraz mocniej zaznaczającego swoją obecność. Da się tę odmianę określić mianem dyskursu katolicko-narodowego, gdzie oba komponenty są równie ważne, co potwierdza jego ideową proweniencję z katolicko-endecką formacją przedwojenną4.

Przed wojną: „katolickie rozwiązanie kwestii żydowskiej”

  • 5 Wśród prac monograficznych należy wymienić dwie znakomite książki na ten temat: R. Modras Kościół k (...)

4Nie będę szerzej omawiał stosunku przedwojennego Kościoła katolickiego w Polsce do Żydów ani też przedsoborowego nauczania Kościoła o Żydach i judaizmie5. Chcę jedynie krótko zrekapitulować tę problematykę, by zbudować niezbędny kontekst dla katolickiego-narodowego dyskursu o Zagładzie w czasie wojny i po wojnie.

  • 6 „Pro Christo”, r. 9 (1933). Cyt. za R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm…, s. 272.
  • 7 „Posłaniec Serca Jezusowego” r. 62 (1934). Cyt. za: R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm w Po (...)
  • 8 „Posłaniec Serca Jezusowego”, r. 66 (1938). Cyt. za: R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm w P (...)

5Nawrócenie Żydów było koncepcją sięgającą najstarszej tradycji Kościoła, ale też nie rokującą specjalnych nadziei na powodzenie. Więc chociaż ks. Marian Wiśniewski zapewniał w 1933 roku na łamach „Pro Christo”, że „walczymy z nimi [Żydami – przyp. J.L.] bojkotem i wyjątkowemi ustawami nie z pobudek materialistycznych, lecz dla ich i naszego zbawienia”, oraz pisał z nadzieją, że nawrócenie Żydów będzie stanowić „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”6, to przecież było to rozwiązanie daleko niewystarczające, a już na pewno nie „ostateczne”. To miało przyjść dziesięć lat później. Jezuicki miesięcznik „Posłaniec Serca Jezusowego” w 1934 roku przypominał z jednej strony o Żydach Bogobójcach, z drugiej nawoływał do powstrzymania się od przemocy wobec Żydów. Autor narzekał, jak trudno nawracać tych, którzy stanowią „żywy pomnik pomsty bożej za tę Krew, którą niegdyś wzywali na siebie”, którzy są tak bardzo przywiązani do Talmudu albo do ateizmu, którzy parają się działalnością komunistyczną, prostytucją, stręczycielstwem i pornografią. Ale katolicy powinni powstrzymać się od nienawiści i prześladowania ich7. W grudniowym numerze „Posłańca Serca Jezusowego” z 1938 roku autor o inicjałach J.G. przypominał o obowiązku modlitwy za nawrócenie Żydów nawet wtedy, gdy nie wierzymy w szczerość tych nawróceń oraz w to, by nawróceni mogli i chcieli dostosować się do chrześcijańskiego społeczeństwa. „Płoną oni bowiem nieprzejednaną nienawiścią” do chrześcijaństwa, zwłaszcza do Kościoła katolickiego8. Warto sobie uświadomić, że ów grudniowy numer „Posłańca Serca Jezusowego” ukazał się tuż po Kristallnacht, kiedy w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku płonęły w całych Niemczech synagogi, a bruki niemieckich miast zostały zasypane odłamkami szkła z rozbitych sklepów i mieszkań żydowskich.

  • 9 „Ateneum Kapłańskie” 1939 t. 43. Cyt. za: R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce…, s. (...)

6Niewiara w szczerość żydowskich nawróceń była podstawową przyczyną sceptycyzmu co do skuteczności tej drogi. Ksiądz dr Witold Gronkowski w 1939 roku wnikliwie rozważał ten problem w „Ateneum Kapłańskim” – jednym z najbardziej wpływowych czasopism teologicznych. Polacy wcale nie sprzeciwiają się przyjęciu Żydów do Kościoła, wielu jednak poważnie niepokoi się nieszczerymi nawróceniami. Mogą one oznaczać chęć wśliźnięcia się Żydów do „nieżydowskiego” społeczeństwa, swoistą infekcję. Przed tymi zakusami Polacy mogą i mają prawo się bronić – wszystko w ramach „samoobrony koniecznej”, nie naruszającej zasad etyki chrześcijańskiej. A że podczas „walki o odżydzenie życia” w Polsce zdarzały się odosobnione ekscesy, to przecież – tłumaczy ks. Gronkowski: „gdzie wre bój, muszą być ofiary”9.

7Również ks. Józef Kruszyński, w latach 1925-1935 rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, a zarazem koryfeusz międzywojennego „żydoznawstwa”, Żydów nawracać nie zamierzał. Postulował pełne odżydzenie, czyli kulturowe, ekonomiczne i prawne oddzielenie ich od społeczności polskiej. Michał Głowiński streszcza idee ks. Kruszyńskiego w pięciu punktach. Po pierwsze – Żydzi traktowani są „konsekwentnie i jednoznacznie jako wrogowie chrześcijaństwa w ogólności, przede wszystkim katolicyzmu, ale też narodu polskiego i polskiego państwa”. Po drugie – odżydzanie to działania ujmowane „w kategoriach uzasadnionej moralnie, społecznie, politycznie samoobrony przed żydowską agresją”. Po trzecie – odżydzanie ma charakter działań stricte politycznych, ks. Kruszyński zwraca się bowiem bezpośrednio do władz państwowych z apelem, by przeciwdziałały „na wszelkie możliwe sposoby żydowskim poczynaniom”. Po czwarte – charakterystyczne jest „łączenie wątków religijnych z ekonomicznymi. Żydzi są zagrożeniem dla naszej wiary, zamordowali Chrystusa, a do tego zagrażają naszym interesom”. Po piąte wreszcie i dla Michała Głowińskiego najważniejsze – „w wywodach ks. profesora Józefa Kruszyńskiego i w jego postrzeganiu Żydów ujawniają się cechy konstytutywne dyskursu antysemickiego”. W świetle tych idei nie dziwi, choć brzmi przerażająco w kontekście naszej wiedzy o dokonanej zagładzie Żydów, taki cytat z broszury ks. Kruszyńskiego Antysemityzm, antyjudaizm, antygoizm (1924):

  • 10 Cyt. za: M. Głowiński Trzy broszury antysemickie…

Naszym szczęściem i naszą wygraną jest to, że w dobie, gdy nam wypadło staczać największe boje z żydostwem międzynarodowym o całość Ojczyzny, na całym świecie wzrasta i utrwala się antyjudaizm. Kwestia żydowska przekracza granice poszczególnych państw i staje się międzynarodową. Nasz głos zyska głębsze zrozumienie i ułatwi nam walkę nad odzyskaniem placówek, któreśmy na rzecz żydów utracili. Fale antyjudaizmu idą i zdaje się, że w wieku 20-ym zapiszą się niezatartymi ślady na polu odżydzenia krajów i narodów chrześcijańskich.10

  • 11 Z. Kossak Nie istnieją sytuacje bez wyjścia, „Kultura” 27 września 1936. Cyt. za: R. Modras Kościół (...)

8Wydaje się, że najwięcej realizmu w sprawie nawrócenia wykazała przed wojną Zofia Kossak-Szczucka. W 1936 roku twierdziła, że tzw. kwestia żydowska nie ma charakteru religijnego, lecz wyłącznie rasowy, narodowy i ekonomiczny. Dla chrześcijan Żydzi są przecież ludźmi i bliźnimi. Nic nie stoi na przeszkodzie, by zostali dobrymi katolikami. A jednak wizja powszechnego nawrócenia Żydów jest nie tylko mało realistyczna, ale w gruncie rzeczy groźna. Cóż by się bowiem stało, gdyby za sprawą jakiegoś cudu „wszyscy Żydzi stali się katolikami, a wszystkie synagogi zamieniono na kościoły?” Problem z Żydami by pozostał. Ponieważ nie chodzi o wiarę, lecz o rasę. „Żydzi są nam tak straszliwie obcy, obcy i niemili, dlatego, że są z innej rasy” – pisze jedna z najsłynniejszych pisarek katolickich. Żydzi są „bardziej sprytni, bardziej przedsiębiorczy, bardziej nieustępliwi”, bojkot ekonomiczny jest wobec nich nieskuteczny. Czyżby więc Polska katolicka znalazła się w ślepej uliczne, bez wyjścia? Ale „kwestia żydowska” to sprawa wspólnoty narodów, całej Europy, a nie pojedynczego kraju. Kossak-Szczucka idzie tu śladem ks. Kruszyńskiego traktującego „kwestię żydowską” jako problem międzynarodowy. Trzeba poszukiwać takich rozwiązań, które pozwolą zachować Polakom narodową tożsamość bez wyrządzania szkody bliźniemu. Takim wyjściem dla autorki była emigracja11. Jednak ogólnoeuropejskie rozwiązania poszły w innym kierunku.

  • 12 „Pro Christo”., r. 9 (1933). Cyt. za R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce…, s. 282.
  • 13 „Mały Dziennik” 20-21 listopada 1938; 27 stycznia 1939; 27 marca 1939. Cyt. za: R. Modras Kościół k (...)

9Emigracja była najczęściej proponowanym na łamach prasy katolickiej rozwiązaniem „kwestii żydowskiej” w Polsce – twierdzi Modras. Pozostawała różnica zdań co do metod. Podczas gdy praktycznie wszyscy publikujący w tej prasie chcieli masowej emigracji, to jednak tylko nieliczni opowiadali się za pozbawieniem Żydów praw obywatelskich i wydaleniem ich z kraju. Takie skrajne stanowisko wyrażał ks. Michał Wiśniewski na łamach miesięcznika „Pro Christo”. W artykule z 1933 roku użył on metafor z dziedziny medycyny, porównując Żydów do kończyny zakażonej gangreną. Żydzi, niczym gangrena, zagrażają zdrowemu organizmowi narodowemu, są duchowymi agresorami, którzy demoralizują Polskę. Polakom nie pozostaje nic innego, jak samoobrona: odcięcie zgangrenowanej kończyny, ale „po chrześcijańsku”, tzn. przez usunięcie ich ze stanowisk na drodze wprowadzenia specjalnego ustawodawstwa, bojkot i w końcu zmuszenie do emigracji12. Propozycje przymusowej emigracji Żydów pojawiają się w listach nadsyłanych w 1938 roku do wydawanego przez franciszkanów w Niepokalanowie „Małego Dziennika”. Autorzy wychodzą ze zdroworozsądkowego założenia, że skoro Żydzi nie chcą wyjechać z własnej woli, trzeba ich do tego zmusić. Są praktyczni: proponują bowiem, by opodatkować bogatych Żydów lub skonfiskować majątki żydowskie powstałe na skutek nieuczciwej konkurencji i w ten sposób pokryć koszty całej operacji. Proponowane rozwiązanie kwestii żydowskiej postrzegają jako podejście „bez uprzedzeń”, „kulturalne” i „dalekie od metod hitlerowskich”. Przymus wyjazdu nie będzie egzekwowany przy użyciu siły fizycznej, lecz dzięki planowym działaniom w sferze ekonomicznej i legislacyjnej13.

  • 14 G.M. Witowski Sposób na Żydów, czyli Środki niezawodne zrobienia z nich ludzi uczciwych i dobrych O (...)

10Przedwojenna publicystyka katolicka czerpie tu pełnymi garściami z utrwalonej w piśmiennictwie polskim XIX wieku tradycji, zarówno co do diagnozy i terapii, jak i języka. Wskażmy tylko na jeden przykład. Metaforykę medyczną (ściślej: chirurgiczną) oraz propozycje masowej przymusowej emigracji Żydów spotykamy w broszurze Gerarda Maurycego Witowskiego z 1818 roku14. Autor konstatuje nieskuteczność wysiłków, by Żydów ucywilizować, jedynym więc rozwiązaniem pozostaje emigracja. „Ogolony nie jest mniej żydem od tego, który nosi brodę; lepszy owszem ostatniego charakter, bo widoczny; tamten zaś ukrywa zdradę pod maską cywilizacji […]. Żydzi […] wszyscy szkodliwymi są dla kraju naszego jestestwami, jakiż pozostał na koniec środek, który by nas od tego przykrego i coraz bardziej powiększającego się wpływu Żydów mógł uwolnić? Odpowiedź: ten sam zastosowany do chirurgii, że tak powiem politycznej, który jest używany w chirurgii naturalnej na wszystkie członki zbolałe niemogące się zagoić, to jest odosobnienie” (10). Skoro więc „żydzi są plagą na Polskę w gniewie nieba zesłaną”, a „reforma Żydów jest niepodobna w żadnym względzie”, pozostaje tylko jedno: „odosobnienie Żydów od Chrześcijan. […] Odosobnienie, żeby skuteczne było w celu zamierzonym, powinno przerwać wszelki wewnętrzny związek między obiema narodami, powinno się odbyć sposobem emigracji” (11-12). Witowski jest człowiekiem praktycznym – myśli o logistyce przedsięwzięcia, poza tym zdaje sobie doskonale sprawę, że czas nagli. Liczy na łaskawość cara Aleksandra I, który „mógłby na prośby narodu polskiego wyznaczyć żydom na granicach wielkiej Tatarii lub gdzie indziej w południowych częściach obszernego państwa swojego, taką część ziemi, która by im pozwoliła żyć wygodnie i wygodnie plemię swoje rozmnażać” (13). Wszystko powinno zacząć się już „z wiosną 1819 r. zaraz po żydowskiej Wielkanocy” (14). Autor rozmarza się: „Dla zachowania porządku w marszu można by ustanowić milicję z pomiędzy żydów […]. Każdy żyd, który by się pokazał na ziemi Polskiej po uskutecznionej emigracji, skazany byłby na karę deportacji […]. Zapyta mnie kto, czyim kosztem te wszystkie składy i zsypki czynione być mają? Oczywiście kosztem samychże izraelitów!” (14-16).

11Wśród prasy katolickiej „Mały Dziennik” najpełniej zarysowuje całościowy projekt tego, co nazywa „unarodowieniem” polskiego życia. Pełne „unarodowienie”, czyli odżydzenie, Polski nastąpi dopiero w wyniku masowej emigracji Żydów. Do tego czasu pozostają półśrodki: rozszerzanie bojkotu poza wąski obszar gospodarki, co ma się realizować w postępującej segregacji zawodowej i kulturalnej. Jednak najbardziej nawet skrajne propozycje rozwiązania „kwestii żydowskiej”, płynące z kół katolickich, nigdy nie posługiwały się retoryką nagiej przemocy i gwałtu. Deklarowano, że mimo „duchowej agresji Żydów”, mimo „pychy żydowskiej” nie wolno naruszać zasad etyki chrześcijańskiej i żywić nienawiści do Żydów jako takich, że emigracja Żydów powinna przebiegać w sposób „kulturalny”, że unarodowienie powinno odbywać się na drodze pokojowej.

W czasie wojny: „chrześcijańskie sumienie wobec Zagłady”

12Katolicki dyskurs na temat „kwestii żydowskiej”, okrzepły w latach 30., wykazuje zdumiewającą trwałość podczas okupacji, w obliczu nazistowskich metod rozwiązywania tej sprawy. Wydaje się, że autorzy ówczesnych dokumentów, raportów czy artykułów prasowych posługują się niemal tym samym językiem i powołują na ten sam typ argumentacji. Tak jakby bycie świadkiem realizacji kolejnych etapów „ostatecznego rozwiązania” nie naruszało rdzenia ich poglądów. Pojawia się też znamienny motyw: aprobata dla celów, potępienie metod.

  • 15 Uczynił to po raz pierwszy Krzysztof Jasiewicz w książce Pierwsi po diable. Elity sowieckie w okupo (...)

13Sięgnijmy po dokument, który stosunkowo niedawno został wprowadzony do obiegu naukowego15. Nosi on tytuł Sprawozdanie kościelne z Polski za czerwiec i połowę lipca 1941go roku, obejmuje dziewięć i pół strony maszynopisu, tekst nie jest podpisany. Został przekazany do polskiego rządu emigracyjnego w Londynie prawdopodobnie w drugiej połowie lipca 1941 roku. Moment sporządzenia dokumentu jest niezwykle ważny. Oto Niemcy uderzyli właśnie na Związek Sowiecki, a to wydarzenie okaże się przełomowe dla „ostatecznego rozwiązania”. Tekst zaczyna się od omówienia niemieckich prób pozyskania polskich biskupów do antykomunistycznej krucjaty – jednoznacznie odrzuconych przez hierarchię kościelną. Autor przedstawia następnie przykłady represji wobec polskiego duchowieństwa katolickiego, zarówno księży, jak i zakonnic. Głównym jednak celem dokumentu jest – jak zaznacza Tomasz Szarota – nakreślenie wizji przyszłej Polski. Autor żywi nadzieję, że z wojennego chaosu wyłoni się Polska „naprawdę i gruntownie katolicka”, a na jej czele stanie „jeden dzielny i mądry człowiek, a przy tym wybitny katolik”. Kościół w Polsce można wzmocnić, po pierwsze – przez zaprowadzenie „prawdziwie katolickiego Rządu, który by wszedł naprawdę w potrzeby ludu i zastosował konieczne reformy ekonomiczne i oświatowe”; po drugie – dzięki ogromnej pracy „nad podniesieniem poziomu duchowieństwa”; po trzecie wreszcie – niezbędne jest to, co autor nazywa „palącą potrzebą rozwiązania kwestii żydowskiej”.

14Właściwie wszystko, co autor Sprawozdania kościelnego… ma nam do powiedzenia w tej sprawie, mogliśmy już przeczytać w przedwojennej prasie katolickiej. Żydzi przynoszą „całemu naszemu życiu religijnemu i narodowemu nieobliczalne szkody”, są „promotorami korupcji i przekupstwa”, „wysysają naród ekonomicznie”, stanowią pasożytujący, niebezpieczny, demoralizujący żywioł, przed którym trzeba się bronić. Również postulat masowej emigracji Żydów z Polski, a do tego czasu konieczność ich separowania i izolowania, pojawiał się wcześniej. Wszystko to jednak zabrzmi inaczej, jeśli czytając ten dokument dziś, uświadomimy sobie, że posuwające się na wschód za wojskiem niemieckim oddziały Einsatzgruppen już w czerwcu 1941 roku rozpoczęły masowe mordy na Żydach i komunistach, że w Białymstoku między 27 czerwca a 13 lipca na skutek pogromów i egzekucji zginęło ponad 5 tysięcy Żydów, że w lipcu zaczęły się masowe egzekucje Żydów w Ponarach pod Wilnem. W Sprawozdaniu kościelnym… nie ma żadnych konkretnych informacji o trwających od początku okupacji prześladowaniach Żydów. Znajdziemy natomiast osobliwą interpretację działania „Opatrzności Bożej”.

  • 16 Cyt. za: T. Szarota „Sprawozdanie kościelne…, s. 199-201. Zachowuję pisownię oryginału.

Zachodzi paląca potrzeba rozwiązania kwestii żydowskiej, która nigdzie na świecie nie jest tak zaostrzona jak w Polsce, bo żyje, a raczej pasorzytuje [sic!] u nas około 4 miljony [sic!] tego wysoce szkodliwego i pod każdym względem niebezpiecznego żywiołu. […] Co do sprawy żydowskiej – trzeba to uważać za osobliwe zrządzenie Opatrzności Bożej, że Niemcy, obok mnóstwa krzywd, jakie wyrządzili i wyrządzają naszemu krajowi, pod tym jednym względem dali dobry początek, że pokazali możliwość wyzwolenia polskiego społeczeństwa z pod [sic!] żydowskiej plagi i wytknęli nam drogę, którą, mniej okrutnie oczywiście i mniej brutalnie, ale konsekwentnie iść należy. Jest to wyraźne zrządzenie Boże, że sami okupanci przyłożyli rękę do rozwiązania tej palącej kwestii, bo sam naród polski miękki i niesystematyczny, nigdy nie byłby się zdobył na energiczne kroki, w tej sprawie niezbędne. Że zaś ta kwestia jest wprost paląca, to jest jasne, bo żydzi [sic!] przynoszą całemu naszemu życiu religijnemu i narodowemu nieobliczalne szkody. Nietylko [sic!] bowiem, że wysysają naród ekonomicznie, nietylko uniemożliwiają rozwój polskiego handlu i dopływ do handlu nadmiaru elementów wiejskich, nietylko pozbawiają katolickiego charakteru nasze miasta i miasteczka, ale są źródłem wielorakiej demoralizacji całego społeczeństwa. Oni są promotorami korupcji i przekupstwa, oni przez swoje tajemne wpływy na organa rządowe i administracyjne wypaczają nasze publiczne życie, oni głównie prowadzą domy nierządu i handel żywym towarem oraz pornograficzną literaturą, oni rozpajają [sic!] lud, oni psują młodzież, oni infiltrują do piśmiennictwa, sztuki i opinji [sic!] publicznej niemoralne i niekatolickie poglądy, oni wreszcie sprzymierzają się zawsze ze wszystkiem, co Kościołowi i Polsce może szkodzić, co może ją osłabić i poniżyć. Jeszcze dzisiaj, rzecz dziwna, choć doznają od Niemców tak bezwzględnego prześladowania, przez szczególną jakąś psychologiczną reakcję, bardziej niż Niemców, nienawidzą Polaków i obiecują sobie na Polakach powetować poniesione krzywdy.

Otóż zdaniem najpoważniejszych ludzi w kraju, w odrodzonej Polsce sprawa żydowska musi być postawiona inaczej. Dalszym celem, ku któremu jednak, także na forum międzynarodowem, konsekwentnie dążyć będzie trzeba, jest emigracja żydów do jakiegoś własnego, zamorskiego państwa. Dopóki jednak to nie da się przeprowadzić, konieczne będzie stosowanie daleko idącej izolacji żydów od naszego społeczeństwa. Muszą bezwarunkowo opuścić wioski i małe miasteczka, a w większych miastach mieć własne, zamknięte sfery osiedlenia; muszą mieć swoje szkoły wyznaniowe niższe i średnie, a w wyższych uczelniach muszą być ograniczeni przez ścisły numerus clausus; muszą być wykluczeni z armii, z urzędów publicznych i z funkcji nauczycielskich względem młodzieży katolickiej; musi wreszcie w rozmaity sposób być ścieśniony ich udział w izbach ustawodawczych, w sprawowaniu wolnych zawodów względem chrześcijan i w pewnych rodzajach handlu i przemysłu. To wszystko będzie bardzo trudne i będzie pewnie jednym z punktów, na których powstanie tarcie między Rządem emigracyjnym dość mocno wystawionym na masońskie i żydowskie wpływy z organizującym się już dzisiaj krajem, ale to są sprawy od których w bardzo wielkiej mierze zależy zdrowie odrodzonej, da Bóg, Ojczyzny.16

15Bardzo podobne poglądy i bliźniacze wręcz sformułowania odnajdziemy w innych tekstach z okresu okupacji, reprezentujących nurt narodowo-katolicki: zarówno w artykułach, których autorami są postacie powszechnie znane, reprezentujące znaczące organizacje konspiracyjne, jak i w zapisach osobistych: dziennikach czy pamiętnikach prowadzonych na gorąco. Nie można jednak przymykać oczu na znaczące różnice. Wspólne jest rozpoznanie Żyda jako wroga. Taką ocenę podtrzymuje Zofia Kossak-Szczucka w odezwie „Protest!” wydanej w sierpniu 1942 roku przez Front Odrodzenia Polski w obliczu trwającej w getcie warszawskim Wielkiej Akcji Likwidacyjnej, ale dopowiada znamienne zdanie: „Świadomość tych uczuć jednak nie zwalnia nas z obowiązku potępienia zbrodni”. Do takiej konkluzji kościelny sprawozdawca się nie posunął.

  • 17 F. Wyszyński Dzienniki z lat 1941-1944, op. J. Grabowski, Z.R. Grabowski, Oficyna Wydawnicza „Mówią (...)

16Dla autora Sprawozdania kościelnego… to, co Niemcy robią z Żydami, jest z perspektywy narodowego interesu Polski „zrządzeniem Bożej Opatrzności” i wytyczeniem dla polskiego społeczeństwa drogi na przyszłość. Po roku od napisania tych słów, cztery dni po rozpoczęciu deportacji warszawskich Żydów do komór gazowych Treblinki, Franciszek Wyszyński, emerytowany biegły sądowy samotnie mieszkający na Żoliborzu, notował: „Likwidacja getta trwa nadal. Muszą się tam dziać straszne rzeczy […]. Niemcy biorą ciężki grzech na swoje sumienie, ale po wojnie potęga żydowska u nas w znacznym stopniu będzie złamana i życie będzie lżejsze”17. Minął kolejny rok, powstanie w getcie warszawskim zostało zdławione, a w artykule pt. Niebezpieczeństwo pozornego rozwiązania, opublikowanym 28 lipca 1943 roku w organie Stronnictwa Narodowego „Walka”, czytamy m.in.:

  • 18 Cyt. za: Polacy – Żydzi. Wybór źródeł, oprac. A.K. Kunert, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2001, (...)

w kwestii żydowskiej zaczyna się wytwarzać popularny a fałszywy pogląd: „Niemcy to za nas załatwili”. Takie postawienie sprawy to niebezpieczny, bo dogadzający naszej bierności, wykręt. Niemcy wykonali to, czego my byśmy nie zrobili nigdy, bo nie pozwoliłaby nam na to nasza tysiącletnia kultura chrześcijańska – teraz wszakże zapatrzeni w ruiny ghetta, możemy zaniedbać wykonania tego, co musimy uczynić nieodwołalnie i bez kompromisów. Dopiero pozbawienie żydów podstawy materialnej i wpływów politycznych i propagandowych zadecyduje o tym, czy nieśmiertelna już kwestia żydowska w Polsce znajdzie wreszcie pozytywne rozwiązanie.18

17Sprawozdawca kościelny zarzuca narodowi polskiemu pewną „miękkość i niesystematyczność”, która utrudnia mu „zdobycie się na energiczne kroki, w tej sprawie niezbędne”. Autor „Walki” natomiast – pisma niewątpliwie świeckiego – ową „miękkość” określa mianem „tysiącletniej kultury chrześcijańskiej”, która powstrzymała Polaków przed tym, co za nich wykonali Niemcy, a co Wyszyński nazywa z kolei „ciężkim grzechem”. Pozostaje pytanie, w jaki sposób owe chrześcijańskie wartości interpretowali ci, którzy niemieckie poczynania streszczali w paradoksalnej formule: ‘dobrze robią, ale źle robią’. Inaczej mówiąc: ‘dobrze, że Żydów nie będzie, ale źle, że stanie się to w taki sposób, z którym zresztą my nie mamy nic wspólnego’. Kazimierz Wyka w najostrzejszych słowach takie stanowisko potępiał. Odnosząc się do „haniebnych, demoralizujących i niskich” form usprawiedliwiania „wejścia żywiołu polskiego na miejsce opróżnione przez Żydów”, pisał w 1945 roku, z perspektywy dokonanej już Zagłady:

  • 19 K. Wyka Gospodarka wyłączona, w: tegoż Życie na niby. Pamiętnik po klęsce, Wydawnictwo Literackie, (...)

Skrót bowiem gospodarczo-moralnego stanowiska przeciętnego Polaka wobec tragedii Żydów wygląda tak: Niemcy mordując Żydów popełnili zbrodnię. My byśmy tego nie zrobili. Za tę zbrodnię Niemcy poniosą karę, Niemcy splamili swoje sumienie, ale my – my już teraz mamy same korzyści, nie brudząc sumienia, nie plamiąc dłoni krwią. Trudno o paskudniejszy przykład moralności jak takie rozumowanie naszego społeczeństwa. […] Na Niemców wina i zbrodnia, dla nas klucze i kasa.19

18Do rdzenia chrześcijaństwa – przykazania „nie zabijaj!” i przykazania miłości bliźniego – odwoływała się Zofia Kossak-Szczucka w odezwie „Protest!”:

  • 20 Cyt. za: Polacy – Żydzi 1939-1945. Wybór źródeł, oprac. A.K. Kunert, przedm. W. Bartoszewski, Rada (...)

Wobec zbrodni nie wolno pozostawać biernym, Kto milczy w obliczu mordu — staje się wspólnikiem mordercy. Kto nie potępia — ten przyzwala. Zabieramy przeto głos my, katolicy – Polacy. Uczucia nasze względem żydów [sic!] nie uległy zmianie. Nie przestajemy uważać ich za politycznych, gospodarczych i ideowych wrogów Polski. Co więcej, zdajemy sobie sprawę z tego, iż nienawidzą nas oni więcej niż Niemców, że czynią nas odpowiedzialnymi za swoje nieszczęście. […] Świadomość tych uczuć jednak nie zwalnia nas z obowiązku potępienia zbrodni. Nie chcemy być Piłatami. Nie mamy możności czynnie przeciwdziałać morderstwom niemieckim, nie możemy nic poradzić, nikogo uratować – lecz protestujemy z głębi serc przejętych litością, oburzeniem i grozą. Protestu tego domaga się od nas Bóg, Bóg który nie pozwolił zabijać. Domaga się sumienie chrześcijańskie. Każda istota, zwąca się człowiekiem, ma prawo do miłości bliźniego. Krew bezbronnych woła o pomstę do nieba. Kto z nami tego protestu nie popiera – nie jest katolikiem.20

  • 21 Cyt za: D. Libionka Głową w mur. Interwencje Kazimierza Papée, polskiego ambasadora przy Stolicy ap (...)
  • 22 Radiowe wystąpienie biskupa Radońskiego przedrukował londyński „Dziennik Polski” w numerze z 17.12. (...)

19Jest to niewątpliwie jeden z najdonioślejszych polskich dokumentów konspiracyjnych dotyczących Zagłady, przedstawiony pośrednio samemu papieżowi Piusowi XII w specjalnym posłaniu prezydenta RP Władysława Raczkiewicza z 2 stycznia 1943 roku jako głos polskich katolików, którzy odważyli się „podnieść w imię zasad chrześcijańskich protest przeciw poniewieraniu i mordowaniu Żydów, nie bacząc na to, że każde słowo odezwy ściągnąć mogło na nich okrutne represje”21. Na chrześcijański nakaz miłości bliźniego w obliczu „morderstw popełnianych na Żydach”, które muszą budzić „zgrozę i obrzydzenie w całym cywilizowanym świecie”, powołał się w swym przemówieniu radiowym nadanym 14 grudnia 1942 roku przez BBC przebywający w Londynie biskup włocławski Karol Mieczysław Radoński – jedyny polski hierarcha, który publicznie wypowiedział się na ten temat. Nawiązał on do odezwy „Protest!”, mówiąc: „Jako biskup polski potępiam z całą stanowczością zbrodnię, dokonywaną w Polsce na ludności żydowskiej. Słowa odezwy Frontu Odrodzenia Polski, które doszły nas z Kraju, tchnące prawdziwie chrześcijańskim duchem miłości bliźniego i ludzkiego współczucia, są wyrazem tego, co czuje każdy Polak i chrześcijanin”22.

  • 23 Cyt. za: Wojna żydowsko-niemiecka. Polska prasa konspiracyjna 1943-1944 o powstaniu w getcie warsza (...)

20Wybuch powstania w getcie warszawskim wywołał u Zofii Kossak-Szczuckiej zdumienie i podziw, ale przede wszystkim pobudził do apelu o niesienie pomocy prześladowanym. W artykule Wokół płonącego getta, zamieszczonym w kwietniowo-majowym numerze „Prawdy Młodych” z 1943 roku, w jednym akapicie udało się pisarce zgromadzić cały katalog żydowskich stereotypów: od przysłowiowego żydowskiego tchórzostwa i wstrętu do walki z bronią w ręku, pychy, przebiegłości, podstępności, braku godności, przez światowy spisek żydowski, aż po obowiązkowy wątek parazytologiczny: „żydzi pasożytowali na ciele narodów europejskich, powszechnie znienawidzeni i pogardzani”23. Jak wyobraża sobie autorka pomoc?

  • 24 Tamże, s. 218-219.

My, katolicy, rozumiejący doniosłość tych wypadków, słyszący jęki mordowanych, patrzący na łunę pożaru – nie możemy wobec nich zachować się biernie. Naszym obowiązkiem jest pomagać prześladowanym żydom, nie dbając o to, czym nam oni za tę pomoc odpłacą teraz, lub odpłacą w przyszłości. Ta pomoc nie może ograniczać się wyłącznie do sukursu materialnego. Równocześnie musi nadążać pomoc duchowa. Modlitwa za ginących, uświadamianie ich, że z męki obecnej mogą uczynić wielki stos ofiarny przyspieszający odrodzenie, usuwający z narodu niegdyś wybranego ciążącą na nim klątwę. Pouczanie żydów, że siłą pragnienia mogą być zbawieni w obliczu śmierci łaknąc chrztu i prawdziwej wiary. Dusze ich oczyści i odkupi chrzest krwi, równie ważny i święty jak chrzest wody…24

21Można powiedzieć, że Kossak-Szczuckiej chodziło zarówno o ratowanie „ciała”, jak i „duszy”. Działając w wymiarze doczesnym pisarka stała się jedną z najwybitniejszych postaci Polskiego Państwa Podziemnego zaangażowanych w ratowanie Żydów. Kierowany przez nią katolicki Front Odrodzenia Polski, wraz z podreferatem żydowskim przy Wydziale Informacji Biura Informacji i Propagandy (BIP) Komendy Głównej ZWZ (potem AK), prowadzonym przez Henryka Wolińskiego „Wacława”, oraz Polską Organizacją Demokratyczną, reprezentowaną przez Wandę Krahelską-Filipowiczową, powołał do życia 27 września 1942 roku Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom im. Konrada Żegoty, przekształcony 4 grudnia 1942 roku w Radę Pomocy Żydom „Żegota” – instytucję bez precedensu w okupowanej Europie. Ale według Zofii Kossak-Szczuckiej pomoc dla Żydów nie powinna ograniczać się tylko do wymiaru doczesnego czy – jak to sama nazywa – „materialnego”. Za tym „nadążać musi pomoc duchowa”, streszczająca się w modlitwie o nawrócenie Żydów. Wydaje się, że widok ginącego getta rozpala w autorce „Protestu!” wiarę w to, do czego z takim sceptycyzmem podchodziła przed wojną. W sytuacji in articulo mortis Żydzi mają według niej szansę na zmycie klątwy Bogobójstwa i zbawienie duszy, jeśli tylko płomienie getta potraktują jako stos ofiarny, który ich odkupi poprzez „chrzest krwi, równie ważny i święty jak chrzest wody”. Nie mogę jednak oprzeć się wrażeniu, że dla katolickiej pisarki ideałem jest martwy Żyd, który zdołał jeszcze przed śmiercią przyjąć „chrzest krwi” i się „nawrócił”.

Po wojnie: katolicko-narodowa pamięć o Zagładzie

22Pogrom kielecki 4 lipca 1946 roku stał się okazją do zajęcia stanowiska w „kwestii żydowskiej” zarówno przez najwyższych hierarchów Kościoła, jak i intelektualistów katolickich. W wypowiedziach tych ujawnia się, z nielicznymi wyjątkami, podstawowy zrąb katolicko-narodowego myślenia o Żydach. Charakteryzuje się to myślenie „długim trwaniem”, nie ulega bowiem zasadniczej zmianie od czasów przedwojennych i czasów okupacji. Bez względu na okoliczności historyczne, tj.: Zagładę. Z jedną znamienną modyfikacją: silnie podkreślany jest motyw powszechnej pomocy niesionej bezinteresownie Żydom w czasie wojny przez katolików i duchowieństwo.

  • 25 S. Skwarczyńska In tenebris lux, „Tygodnik Powszechny” 1946 nr 32. Cyt. za: D. Libionka Polskie piś (...)
  • 26 Pisałem o tym, podając liczne przykłady, w tekście Instrumentalizacja Zagłady w dyskursie marcowym, (...)

23Tuż po pogromie kieleckim Stefania Skwarczyńska w artykule In tenebris lux opublikowanym na łamach „Tygodnika Powszechnego”, niejako w geście zrównoważenia hańby pogromu, jednoznacznie przez nią potępionego, pisała: „Drobny odsetek Żydów wyratował się od zbiorowego mordu na własną rękę czy przypadkiem. Większość uratowali Polacy – chrześcijanie, katolicy […]. Była to postawa niemal powszechna; nie można jej zapisać na bene jakiejś grupy społecznej… Ale w tej akcji ratowania człowieka przodowali reprezentatywni katolicy. Zakony, duchowieństwo […]”25. Pojawia się tutaj formuła o powszechności bezinteresownej pomocy niesionej przede wszystkim przez katolików, która utrwali się w późniejszym dyskursie katolicko-narodowym jako kanoniczna. Symptomatyczne, że już w artykule Skwarczyńskiej z 1946 roku spotykamy motyw, który zrobi niebywałą karierę w Marcu 1968 roku: apel, aby w sytuacji zagrożenia dobrego imienia Polski (w 1946 – chodziło o reakcje światowe na pogrom kielecki, w 1968 – reakcje na kampanię antysemicką) uratowani przez Polaków Żydzi wyrazili publicznie swoją wdzięczność. Zwracam uwagę na istotne podobieństwa między katolicko-narodowym i pezetpeerowskim dyskursem o pomocy, szczególnie w jego wersji marcowej. Polacy i polska pomoc dla Żydów stają się osią marcowego dyskursu odwołującego się do czasów Zagłady. Charakterystyczna jest tu poetyka amplifikacji oraz stosowanie wielkich kwantyfikatorów. Szafuje się takimi określeniami jak „wszyscy”, „wszystko”, cały naród”, „każdy”. Osobnym i dla marcowej propagandy niezwykle charakterystycznym chwytem jest eksponowanie niewdzięczności uratowanych. Żydowska niewdzięczność jest konfrontowana z polską bezinteresownością i oddaniem. Chwyt ten zadomowił się szczególnie w tzw. listach do redakcji. Wzywa się tam ocalonych Żydów, aby nie milczeli w obliczu szkalowania Polski, lecz dali świadectwo szlachetności Polaków i podziękowali za uratowanie życia26.

  • 27 Cyt za: J.T. Gross Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści, s. 188. (...)

24W oficjalnych reakcjach Kościoła katolickiego na pogrom kielecki hierarchowie potępiają przemoc i przypominają o obowiązku miłości bliźniego oraz wzywają do zachowania spokoju. Pojawia się więc znowu motyw „miłości bliźniego” w obliczu mordowania Żydów. W czasie okupacji odwoływała się do niego Zofia Kossak-Szczucka, aby wezwać Polaków do pomagania Żydom, choć pozostają oni nieprzyjaciółmi Polski. W reakcjach na pogrom kielecki kategoria „miłości bliźniego” ma nieco inną funkcję. Lokuje autorów oświadczeń, deklaracji, komunikatów w obrębie świata wyznawanych wartości chrześcijańskich, a jednocześnie pomaga zdystansować się wobec sprawców. Pozostaje jednak zasadnicze pytanie: kto jest sprawcą pogromu. Kościelni autorzy mają z tym pewien problem. Używają ogólników, eufemizmów, stosują uniki. W odezwie wydanej już 4 lipca i podpisanej przez wojewodę kieleckiego Wiślicz-Iwańczyka i bpa Kaczmarka, trudno się zorientować, kto jest sprawcą, a kto ofiarą „nieludzkiego morderstwa”. Wiemy tylko, że „pewne czynniki użyły do niskich celów wprowadzoną w błąd miejscową ludność, w wyniku czego padły liczne ofiary”27. Odezwa kurii kieleckiej z 6 lipca pogrom nazywa „krwawym dramatem”, „splotem wypadków”, „smutnymi zajściami”, „tragicznymi i godnymi politowania wypadkami”. W odczytanym w kościołach komunikacie kurii kieleckiej z 7 lipca, podobnie jak w poprzednich dokumentach, nie pojawia się słowo „Żyd”, przypomina się w nim natomiast o miłości bliźniego i obowiązku poszanowania życia i zdrowia.

  • 28 Cyt. za: J.T. Gross Strach…, s. 194
  • 29 Cyt. za: tamże, s. 195.

25Prymas Hlond zabrał głos dopiero 11 lipca. W tym ważnym oświadczeniu pojawiają się interesujące nas tutaj wątki. Motyw liczenia ofiar i rywalizacji w martyrologii („w fatalnych starciach orężnych na bojowym froncie politycznym w Polsce giną niestety niektórzy Żydzi, ale ginie nierównie więcej Polaków”28 – obecny w dyskursie katolicko-narodowym przez cały okres powojenny. Pojawia się motyw powszechnej pomocy niesionej w czasie okupacji Żydom przez Polaków, w tym również księży. Pojawia się też znana z czasów przedwojennych i okupacyjnych tęsknota do tego, „by sprawa żydowska w świecie powojennym znalazła wreszcie swe właściwe załatwienie”29.

26Jedynie biskup częstochowski Teodor Kubina wydał 7 lipca odezwę, podpisaną również przez miejscowe władze cywilne, w której jednoznacznie i bez ogródek potępia to, co stało się w Kielcach, nie kamuflując faktów, sprawców i ofiar, lecz nazywając rzeczy po imieniu.

W Kielcach dokonano zbrodni masowego mordu na osobach obywateli polskich narodowości żydowskiej […], którzy przeżyli piekło okupacji niemieckiej, patrzyli na śmierć i męczarnie swoich najbliższych i sami uniknęli śmierci z rąk okupanta nie bez pomocy polskiego społeczeństwa chrześcijańskiego.

27Próżno szukać w kościelnych enuncjacjach z tego czasu takiej konkretności, a zarazem empatii. Kubina twierdzi, że

nic, absolutnie nic nie usprawiedliwia zasługującej na gniew Boga i ludzi zbrodni kieleckiej, której tła i przyczyny poszukiwać należy w zbrodniczym fanatyzmie i nieusprawiedliwionej ciemnocie.

  • 30 Cyt. za „Gazeta Wyborcza – Świąteczna” z 1-2.03.2008, s. 37.
  • 31 Zob. J.T. Gross Strach…, s. 135-136.
  • 32 Cyt. za: tamże, s. 193.

28Przy tej okazji oświadcza stanowczo: „Wszelkie twierdzenia o istnieniu mordów rytualnych są kłamstwem”30. Takiej pewności nie miał już biskup lubelski Stefan Wyszyński, który tłumaczył delegacji Centralnego Komitetu Żydów Polskich, zabiegającej u niego o publiczne napiętnowanie antysemickich wystąpień, wzniecanych często jako reakcja na rzekomy mord rytualny. Wyszyński nie wykluczył możliwości używania przez Żydów krwi dzieci chrześcijańskich na macę, powołując się przy tym na głośny proces Bejlisa z 1913 roku. Odniesienie tym bardziej absurdalne, że Bejlis został uniewinniony31. Biskup Kubina został ostro skarcony przez braci biskupów za niesubordynację i potępiony na sesji plenarnej Konferencji Episkopatu Polski we wrześniu 1946 roku. Sentencja tego potępienia jest niezmiernie ważna dla zrozumienia podstaw teologicznych, na których buduje się katolicko-narodowy dyskurs o Żydach. Otóż wypowiadający się ex cathedra hierarchowie uznali w dwa miesiące po pogromie kieleckim, że otwarte potępienie tego pogromu, jednoznaczne wskazanie sprawców i ofiar oraz odrzucenie pogłosek o mordzie rytualnym jako fałszu jest „niemożliwe do przyjęcia z zasadniczych założeń myślowych i kanonicznych Kościoła katolickiego”32.

29Ortodoksyjną wykładnię stanowiska wobec pogromu, opartą – jak można sądzić – na „zasadniczych założeniach myślowych i kanonicznych Kościoła katolickiego”, znajdujemy w tzw. memoriale bpa Kaczmarka, czyli w dokumencie liczącym osiemnaście stron, zredagowanym na jego polecenie przez zespół pod przewodnictwem ks. Mieczysława Żywczyńskiego. Pomijam tu fakt, na który zwracają uwagę historycy, że elaborat ten w sposób drastyczny mija się z prawdą, posługuje się kłamstwem, insynuacją i nakłania do nienawiści. Chodzi mi tylko o wątki budujące wzorcowy model dyskursu katolicko-narodowego.

  • 33 Cyt. za: „Gazeta Wyborcza – Świąteczna” z 1-2.03.2008.

30Ponownie spotykamy się tu z „długim trwaniem” katolickiej postawy wobec Żydów. Żydzi nie przestają być wrogami. Mimo Zagłady wciąż jest ich o wiele za dużo, wciąż się wszędzie panoszą. „Żydów jest pełno w ministerstwach, na placówkach zagranicznych, w fabrykach, urzędach, w wojsku, i to wszystko na stanowiskach głównych, zasadniczych i kierowniczych. Oni kierują prasą rządową, mają w ręku tak surową dziś w Polsce cenzurę, kierują urzędami bezpieczeństwa, dokonują aresztowań”33. Słychać tu, niczym echo publicystyki katolickiej z okresu międzywojennego, niewyrażone wprost, ale emanujące z całego tekstu poczucie zagrożenia i przekonanie o konieczności „odżydzenia” Polski. Wobec takiej żydowskiej agresji i okupacji Polakom pozostaje samoobrona. W tak nakreślonym kontekście społeczno-politycznym „zajścia kieleckie” okazują się właśnie aktem takiej samoobrony. Żydzi wciąż zagrażają Polsce, w 1946 roku przede wszystkim dlatego, że są ekspozyturą znienawidzonego przez Polaków komunizmu i bolszewizmu, jako sowieccy emisariusze rozsiewają miazmaty, które zatruwają zdrową duszę katolickiego narodu.

  • 34 Cyt. za: tamże.
  • 35 Cyt. za: tamże.

31Mamy też wątek idyllicznych stosunków polsko-żydowskich, braku antysemityzmu, pomagania Żydom w czasie okupacji i żydowskiej niewdzięczności. „Wszyscy współczuli Żydom, nawet ich najwięksi wrogowie. Wielu Żydów ocalili Polacy […]”34. Ale Żydzi kąsają polską rękę, za ratowanie życia odpłacają bolszewizacją Polski. W ten sposób sami są winni „wylewowi nienawiści w formie niesłychanie drastycznej”. Konkluzję memoriału, stanowiącą fundamentalny składnik swoistej teologii narodu, można sparafrazować następująco. Polska jest krajem głęboko katolickim. Katolicyzm jest istotą polskiej tożsamości. Katolik kieruje się obowiązkiem miłości bliźniego i przykazaniem „nie zabijaj”. W memoriale czytamy: „Nauka Kościoła, głosząca, że każdy człowiek jest bliźnim i że zabijać ani krzywdzić nikogo nie wolno, jest zupełnie wyraźna”35. Ale ta wyraźna nauka zdaje się mieć pewne ograniczenia. W pewnych sytuacjach odstąpienie od niej jest – jeśli nie w pełni aprobowane – to przynajmniej daje się zrozumieć i tym samym usprawiedliwić. Taką sytuacją jest obrona konieczna przed agresorem zagrażającym samym podstawom duszy narodu. W Kielcach 4 lipca 1946 roku takimi agresorami okazali się Żydzi zamieszkujący dom na ul. Planty 7.

***

  • 36 W dialog ten zaangażowany był Jan Paweł II. Jego pierwsza w historii papiestwa spektakularna wizyta (...)
  • 37 Cyt. za: „Znak” 1983 nr 2/3, s. 180.

32Lektura wychodzącej z kręgów katolickich międzywojennej publicystyki, tekstów wydawanych konspiracyjnie pod okupacją oraz oficjalnych oświadczeń Kościoła po pogromie kieleckim – szokuje. Można jednak powiedzieć, że cały ten obszar dyskursu katolicko-narodowego należy do świata, którego już nie ma. Do świata przedsoborowego. Sobór Watykański II, otwarty w październiku 1962 a zamknięty w grudniu 1965 roku, miał zasadniczo zmienić oblicze Kościoła rzymskokatolickiego. Uchwalona w październiku 1965 deklaracja „Nostra Aetate” o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich wyrażała fundamentalnie nowe stanowisko wobec Żydów i judaizmu. Zapoczątkowała ona ekumeniczne otwarcie Kościoła i bezprecedensowy dialog między katolicyzmem i judaizmem36. Płynąca z religijnych motywacji wrogość wobec Żydów (Żyd Bogobójca) została teraz teologicznie zdezawuowana. W deklaracji „Nostra Aetate” czytamy: „ A choć władze żydowskie wraz ze swoimi zwolennikami domagały się śmierci Chrystusa, jednakże to, co popełniono podczas Jego męki, nie może być przypisywane ani wszystkim bez różnicy Żydom wówczas żyjącym, ani Żydom dzisiejszym”37.

33W 1998 roku watykańska Komisja ds. Kontaktów Religijnych z Judaizmem wydała przełomowy dokument, będący teologiczną refleksją nad zagładą europejskich Żydów, zatytułowany „Pamiętamy. Refleksje nad Szoa”38. Podpisał go przewodniczący komisji kard. Edward Idris Cassidy wraz z wiceprzewodniczącym i sekretarzem. Dokumentowi nadano wysoką rangę. Na czym polega jego przełomowość? Czy na tym, że autorzy przypominają wiernym, że Jezus i Jego Matka byli Żydami? Rzeczywiście, jest to wiedza wciąż z trudem torująca sobie drogę do świadomości sporej części polskich katolików. Czy na oświadczeniu, „że Żydzi są naszymi umiłowanymi braćmi, a w pewnym sensie są naprawdę «naszymi starszymi braćmi»”?39 Niekwestionowaną wartością tego dokumentu jest to, że Watykan z górą pół wieku po zakończeniu wojny po raz pierwszy ustosunkował się całościowo, tj. w wymiarze historycznym, teologicznym i pastoralnym do Zagłady.

  • 40 Cyt. za: „Gazeta Wyborcza – Świąteczna” z 1-2.03.2008

34Nie miejsce tu na dokładną analizę całego dokumentu, liczącego 13 stron znormalizowanego maszynopisu. Wskażę tylko na ważne dla moich wywodów wątki. Po pierwsze – przyznanie, że Szoa było „nieopisaną tragedią, której nie wolno nigdy zapomnieć”, że „wymordowano miliony Żydów […] wyłącznie z powodu [ich – przyp. J.L.] żydowskiego pochodzenia”, że Szoa to „ jeden z najważniejszych faktów w historii naszego stulecia”. Jest to rzeczywiście przełomowe oświadczenie, zrywające z przyjętą szeroko w czasie okupacji wykładnią tego, czym jest Zagłada i jak ją traktować. Dokument radykalnie przewartościowuje ocenę tego, co „Hitler zrobił z Żydami” i pomija podnoszony dawniej aspekt praktyczny i narodowy. Jak pamiętamy, potępiano wówczas metody działania Niemców, aprobując jednak skutki tych działań, czyli „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej” w Polsce, z którą Polacy przez wieki nie umieli sobie poradzić. Po drugie – pytając, „o czym musimy pamiętać”, autorzy podkreślają, że Szoa domaga się „«pamięci moralnej i religijnej», a ponadto – zwłaszcza od chrześcijan – bardzo poważnej refleksji nad przyczynami, które do niego doprowadziły. […] Fakt, że Szoa dokonał się w Europie, a więc w krajach o dawnej cywilizacji chrześcijańskiej, rodzi pytanie o zależność między prześladowaniem nazistowskim a postawą, jaką w ciągu stuleci przyjmowali chrześcijanie wobec Żydów”. Postawienie przez najwyższe czynniki watykańskie pytania o relacje między wielowiekowym nauczaniem Kościoła o Żydach i judaizmie (określanym potocznie jako nauczanie pogardy) a wyniszczeniem Żydów europejskich jest rzeczywiście bez precedensu. Nie mogło się pojawić wcześniej z przyczyn doktrynalnych, nie mieściło się bowiem w horyzoncie przedsoborowej teologii. Po trzecie – dokument przyznaje, choć czyni to w sposób niezwykle eufemistyczny, że „historia relacji między Żydami a chrześcijanami jest bolesna. […] Bilans tych relacji w okresie minionych 2000 lat jest bowiem wyraźnie negatywny”. Jest to twierdzenie obce nauczaniu przedsoborowemu i uprawianej powszechnie katechezie oraz publicystyce katolickiej, gdzie Żydzi byli usytuowani w roli wrogów i agresorów, a podejmowane przez stronę katolicko-narodową działania miały charakter obrony koniecznej. Po czwarte – chociaż autorzy rozróżniają rasistowski antysemityzm i kościelny antyjudaizm, to jednak zdobywają się na akt żalu w stosunku do czynów niektórych chrześcijan, którzy nie sprostali powołaniu: „duchowy opór i konkretne działanie chrześcijan nie były takie, jakich można by oczekiwać od uczniów Chrystusa. […] Dla chrześcijan to brzemię ciążące na sumieniu ich braci i sióstr z czasów drugiej wojny światowej powinno być wezwaniem do pokuty. […] Głęboko ubolewamy nad błędami i zaniedbaniami tych synów i córek Kościoła”. Po piąte wreszcie – dokument watykański stanowczo potępia antysemityzm, który jest sprzeczny z zasadami chrześcijaństwa. Przypomnijmy, że po pogromie kieleckim polscy biskupi nie chcieli potępić antysemityzmu i takie żądanie stanowczo odrzucili: „Prasa rządowa domaga się […] zbiorowego wystąpienia Episkopatu polskiego przeciwko antysemityzmowi. Jest to żądanie paradoksalne, a nawet ubliżające Kościołowi” – czytamy w memoriale bpa Kaczmarka40. Z satysfakcją trzeba stwierdzić, że to, co ubliżało polskiemu Kościołowi katolickiemu w 1946 roku, po pięćdziesięciu dwóch latach zostało uznane przez Watykan za w pełni zgodne z nauką Kościoła.

35A jednak gazeta „Nasz Dziennik”, określająca się jako jedyne pismo codzienne o profilu katolicko-narodowym w Polsce, przedrukowuje w numerze z 4 lipca 2006 roku w całości kuriozalny historycznie i teologicznie memoriał Kaczmarka. Redakcja traktuje ten dokument jako obiektywny i niezafałszowany przekaz prawdy historycznej. Zapewne też jako autorytatywny głos Kościoła. Tak jakby od 1946 roku nic się w Kościele katolickim nie zmieniło i wciąż trwał on w swoich przedsoborowych okopach. Tak jakby nie było Vaticanum Secundum, nie było encyklik Jana Pawła II, w których odnosi się on do zagadnienia narodowości i narodu. W Redemptor hominis z 1979 roku sformułowane zostało wyraźne rozróżnienie między wartością „autentycznej miłości ojczyzny” a antywartością nacjonalizmu, który jest „dążeniem do panowania nad drugimi wbrew ich słusznym prawom i zasługom”, co prowadzi do „takiego czy innego imperializmu”41. Wypada więc zapytać, na jakich podstawach dogmatycznych opiera się współczesny polski katolicko-narodowy dyskurs o Żydach i Zagładzie? Czy jego promotorzy czerpią z katolickiej teologii narodowości, której gruntowny wykład, wpisany w rytm europejskiej filozofii i socjologii, znajdziemy w znakomitym kompendium jezuity Doriana Llywelyna z Loyola Marymount University w Los Angeles42, czy też z endeckich broszur propagandowych i dzieł międzywojennych „żydoznawców”?

***

  • 43 E. Kopówka, ks. P. Rytel-Andrianik „Dam im imię na wieki”. Polacy z okolic Treblinki ratujący Żydów(...)
  • 44 G. Górny Sprawiedliwi. Jak Polacy ratowali Żydów przed Zagładą, Rosikon Press, Izabelin–Warszawa 20 (...)
  • 45 J. Żaryn, T. Sudol Polacy ratujący Żydów. Historie niezwykłe, Neriton, Warszawa 2014.

36Przejdźmy do najnowszych realizacji tego dyskursu. Wybieram, w kolejności chronologicznej, trzy przykłady: książki Edwarda Kopówki i ks. Pawła Rytla-Andrianika „Dam im imię na wieki”. Polacy z okolic Treblinki ratujący Żydów (2011)43; Grzegorza Górnego, Sprawiedliwi. Jak Polacy ratowali Żydów przed Zagładą (2013)44; Jana Żaryna i Tomasza Sudola Polacy ratujący Żydów. Historie niezwykłe(2014)45.

  • 46 Warto zauważyć, że historiografia narodowo-katolicka o pomocy dla Żydów w czasie wojny opiera się n (...)

37Wymienione prace są do siebie podobne, wychodzą bowiem z identycznych założeń ideologicznych: mają przedstawić „prawdziwą” historię ratowania Żydów przez Polaków. Komponent aksjologiczny z jednej, a polemiczny z drugiej są tu niezwykle ważne. Autorzy traktują swoją pracę jako konieczną interwencję w sporze o wartości, naruszone przez publikacje i wypowiedzi szkalujące dobre imię Polski i Polaków. Piszą więc po to, by pokazać, „jak było naprawdę”, upomnieć się o zniesławianych czy zapomnianych bohaterów. Rażące nieraz niedostatki warsztatu historycznego, błędy metodologiczne, pozostawiająca wiele do życzenia jakość i wiarygodność podstawy źródłowej, schematyczność i jednostronność interpretacji, chaos kompozycyjny, niejednokrotnie fatalny język i brak kompetentnej redakcji – wszystko to ustępuje miejsca zasadniczemu walorowi publikacji, jakim ma być jej przekaz ideowy. Historia nie jest tu traktowana jako nauczycielka życia, ma raczej afirmować pewien model narodowej tożsamości. Łączy je również coś jeszcze – amplifikacja, stosowana jako reguła dyskursu, w tym wypadku: zawyżanie liczby Polaków ratujących Żydów46.

  • 47 O retorycznej funkcji liczenia ofiar pisałem w artykule Liczba ofiar jako metafora w dyskursie publ (...)

38Trudno sobie wyobrazić historiografię bez liczb, przybliżeń statystycznych i szacunków liczbowych. Liczenie w dyskursie publicznym, a już szczególnie liczenie ofiar lub bohaterów, zawsze wykraczało poza statystykę i w ostatecznym rachunku służyło ideologii, celom politycznym i propagandowym, rytuałom sakralnym i świeckim, pielęgnowaniu pamięci, a także „walce o pamięć” oraz „obronie pamięci”. Liczeniu temu zawsze towarzyszyła tendencja do manipulowania liczbami, do ich pomniejszania lub powiększania. Zarówno podawanie konkretnych liczb, jak i sam proces liczenia traktuję przede wszystkim jako działanie w dziedzinie retoryki. W tym sensie spory o liczby, wiązanie oceny wydarzenia historycznego z wielką (czy też małą) liczbą ofiar, bohaterów, kolaborantów czy morderców, mają według mnie walor przede wszystkim perswazyjny, mniej zaś poznawczy. Niosą w sobie głównie przekaz aksjologiczny i emocjonalny. Stają się w takich wypadkach bardziej elementem retoryki niż statystyki47.

39Szczególnie podatną na pokusy manipulacji, ideologizacji i perswazyjnych nadużyć jest statystyka pomocy, jakiej udzielali Polacy Żydom w czasie okupacji. Opis tego rozdziału historii Zagłady niejednokrotnie nie tylko nagina fakty, lecz z rozmysłem poza domenę faktów wykracza, zmierzając w ostatecznym rachunku ku horyzontom pozahistorycznym, służy do wyrażania ocen natury moralnej lub religijnej.

  • 48 Zob. obszerny artykuł D. Libionki Uwagi o ratowaniu Żydów w „okolicach Treblinki”, „Zagłada Żydów. (...)
  • 49 Zob. A. Haska Sprawiedliwi są wśród nas, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2014 nr 10, s. 1067- - (...)

40W przypadku ponad sześciusetstronicowej książki Kopówki i Rytla-Andrianika reguła amplifikacji zmusza autorów do pogwałcenia semantyki języka polskiego. Chociaż deklarują w tytule, że będą zajmować się Polakami „z okolic Treblinki”, wyrażenie to oznacza w ich języku kawał Polski. Mowa między innymi o Parczewie (158 km od Treblinki), Białej Podlaskiej (130 km), Garwolinie (117 km). Co więcej – „w okolicach Treblinki” znalazła się również Wileńszczyzna i Nowogródczyzna. Wszystko po to, by wykazać, że „w okolicach Treblinki” było bardzo wielu ratujących. Autorzy pochylają się ze szczególną uwagą nad postawami duchowieństwa. Ogólna teza brzmi – księża masowo ratowali Żydów. W tym wypadku „okolice Treblinki” rozszerzają się do obszaru całej Polski, ponieważ autorzy opisują zasługi polskich duchownych in gremio. Na uwagę zasługuje argumentacja autorów, którzy mimo wysiłków nie natrafiają na konkretne źródła mówiące o represjach za pomoc. Otóż przyjmują jako aksjomat, że księża ukrywali Żydów, ale nie zostało to wykryte – dlatego nie byli represjonowani i szczęśliwie przeżyli wojnę48. Książka Grzegorza Górnego natomiast jest niewielka, liczy pięćdziesiąt stron, zawiera jednak wszystkie podstawowe figury dyskursu o pomocy, a przede wszystkim – figurę amplifikacji. Im więcej Sprawiedliwych – tym lepiej. Jak słusznie pisze Agnieszka Haska, pamięć, jaką odsłania Górny w swojej książce, jest „czarno-biała”, a fundamentem dyskursu jest tu reguła „dominacji Sprawiedliwych”, co pociąga za sobą statystyczne spekulacje na temat tego, że udokumentowane liczby to tylko „wierzchołek góry lodowej”, a góra ta jest olbrzymia49.

  • 50 Tamże, s. 90.
  • 51 Tamże, s. 94.
  • 52 Tamże, s. 88.

41Współczesny katolicko-narodowy dyskurs o pomaganiu najpełniejszy wyraz tekstowy znalazł w obszernym opracowaniu Jana Żaryna i Tomasza Sudola Polacy ratujący Żydów. Historie niezwykłe. Książka przynosi krzepiący serca obraz polskiego heroizmu wyrastającego z wartości katolickich: „to właśnie przywiązanie Polaków do religii katolickiej […] oraz patriotyzm […] decydowały o pomocy potrzebującemu, bez względu na różnice rasy, poglądów czy wyznania”50 – pisze Żaryn i definiuje wyjątkowość postawy Polaków wobec Zagłady: „Ta wyjątkowość wynikała […] także z pozytywnego oddziaływania autentycznie polskich cech narodowych na postawy obywateli podbitego kraju”51. Ten wizerunek Polski i Polaków dopełnia konkluzja statystyczna: „Można […] zastępy pomocników liczyć w setkach tysięcy, a być może sięgały one miliona osób”. Profesor Jan Żaryn odnosi się w tej książce również do Jana Tomasza Grossa, który według niego „od lat zajmuje się wyszukiwaniem czarnych kart z historii Polski”. Autor broni nie tylko Polski, lecz całej chrześcijańskiej Europy przed „fałszywą narracją” Grossa, że „niechęć do Żydów podtrzymywało […] przez wieki […] chrześcijaństwo, a szczególnie katolicyzm. Nie muszę dodawać – pisze Żaryn – że jest to teza obrażająca pamięć historyczną Polaków, nieprawdziwa, ale dyskusja z nią może się odbywać jedynie poprzez suwerenny głos historyków polskich, a nie poprzez budowanie jakiejś kompromisowej hybrydy”52. Przekaz podprogowy jest mniej więcej taki: tylko polscy (etnicznie) historycy mogą w sposób suwerenny decydować o kształcie historycznych narracji o Holokauście i nie może być tu żadnych zgniłych kompromisów. Dla promotorów tego dyskursu Gross nie będzie „wampirem historiografii” (określenie ówczesnego prezesa IPN Janusza Kurtyki po Sąsiadach), lecz raczej „Antychrystem historiografii”.

42W styczniu 2016 roku, podczas panelu zorganizowanego przez Annę Fotygę w Brukseli, Jan Żaryn powtórzył swoje tezy, ale już na arenie międzynarodowej. Powiedział, że Polaków aktywnie ratujących Żydów, a więc świadomie narażających siebie, swoją rodzinę i sąsiedzką wspólnotę na śmierć, było „nawet milion, a może i więcej niż milion”, Według Żaryna pomaganie Żydom stało się „de facto jednym z celów Polskiego Państwa Podziemnego”53. Wyłania się z tego obraz miliona Polaków, którzy w szalejącym terrorze niemieckim zajmują się pomaganiem Żydom, jakby to był okupacyjny zwyczaj, chleb powszedni.

Podsumowanie

43W omawianym tu katolicko-narodowym dyskursie chodzi o nacjonalizację i katolicyzację pamięci Zagłady, czyli z jednej strony – o podporządkowanie jej wzorcom polskiej heroiczno-martyrologiczno-ofiarniczej pamięci II wojny, z drugiej – o narzucenie religijnej, tj.: katolickiej, wykładni, tłumaczącej zarówno cierpienie i śmierć Żydów, jak i zachowania Polaków wobec Żydów według jednego ortodoksyjnego modelu. Ortodoksyjnego, a więc ex definitione jedynie słusznego, nieznoszącego żadnych konkurencyjnych czy alternatywnych modeli, z istoty swej monistycznego, a nie pluralistycznego. Rządzi tym dyskursem reguła amplifikacji oraz reguła histerii, co wskazuje na nieodbytą wciąż pracę żałoby i nieustanne odgrywanie traumy związanej z polskim doświadczeniem Zagłady, ujmowanym w kategoriach nacjonalistycznych i katolickich zarazem.

  • 54 Cytaty z Biblii za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych o (...)

44W perspektywie katolicko-narodowych zasad konstruowania polskiej tożsamości dyskurs o ratowaniu Żydów stanowi ekspresję doświadczenia heroizmu, altruizmu i poświęcenia opartych na przykazaniu miłości bliźniego i słowach Chrystusa „Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich” (Ewangelia wg św. Jana 15,13)54. Z tym organicznie łączy się przesłanie z Kazania na Górze: „Słyszeliście, że powiedziano: Będziesz miłował swego bliźniego, a nieprzyjaciela swego będziesz nienawidził. A Ja wam powiadam: Miłujcie waszych nieprzyjaciół i módlcie się za tych, którzy was prześladują; tak będziecie synami Ojca waszego, który jest w niebie” (Mt 5,43-44). Zmaganie między dwoma fundamentalnymi motywacjami pomagania Żydom w czasie Zagłady, jakie Polak-katolik musiał stoczyć w swoim sumieniu: z jednej strony nakaz miłości bliźniego, z drugiej miłowania nieprzyjaciół, najpełniej wyraziła Zofia Kossak-Szczucka w słynnej odezwie „Protest!”.

  • 55 Nie jest prawdą powtarzane nieustannie twierdzenie, jakoby tylko w Polsce pomaganie Żydom karane by (...)

45W najnowszej wersji katolicko-narodowej opowieści Holokaust wydarzył się właściwie po to, by Polacy-katolicy mogli zamanifestować swoje oddanie nakazom Ewangelii, swój heroizm, swą wierność przykazaniu ratowania bliźniego w potrzebie nawet pod groźbą śmierci55 i swoje narodowe cnoty. Powstanie w getcie warszawskim zaś było znakomitą okazją, by Polacy mogli wykazać się swą rycerskością i – niosąc pomoc walczącym w getcie Żydom – potwierdzić polsko-żydowskie braterstwo broni oraz wierność wobec hasła walki „o wolność waszą i naszą”.

  • 56 „Powstanie w getcie warszawskim – mówił Kazimierz Rusinek, ówczesny sekretarz generalny ZBoWiD-u, z (...)
  • 57 E. Janicka Mroczny przedmiot pożądania. O „Kinderszenen” raz jeszcze – inaczej, „Pamiętnik Literack (...)

46W narodowo-komunistycznym wysłowieniu taka postawa znalazła swój najdobitniejszy wyraz w latach 60. XX wieku, kulminując w Marcu 1968 roku. Zbrojna pomoc dla getta stała się w ówczesnym dyskursie prasowym tematem numer jeden, towarzyszącym większości oficjalnych enuncjacji o powstaniu, jak cień, od którego nie można się uwolnić56. Marcowi propagandyści, zaprzęgając Zagładę Żydów do swojego ideologicznego rydwanu, dokonali czegoś, co można by nazwać „odżydzeniem” powstania w getcie i „polonizowaniem” Holokaustu. Warto w tym kontekście zwrócić uwagę na zjawisko odwrotne dokonujące się w uniwersum katolicko-narodowych wartości, co przenikliwie zauważyła Elżbieta Janicka, stawiając tezę o swoistej „holokaustyzacji” powstania warszawskiego w książce Kinderszenen Jarosława Marka Rymkiewicza57.

  • 58 E. Janicka, T. Żukowski Przemoc filosemicka? Nowe polskie narracje o Żydach po roku 2000, Wydawnict (...)
  • 59 Podobno Stefan Jędrychowski, Eugeniusz Szyr, Adam Rapacki, a przede wszystkim Edward Ochab byli zas (...)

47Posługując się formułą z książki Elżbiety Janickiej i Tomasza Żukowskiego58, można powiedzieć, że mamy do czynienia ze szczególnie ciekawą formą „przemocy filosemickiej”, odwołującą się do odpowiednio spreparowanej motywacji religijnej. W tym typie dyskursu chodzi o to, aby pokazać, jak bardzo jako bogobojni katolicy i prawdziwi Polacy lubimy Żydów, ale tylko takich, jakich sobie wymyśliliśmy. I jak bardzo hołubimy nostalgiczną i mityczną wizję polsko-żydowskiego braterstwa, ale takiego, w którym jest miejsce tylko dla „dobrych Żydów”, nie atakujących Polski i Polaków, nie oskarżających ich kłamliwie o rzekome przewiny i zbrodnie, nie wysługujących się zagranicznym mocodawcom. Tutaj zasób leksykalny zasadniczo nie zmienił się od pięćdziesięciu lat. To przecież Władysław Gomułka na VI Kongresie Związków Zawodowych 19 czerwca 1967 roku podzielił Żydów na trzy kategorie: „syjonistów”, „kosmopolitów” oraz „naszych obywateli pochodzenia żydowskiego”. Niemałą rolę grały tu odwołania do powstania w getcie. Dobrzy Żydzi to „ludzie pochodzenia żydowskiego, ale z ducha obywatelskiego, kultury i obyczajów Polacy”, lecz także „żołnierze getta, toczący piękny bój o godność ludzką” („Trybuna Ludu” z 20.06.1967). Wtedy też w Sali Kongresowej Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina padły z ust I sekretarza PZPR pamiętne słowa o polskich Żydach jako „piątej kolumnie”, entuzjastycznie przyjęte przez towarzyszy partyjnych59.

48Współczesny leksykon polskiej pamięci o Żydach wzbogacił się o przypomniane i silnie wyeksponowane pojęcie chrześcijańskiej miłości bliźniego. Motywacje natury religijnej chyba nigdy jeszcze nie były tak podkreślane, jak obecnie. Katolicko-narodowy dyskurs holokaustowy galwanizuje się, przede wszystkim wokół bardzo mocno dziś akcentowanego tematu Sprawiedliwych. Z biegiem lat Sprawiedliwych przybywa, co de facto deheroizuje i banalizuje ich czyny. Paradoks mnożenia Sprawiedliwych polega jeszcze na czymś innym. Ich przybywa, ale nie przybywa uratowanych przez nich Żydów. Żydów nie ma. Grób swój mają w powietrzu.

Góra strony

Przypisy

1 Zarysy monograficzne tej problematyki: M.C. Steinlauf Pamięć nieprzyswojona. Polska pamięć Zagłady, przeł. A. Tomaszewska, Cyklady, Warszawa 2001 (oryginalne wyd. ang. 1997); P. Forecki Od Shoah do Strachu. Spory o polsko-żydowską pamięć w debatach publicznych, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2010. O dyskursie prasowym wokół rocznic powstania w getcie warszawskim zob. najważniejsze prace w kolejności chronologicznej: Wojna żydowsko-niemiecka. Polska prasa konspiracyjna 1943-1944 o powstaniu w getcie Warszawy, wyb. i oprac. P. Szapiro, Aneks, Londyn 1992; J. Leociak Zraniona pamięć. (Rocznice powstania w getcie warszawskim w prasie polskiej: 1944-1989, w: Literatura polska wobec Zagłady, red. A. Brodzka-Wald, D. Krawczyńska, J. Leociak, Żydowski Instytut Historyczny Instytut Naukowo-Badawczy, Warszawa 2000; J. Leociak Instrumentalizacja Zagłady w dyskursie marcowym, „Kwartalnik Historii Żydów” 2008 nr 4 (228); R. Kobylarz Walka o pamięć. Polityczne aspekty obchodów rocznicy powstania w getcie warszawskim 1944-1989, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2009. Szerszą perspektywę niż rocznice powstania w getcie warszawskim przyjmuje E. Koźmińska-Frejlak Dyskurs o Zagładzie w polskojęzycznej prasie żydowskiej [1945-1968], w: Literatura polska wobec Zagłady (1939-1968), red. S. Buryła, D. Krawczyńska, J. Leociak, wyd. 2 poprawione, Instytut Badań Literackich, Warszawa 2016.

2 O upamiętnieniach dotyczących getta warszawskiego pisał K. Gebert The Dialectics of Memory in Poland. Holocaust Memorials in Warsaw, w: The Art of Memory: Holocaust Memorials in History, ed. by J.E. Young, The Jewish Museum, New York, Prestel 1994. S. Kapralski Battlefields of Memory: Landscape and Identity in Polish – Jewish Relations, „History and Memory” Fall/Winter 2001 Vol. 13, No. 2. Szczególnie ważne w tym zakresie są prace Elżbiety Janickiej, by wymienić Festung Warschau, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2011; Zamiast negacjonizmu. Topografia symboliczna terenu dawnego getta warszawskiego a narracje o Zagładzie, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2014 nr. 10; Oczyszczenie przez rozdzielenie: upamiętnienia mostu nad Chłodną w Warszawie (1996, 2007-2011) oraz Lapsus freudowski: Dom Kereta przy ul. Żelaznej w Warszawie (2012), w: E. Janicka, T. Żukowski Przemoc filosemicka? Nowe polskie narracje o Żydach po roku 2000, Instytut Badań Literackich, Warszawa 2016.

3 M.C. Steinlauf Pamięć nieprzyswojona…. Zob. wnikliwe studium D. Krawczyńskiej i G. Wołowca Fazy i sposoby pisania o Zagładzie w literaturze polskiej, w: Literatura polska wobec Zagłady, red. A. Brodzka-Wald, D. Krawczyńska, J. Leociak, Żydowski Instytut Historyczny Instytut Naukowo-Badawczy, Warszawa 2000. Autorzy analizują, w jaki sposób polityczno-ideologiczna sytuacja determinowała formę i sposób publicznej obecności literatury Holokaustu w Polsce.

4 Nie używam tu określenia „katoendecja”, wprowadzonego przez Jana Tomasza Grossa w książce Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści, Znak, Kraków 2008, ponieważ ma charakter zbyt publicystyczny i jest ukute polemicznie wobec sformułowania „żydokomuna”, choć w gruncie rzeczy chodzi mi o to samo, co Grossowi.

5 Wśród prac monograficznych należy wymienić dwie znakomite książki na ten temat: R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933-1939, przeł. W. Turopolski, Homini, Kraków 2004; D. Pałka Kościół katolicki wobec Żydów w Polsce międzywojennej, Nomos, Kraków 2006. Na szczególną uwagę zasługują prace D. Libionki: „Kwestia żydowska” w prasie katolickiej w Polsce w latach trzydziestych XX wieku, „Dzieje Najnowsze: kwartalnik poświęcony historii XX wieku” 1999 nr 1; Kościół w Polsce wobec Zagłady w świetle polskiej publicystyki i historiografii, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 2000 nr 3; Obcy, wrodzy, niebezpieczni: obraz Żydów i „kwestii żydowskiej w prasie inteligencji katolickiej lat trzydziestych w Polsce, „Kwartalnik Historii Żydów” 2002 nr 3; Księdza Kruszyńskiego spojrzenie na Zagładę, „Gazeta Wyborcza” 26-27 stycznia 2008, edycja lubelska, dział „Historia”. Michał Głowiński również zajął się sylwetką ks. Kruszyńskiego, jednego z najwybitniejszych „żydoznawców” Polski międzywojennej. M. Głowiński Trzy broszury antysemickie księdza profesora Józefa Kruszyńskiego [dziękuję Autorowi za udostępnienie tego maszynopisu]. Pisałem także o tej problematyce w książce Ratowanie. Opowieści Polaków i Żydów, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2010 (rozdz. Klasztory).

6 „Pro Christo”, r. 9 (1933). Cyt. za R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm…, s. 272.

7 „Posłaniec Serca Jezusowego” r. 62 (1934). Cyt. za: R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce…, s. 273.

8 „Posłaniec Serca Jezusowego”, r. 66 (1938). Cyt. za: R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce…, s. 275.

9 „Ateneum Kapłańskie” 1939 t. 43. Cyt. za: R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce…, s. 277.

10 Cyt. za: M. Głowiński Trzy broszury antysemickie…

11 Z. Kossak Nie istnieją sytuacje bez wyjścia, „Kultura” 27 września 1936. Cyt. za: R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce…, s. 277.

12 „Pro Christo”., r. 9 (1933). Cyt. za R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce…, s. 282.

13 „Mały Dziennik” 20-21 listopada 1938; 27 stycznia 1939; 27 marca 1939. Cyt. za: R. Modras Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce…, s. 283-284.

14 G.M. Witowski Sposób na Żydów, czyli Środki niezawodne zrobienia z nich ludzi uczciwych i dobrych Obywateli: dziełko dedykowane Posłom i Deputowanym na Seym Warszawski 1818 roku (w nawiasie podaję numery stron broszury).

15 Uczynił to po raz pierwszy Krzysztof Jasiewicz w książce Pierwsi po diable. Elity sowieckie w okupowanej Polsce 1939-1941 (Białostocczyzna, Nowogródczyzna, Polesie, Wileńszczyzna), Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2002, s. 1195-1203. Tekst tego dokumentu poddał wnikliwej analizie i interpretacji Tomasz Szarota w: tegoż „Sprawozdanie kościelne z Polski za czerwiec i połowę lipca 1941go roku”. Próba analizy dokumentu, w tegoż: Karuzela na placu Krasińskich. Studia i szkice z lat wojny i okupacji, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2007.

16 Cyt. za: T. Szarota „Sprawozdanie kościelne…, s. 199-201. Zachowuję pisownię oryginału.

17 F. Wyszyński Dzienniki z lat 1941-1944, op. J. Grabowski, Z.R. Grabowski, Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”, Warszawa 2007, s. 172 (zapis z 25 lipca 1942 r.).

18 Cyt. za: Polacy – Żydzi. Wybór źródeł, oprac. A.K. Kunert, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2001, s. 284.

19 K. Wyka Gospodarka wyłączona, w: tegoż Życie na niby. Pamiętnik po klęsce, Wydawnictwo Literackie, Kraków–Wrocław 1984, s. 157.

20 Cyt. za: Polacy – Żydzi 1939-1945. Wybór źródeł, oprac. A.K. Kunert, przedm. W. Bartoszewski, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Instytut Dziedzictwa Narodowego, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2001, s. 213.

21 Cyt za: D. Libionka Głową w mur. Interwencje Kazimierza Papée, polskiego ambasadora przy Stolicy apostolskiej, w sprawie zbrodni niemieckich w Polsce, listopad 1942-styczeń 1943, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2006 nr 2, s. 292-293. Według przytaczanych przez Libionkę relacji polskiego ambasadora przy Stolicy Apostolskiej Kazimierza Papée papież Pius XII zignorował sytuację polskich Żydów, podnoszoną osobiście przez ambasadora, nie interesował go nawet los konwertytów ani stosunek polskiego kościoła do Zagłady. Sam Protest! najprawdopodobniej w ogóle do Watykanu nie dotarł. Tamże, s. 299.

22 Radiowe wystąpienie biskupa Radońskiego przedrukował londyński „Dziennik Polski” w numerze z 17.12.1942. Cyt. za: Polacy – Żydzi…, s. 108.

23 Cyt. za: Wojna żydowsko-niemiecka. Polska prasa konspiracyjna 1943-1944 o powstaniu w getcie warszawskim, wyb. i oprac. P. Szapiro, Aneks, Londyn 1992, s. 218.

24 Tamże, s. 218-219.

25 S. Skwarczyńska In tenebris lux, „Tygodnik Powszechny” 1946 nr 32. Cyt. za: D. Libionka Polskie piśmiennictwo na temat zorganizowanej i indywidualnej pomocy Żydom (1945-2008), „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2008 nr 4, s. 19-20.

26 Pisałem o tym, podając liczne przykłady, w tekście Instrumentalizacja Zagłady w dyskursie marcowym, „Kwartalnik Historii Żydów” 2008 nr 4 (228), s. 454-457.

27 Cyt za: J.T. Gross Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści, s. 188. Reakcje kleru na pogrom kielecki relacjonuję w dużej części za książką Grossa oraz artykułem B. Szaynok Pogrom Żydów w Kielcach 4 lipca 1946, Bellona, Warszawa 1992, s. 560-569.

28 Cyt. za: J.T. Gross Strach…, s. 194

29 Cyt. za: tamże, s. 195.

30 Cyt. za „Gazeta Wyborcza – Świąteczna” z 1-2.03.2008, s. 37.

31 Zob. J.T. Gross Strach…, s. 135-136.

32 Cyt. za: tamże, s. 193.

33 Cyt. za: „Gazeta Wyborcza – Świąteczna” z 1-2.03.2008.

34 Cyt. za: tamże.

35 Cyt. za: tamże.

36 W dialog ten zaangażowany był Jan Paweł II. Jego pierwsza w historii papiestwa spektakularna wizyta w Wielkiej Synagodze Rzymskiej 13 kwietnia 1986 roku, podczas której zwrócił się do Żydów, nazywając ich „starszymi braćmi w wierze”, miała wymiar głęboko symboliczny.

37 Cyt. za: „Znak” 1983 nr 2/3, s. 180.

38 Dokument cyt. za: http://www.fzp.net.pl/shoa/pamietamy-refleksje-nad-szoa-komisja-dskontaktow-religijnych-z-judaizmem (7.11.2016)

39 Pisał już o tym Mickiewicz w Składzie zasad: „Izraelowi, bratu starszemu, uszanowanie, braterstwo, pomoc na drodze ku jego dobru wiecznemu i doczesnemu. Równe we wszystkim prawo”, z czym ostro polemizował Norwid w liście do J.B. Zaleskiego z 1848 roku: „Manifest ten w rzeczach Kościoła dąży do najdokładniejszego wyniszczenia dogmatu i rozwolnienia duchowego”. C.K. Norwid Listy 1839-1861, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył J.W. Gomulicki, w: C.K. Norwid Pisma wszystkie, t. 8, PIW, Warszawa 1971, s. 62.

40 Cyt. za: „Gazeta Wyborcza – Świąteczna” z 1-2.03.2008

41 Cyt. za: http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/encykliki/r_hominis.html (7.11.2016)

42 D. Llywelyn Katolicka teologia narodowości, przeł. A. Gomola, Wydawnictwo WAM, Księża Jezuici, Kraków 2014.

43 E. Kopówka, ks. P. Rytel-Andrianik „Dam im imię na wieki”. Polacy z okolic Treblinki ratujący Żydów, Oxford–Treblinka: Drohiczyńskie Towarzystwo Naukowe, Kuria Diecezjalna w Drohiczynie, Drohiczyn 2011.

44 G. Górny Sprawiedliwi. Jak Polacy ratowali Żydów przed Zagładą, Rosikon Press, Izabelin–Warszawa 2013.

45 J. Żaryn, T. Sudol Polacy ratujący Żydów. Historie niezwykłe, Neriton, Warszawa 2014.

46 Warto zauważyć, że historiografia narodowo-katolicka o pomocy dla Żydów w czasie wojny opiera się na kilku aksjomatach, wywiedzionych w dużej mierze z kanonicznego źródła powstałego jesienią 1968 roku. To tam znajdziemy motyw wielkiej liczby ratujących. Chodzi o anonimowe opracowanie pt. Dzieło miłosierdzia chrześcijańskiego. Polskie duchowieństwo a Żydzi w latach okupacji hitlerowskiej, pełne nieuprawnionych generalizacji i przejaskrawień. Mimo że opracowanie to bazowało na źródłach niewiadomego pochodzenia i było pozbawione aparatu naukowego, właśnie za sprawą historyków kościelnych weszło do obiegu naukowego, stając się podstawą, na której budowano obraz masowego zaangażowania duchowieństwa w pomoc Żydom. Praca ta ukazała się drukiem pod kuriozalnym i zdradzającym oderwanie od realiów historycznych tytułem, z podaniem nazwiska autora: F. Kącki Udział księży i zakonnic w holokauście Żydów, do druku przygot. S.J. Rostworowski, wyd. 2. popr., uzup., Oficyna Wydawnicza „Adiutor” 2002. Zob. D. Libionka Polskie piśmiennictwo na temat zorganizowanej i indywidualnej pomocy Żydom (1945-2008), „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2008 nr 4, s. 47-48.

47 O retorycznej funkcji liczenia ofiar pisałem w artykule Liczba ofiar jako metafora w dyskursie publicznym o Zagładzie, „Studia Litteraria Polono-Slavica”. 8. „Metafory w dyskursie humanistycznym – w mówieniu publicznym i w mowie potocznej”, red. J. Sujecka, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 2008, s. 277-293; Holokaust – liczenie ofiar (casus samobójstwo), w: Zagłada Żydów. Pamięć narodowa a pisanie historii w Polsce i we Francji, red. B. Engelking-Boni, J. Leociak, D. Libionka, A. Ziębińska-Witek, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2006, s. 91-119; Liczenie, które boli [rozmowa z Anną Goc], „Tygodnik Powszechny” z 13.03.2016, nr 11. Zob. też P. Dobrosielski, rozdział Spór o liczby, w: Polska recepcja pism Jana Tomasza Grossa w perspektywie antropologii pamięci (praca doktorska w Instytucie Kultury Polskiej UW pod kierunkiem prof. dr. hab. Rocha Sulimy, Warszawa 2016; maszynopis).

48 Zob. obszerny artykuł D. Libionki Uwagi o ratowaniu Żydów w „okolicach Treblinki”, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2013 nr 9, w którym autor cierpliwie wylicza wszystkie błędy, przekłamania, nieporozumienia i omyłki autorów.

49 Zob. A. Haska Sprawiedliwi są wśród nas, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2014 nr 10, s. 1067- -1069.

50 Tamże, s. 90.

51 Tamże, s. 94.

52 Tamże, s. 88.

53 Zob. http://www.fronda.pl/a/prof-zaryn-w-brukseli-milion-polakow-pomagala-zydom,64851.html (10.09.2016).

54 Cytaty z Biblii za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych opracował zespół biblistów polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, wyd. 2 zmienione, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań–Warszawa 1971 (tzw. Biblia Tysiąclecia).

55 Nie jest prawdą powtarzane nieustannie twierdzenie, jakoby tylko w Polsce pomaganie Żydom karane było śmiercią. Taka sama kara groziła pomagającym również na okupowanej przez Niemców Litwie i Ukrainie. Zob. R. Hilberg Zagłada Żydów europejskich, t. 3, przeł. J. Giebułtowski, [wydawca] P. Stefaniuk, Warszawa 2014, s. 1299-1300.

56 „Powstanie w getcie warszawskim – mówił Kazimierz Rusinek, ówczesny sekretarz generalny ZBoWiD-u, z okazji 20. rocznicy powstania – to jedno z ogniw w łańcuchu cierpień i walk, które naród polski prowadził od przegranego września 1939 r. do zwycięskiego maja 1945 r.” („Życie Warszawy” z 18.04.1963). Podczas uroczystej akademii 19 kwietnia 1968 roku, z okazji 25. rocznicy powstania, Rusinek stwierdził: „Zbrojny czyn warszawskiego getta stanowił integralną część ogólnopolskiej walki z hitlerowskim okupantem” („Życie Warszawy” z 19.04.1968).

57 E. Janicka Mroczny przedmiot pożądania. O „Kinderszenen” raz jeszcze – inaczej, „Pamiętnik Literacki” 2010 z. 4, s. 76.

58 E. Janicka, T. Żukowski Przemoc filosemicka? Nowe polskie narracje o Żydach po roku 2000, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich, PAN, Warszawa 2016.

59 Podobno Stefan Jędrychowski, Eugeniusz Szyr, Adam Rapacki, a przede wszystkim Edward Ochab byli zaskoczeni i wzburzeni tym określeniem. Dzięki interwencji Ochaba nie znalazło się następnego dnia w oficjalnej prasowej wersji przemówienia. Zob. J. Eisler Marzec 1968. Geneza – przebieg – konsekwencje, PWN, Warszawa 1991, s. 135-136. Ochab miał nawet dać samemu Gomułce reprymendę, mówiąc: „wy nie mieliście prawa występować z taką tezą, nie mieliście prawa bez zgody Biura Politycznego”. Słowa te cytuje D. Stola Kampania antysyjonistyczna w Polsce 1967-1968, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2000, s. 41.

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Jacek Leociak, «Osobliwe zrządzenie Opatrzności Bożej… Polska pamięć Zagłady w perspektywie katolicko-narodowej»Teksty Drugie, 6 | 2016, 122-152.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Jacek Leociak, «Osobliwe zrządzenie Opatrzności Bożej… Polska pamięć Zagłady w perspektywie katolicko-narodowej»Teksty Drugie [Online], 6 | 2016, Dostępny online od dnia: 15 novembre 2016, Ostatnio przedlądany w dniu 26 juillet 2021. URL: http://journals.openedition.org/td/1611

Góra strony

O autorze

Jacek Leociak

The Institute of Literary Research of the Polish Academy of Sciences (Warsaw) – prof. dr hab., kierownik Zakładu Badań nad Literaturą Zagłady IBL PAN, członek­założyciel Centrum Badań nad Zagładą Żydów przy IFiS PAN, redaktor rocznika „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”. Opublikował ostatnio: m.in: Ratowanie. Opowieści Polaków i Żydów; Doświadczenia graniczne. Studia o dwudziestowiecznych formach reprezentacji, Spojrzenia na warszawskie getto

Tego samego autora

Góra strony

Prawa autorskie

Teksty Drugie

Góra strony
  • Logo Instytut Badań Literackich PAN
  • Logo Digital Humanities Centre IBL PAN
  • OpenEdition Journals
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search