Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNumery4SzkiceBezwstydny taniec nie może trwać ...

Szkice

Bezwstydny taniec nie może trwać bez końca

The Shameless Dance Cannot Last Forever
Kinga Dunin
p. 106-114

Streszczenia

Z punktu widzenia socjologii wstyd jest narzędziem kontroli społecznej, a sposobem wyłamywania się spod niej – bezwstyd. Jedną ze strategii bezwstydu jest kamp jako poetyka i praktyka. Analiza opowiadania Witolda Gombrowicza Tancerz mecenasa Kraykowskiego oraz „życio-pisania” Michała Witkowskiego służą odpowiedzi na pytanie, czy jest to strategia skuteczna i jakie są jej ograniczenia.

Góra strony

Indeks

Słowa kluczowe:

wstyd, bezwstyd, kamp

Keywords:

shame, shamelessness, camp
Góra strony

Pełny tekst

1Pamiętnik z okresu dojrzewania (czyli wydanie z 1933 roku) był moim pierwszym spotkaniem z zakazanym wówczas Gombrowiczem. Do dziś pozostała mi w pamięci licealna fascynacja Tancerzem mecenasa Kraykowskiego. Książka gdzieś przepadła i wróciłam do opowiadań dopiero w 1986, kiedy ukazała się edycja dzieł Gombrowicza pod redakcją Jana Błońskiego. I to wydanie mam teraz przed sobą, czyli już nie Pamiętnik…, lecz Bakakaj. Dziś opowiadanie to, które znam niemal na pamięć, jawi mi się w nieco innym kontekście. Stało się mniej rewolucyjne niż wówczas, kiedy je czytałam – również w latach 80. Zaczyna się ono od tego, że bohater zostaje publicznie zawstydzony. I nagle „coś się w nim przesunęło”, a wstyd przestał nim kierować. Przeciwnie.

2W socjologii zwykliśmy mówić o winie i wstydzie jako o zinternalizowanych mechanizmach kontroli społecznej. Poczucie winy miałoby być czymś szlachetniejszym, związanym z wykształconym sumieniem, silniejszą autonomią wewnętrzną. Wstyd to gorszy brat winy, oglądający się na innych, zewnątrzsterowny, drżący przed opinią społeczną. Nie przekonuje mnie to rozróżnienie. Może wina to tylko wysublimowana racjonalizacja wstydu i właśnie wstyd jest miarą naszych realnych związków ze społeczeństwem? To wstyd czyni nas konformistami, ale bez konformizmu spójność społeczna byłaby niemożliwa do osiągnięcia. Jest naturalnym odruchem uspołecznionego człowieka. Specyficzne i różnorodne są natomiast jego manifestacje w rozmaitych czasach, kulturach i grupach. Specyficzny i wyjątkowy jest także „bezwstyd”, a może anty-wstyd, czyli te wszystkie sytuacje, w których jesteśmy zawstydzani i kwestionujemy prawo otoczenia do takich roszczeń wobec nas. Nie jest to akt łatwy psychologicznie, ponieważ jak zostało powiedziane, jest to odruch głęboko w nas zakorzeniony, a pozbycie się wstydu to pozbycie się zakorzenienia wśród ludzi.

3Wstyd wyznacza nam granice, a bezwstyd nie jest po prostu brakiem wstydu. Bezwstyd przekracza granice, ale je czuje. Powiedz mi, czego się wstydzisz, a powiem ci, w jakim miejscu społeczeństwa i na jakich prawach żyjesz. Powiedz mi, czego nie chcesz się wstydzić, a powiem ci, gdzie chcesz być.

4Bezwstyd może przyjmować formę ekscesu, buntu lub wycofania, gdy odcinamy się od tych, którzy starają się nas zawstydzić. Bezwstydnym można być na wiele sposobów.

Bezwstyd mecenasa Kraykowskiego

5Mecenas Kraykowski – z nazwiskiem wynoszącym go w sfery bardziej arystokratyczne od zwykłych Krajkowskich – nie ma czego się wstydzić. Jest uosobieniem pewności siebie, dobrego smaku, sukcesu. Jest mocno, wręcz karykaturalnie, osadzony w „szacowności”, lepszości. Znajduje się po stronie społecznej władzy, która decyduje, czego należy się wstydzić, a sama nie wstydzi się niczego. To on zgłasza żądanie, cała jego postać jest takim żądaniem. Przemawia w imieniu zalegitymizowanej społecznej całości, założonego uniwersum, i realizuje społeczną misję pilnowania porządku świata.

  • 1 W. Gombrowicz Dzieła, t. 1: Bakakaj, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986, s. 5­6.

Porządek! Europa! – a zwracając się do pań, zauważył: – Trzeba uczyć, niestrudzenie uczyć. Inaczej nie przestaniemy być narodem Zulusów.1

Mecenas to ten, który domaga się od Innego, niższego, podporządkowania, a wstyd jest narzędziem jego władzy.

Bezwstyd Tancerza

6Odpowiedzią na to jest eksces – nadmiar i przekroczenie. Przekroczenie zasad, które pozwalają zawstydzonemu najwyżej na drobny rewanż, dzięki którym może nieco ochronić własną godność. Albo – o ile jest dzieckiem czy osobą znajdującą się znacznie niżej w hierarchii społecznej – nakazują milczenie. Nadmiar zaś tego, czego dotyczyło żądanie. Tancerz ofiarowuje Mecenasowi to, czego tamten naprawdę się domagał.

  • 2 Tamże, s. 10.

Wyobraźcie sobie, że na każdym kroku natrafia na oznaki kultu, na cześć i służbę koło siebie, na wierność i żelazne poczucie obowiązku, na zapamiętanie.2

W ten sposób obnaża to, co jest istotą wstydu, a więc władzę społecznych konwencji nad jednostką. Przemoc wpisaną w proceder zawstydzania. Spełniając oczekiwania z takim nadmiarem, ofiara staje się prześladowcą nie dlatego, że stawiała opór, a właśnie dlatego, że w tak obsceniczny sposób go odmówiła.

7Czy w takiej strategii nie tkwi jednak zalążek jej klęski?

8Ze wstydem niejednokrotnie związany bywa gniew zawstydzanego. Tłumiony staje się destrukcyjny dla jednostki, wykrzyczany może rozsadzać granice i zmieniać relacje władzy. Rozróżnienie, które czynimy między „złą agresją” a „słusznym gniewem”, wynika z naszego światopoglądu, gdyż zazwyczaj tylko niektóre ograniczenia uznajemy za warte przekroczenia. Jednak jeśli pociąga nas strategia Tancerza, to pamiętajmy, co na niej tracimy, albo przynajmniej o tym, że kastruje nas ona z gniewu, który nie jest czymś jednoznacznie złym.

9Dziś powszechnie zwraca się uwagę na znaczenie kontraktów w łagodzeniu, czy też zacieraniu, współczesnych sprzeczności. Ciekawym przykładem jest tu zawrotna kariera 50 twarzy Greya, powieści, w której bohaterka zawiera z kochankiem kontrakt sadomasochistyczny. Czy przemoc, na którą wyrażono zgodę, przestaje być przemocą? A może jednak nie przestaje? Może właśnie problemem jest zgoda na przemoc?

10Czy między mecenasem Kraykowskim i jego Tancerzem doszło do zawarcia kontraktu? Wydawałoby się, że oczywista odpowiedź brzmi – nie. Mecenas ścigany przez swego wyznawcę musi salwować się ucieczką. Z drugiej strony sytuacja nie jest tak jednoznaczna. Strategia narratora, który pokazuje paradoksalne zwycięstwo niższości nad wyższością, nie jest strategią bohatera. Bohater zachowuje się właśnie tak, jakby aż do przesady uwewnętrznił przemocowy charakter tej relacji. I właśnie dzięki temu jest bezwstydny. Można powiedzieć, że w istocie przyjął kulturowy kontrakt z nadmiernym entuzjazmem. Kontrakt pozostaje jednak kontraktem.

11Sposobem na pozbycie się wstydu okazuje się zaakceptowane podporządkowanie, uległość, która w tym wypadku „przegina”. (Tak, chodzi tu o przegięcie homoseksualne i kampowe).

12Jaki jednak jest układ sił między ową uległością i „przegięciem”? I w jakich warunkach ma ono szansę stać się narzędziem emancypacji czy transgresji?

Bezwstyd Lubiewa

13Jest to oczywiście pytanie o to, czy kamp jako poetyka i praktyka jest rzeczywiście emancypacyjny? W takim kontekście na pewno można zapytać o Lubiewo (2005) Michała Witkowskiego.

14Lubiewo wzbudziło zachwyt wśród krytyki i uwielbienie wśród czytelników dla barwnych peerelowskich ciot. A przecież cioty były okropne – chutliwe, zawistne, ostentacyjne, łamiące wszelkie normy, gotowe okraść, oszukać, zabić. Stały się jednak wyzywającym i wyzwalającym symbolem. Na wstyd, który wiązał się z homoseksualizmem, „kobiecością” i marginalizacją, odpowiadały manifestacyjnym przyjęciem tej roli. Przegięciem, kobiecym strojem. Na przyzwoitość – odpowiadały nieprzyzwoitością. Na wstyd – ostentacyjnym bezwstydem i afiszowaniem się. Pamiętajmy jednak, że nie mówimy o realiach życia w PRL-u, tylko o narracji, która zaistniała na początku XXI wieku. A wtedy Lubiewo było już również antyemancypacyjne, kpiąc ze współczesnych ruchów na rzecz równouprawnienia. Wspierało ciotowską strategię queerowania własnej tożsamości przeciwko konstruktywnemu, słusznemu gniewowi aktywistów LGTBQ.

Bezwstyd kapitalizmu

15Cioty z Lubiewa żyły gdzieś w swoim oddzielnym świecie. W krzakach, w pisuarach, podejrzanych spelunkach, niewidoczne nawet wtedy, gdy widoczne. Nie było nawet języka, żeby je opisać. W opozycji do całego nudnego i opresyjnego porządku. W kapitalizmie działa to inaczej – potrafi on zassać i zneutralizować rozmaite dziwactwa. Współczesna kapitalistyczna kultura nie jest objedzonym pulardą mecenasem Kraykowskim, którego forma jest dobrze określona, tylko dużo bardziej płynną, wielokształtną hybrydą, gotową raczej połykać, niż wypluwać. Oczywiście do czasu.

16Cioty z PRL w ostatniej powieści Michała Witkowskiego, Fynf und cfancyś (2015), zostają zastąpione przez inne, choć podobne postacie. Są to młodzi chłopcy z Europy Wschodniej prostytuujący się na początku lat 90. w Niemczech, Austrii, Szwajcarii.

17W świecie sytego, zadowolonego z siebie, pędzącego pełną parą kapitalizmu prostytuujący się chłopcy nie są ciałem obcym. Są po prostu częścią tego systemu, tylko trochę bardziej pikantną, bo to jednak chłopcy, cioty. W kapitalizmie kurewstwo nie jest już żadną transgresją, jest raczej normą. Zdziwienie może budzić jeszcze tylko w wersji pedalskiej. Starzy, nieatrakcyjni mężczyźni za pieniądze zarobione przez przodków, w tym faszystowskich, albo przez siebie w bankach, gdzie wciskali ludziom lipne kredyty, kupują ciała młodych chłopców i rozmaite złudzenia. Chłopcy natomiast sprzedają swoje ciała, ale także fałszywe opowieści, makijaże, za którymi ukrywają prawdziwe twarze. W tym świecie jest wszystko – czekoladowe krowy, złote gadżety, znane marki, limuzyny i wodotryski, a nawet bezglutenowa karma dla psów – trzeba tylko umieć to zdobyć. Nieważne jak, ważne, żeby odnieść sukces. Powieściowy Michał z ksywką Fynf und cfancyś (długość członka) zdobywa wiele z tego nie tylko za pomocą swego fynf und cfancyś, ale też sprytu i cynizmu. Zdobywa albo tylko tak się przechwala. Drugi bohater, Dianka, przegrywa i jest już tylko śmieciem, który będzie wraz z innymi śmieciami Europy Zachodniej spychany na Wschód. W tym dławiącym się własnym dobrobytem, skurwionym kapitalizmie nie ma już miejsca na cioty z Lubiewa. Albo w to wchodzisz, w taki czy inny sposób, albo zostajesz śmieciem, odpadem. A narrator nie raz dzieli się z nami spostrzeżeniem, że w tym wszystkim tak naprawdę nie chodzi o seks.

18Dianka to jakby druga, wstydliwa twarz Michała. Wstydliwy nie jest jednak ani jego homoseksualizm, ani sposób zarobkowania. Wstydliwy jest brak sukcesu.

19W powieści Witkowskiego wszystko jest przesadzone, czasem groteskowe, przesączone ironią i… pięknie przygotowane na sprzedaż. Czasem pojawia się product placement, a czasem któryś z bohaterów zapyta, ile mu zapłacą za występowanie w książce. Trudno mieć wątpliwości – autor wie, co robi.

Bezwstyd Michaśki

20Witkowski kontynuował Lubiewo, pisząc je dalej na własnym ciele. Przyobleczony w kostium cioty, Michaśki, od dawna droczył się z rzeczywistością, używając do tego środków niskich – prowokacji, pudelków, mody, przegięcia, kiczu, głupoty. I przez dłuższy czas pozostawał bezkarny. W końcu doszło jednak do skandalu. Publikacja Fyn fund cfancyś została opóźniona ze względu na publiczną krytykę i złożone do prokuratury doniesienie. Witkowski za to, że pokazał się na jakiejś związanej z modą gali w furażerce z emblematem SS, został oskarżony o szerzenie nazizmu, stał się obiektem bezwzględnej hejterskiej nagonki w Internecie, został opisany także w poważnej prasie i wśród niektórych wzbudził głębokie i święte oburzenie. Inni, ci bardziej tolerancyjni, uważali, że to tylko głupie i niesmaczne, i należy mu się co najwyżej lekceważąca reprymenda, ostatecznie niewiele różniąca się od pogardy. Sam Witkowski przepraszał i mówił, że nie wiedział, co miał na głowie, to sprawka stylisty. Zachował się tak, jakby został skutecznie zawstydzony, przywołany do porządku. Formalna skrucha, bez względu na rzeczywiste emocje, jest oznaką podporządkowania się społecznemu żądaniu.

21Nikt nie próbował w jego zachowaniu znaleźć innego sensu niż chęć prowokacji czy prymitywne lanserstwo. Można jednak uznać, że stylizacja Witkowskiego – niezależnie od jego intencji – ma jakieś znaczenie.

22Paski na furażerce są co prawda skośne, ale mogą kojarzyć się z obozowym pasiakiem. I są różowe, jak stygmatyzujące homoseksualistów trójkąty. Na tym tle ozdobiony jarmarcznymi fidrygałkami symbol SS zostaje pozbawiony swego pierwotnego sensu, można powiedzieć, że zostaje „spedalony”, wyśmiany. Jego znaczenie ulega transformacji. Niepokoi i narusza sacrum: płci, Zagłady, stosunku do groźnej symboliki. To szpila wsadzona w balon patosu. Przesada atakująca granice dobrego smaku, które bywają też ochronnymi granicami obłudy. Czemu tak wiele osób poczuło się tym dotkniętych? I czemu nikt właściwie nie potrafił składnie powiedzieć, co jest w tym drażniącego, bo przecież zarzut „propagowania faszyzmu” jest w oczywisty sposób absurdalny.

23Na feralnej czapce spotkały się sparodiowane symbole dotyczące dwóch ważnych sfer społecznego sacrum. Więzienny pasiak prowadzi do skojarzeń z męczeństwem – narodu polskiego, Żydów, ale rzadko homoseksualistów, i to już uderza w sacrum. Ale czy jest to naprawdę aż tak święte miejsce, że nie wolno potraktować go w sposób błazeński? Tematy te w literaturze, filmie, sztuce, chroniąc się za swoją powagą, bywają opracowywane w dykcjach właściwych gatunkom popularnym i komercji. Bywają też siedliskiem kiczu i swoistej pornografizacji cierpienia. Patrząc na frywolne wykorzystanie ich przez Michaśkę, można zastanawiać się, gdzie naprawdę przebiega granica dobrego smaku. Czy, powiedzmy, Malowany ptak Jerzego Kosińskiego, to arcydzieło, czy skandalizująca pornografia przemocy?

24Relacja między symbolem męczeństwa i okrucieństwa (nazizm, SS) odpowiada relacji między katem i ofiarą. Ale jest w tej przemocy i figurze SS-mana coś, co jest przedmiotem – mniej lub bardziej skrywanej – fascynacji.

25Kwestie styku popkultury, kiczu i hitlerowskich symboli, porno i homoerotyzmu chłopców w niemieckich mundurach (projektowanych przez Hugo Bossa) bardzo dobrze nadają się do rozmaitych analiz, bywają też przedmiotem zainteresowania sztuki wysokiej. Symbolika faszystowska skojarzona z seksualnością jest toposem w sztuce i literaturze – od tej wysokiej do najbardziej brukowej; od grozy, uwznioślonego obrzydzenia, przez użycia ironiczne, romantyczne (też!), komediowe, aż do wulgarnego banału i pornografii.

26Witkowski to po prostu pokazał. Nie pytajmy go jednak, czy chodziło mu o subwersję, queer czy kamp. Stworzył Michaśkę, jej kolejne megalomańskie, głupie, żenujące i kiczowate wcielenia, lub po prostu nią jest. Michaśka/Michał ze swoją życio-twórczością – intencjonalnie lub nie, to nie ma znaczenia – jest częścią tego świata i jego karykaturą.

Granice bezwstydu

27Można powiedzieć, że była to burza w szklance wody, dziś mało kto pamięta to wydarzenie. Jak wiele podobnych dostarczyło krótkotrwałej ekscytacji i zostało zastąpione nowym, a potem jeszcze nowszym.

28Sztuka czy literatura są takimi polami kultury, gdzie Tancerz mecenasa Kraykowskiego może zatańczyć bezwstydnie i nawet odnieść symboliczne zwycięstwo. Gdyby furażerkę Michaśki umieścić w przestrzeni galerii sztuki, pewno doczekałaby się ciekawych krytycznych omówień. I jest na tyle skomplikowanym znakiem, że Danielowi Olbrychskiemu nie przyszłoby do głowy, żeby ruszyć na nią z szabelką. Tu przecież wszystko dzieje się na niby, w autonomicznym świecie symboli. Chociaż czasem chcielibyśmy, aby nie był on aż tak autonomiczny.

29Podobne możliwości daje dyskurs akademicki. Pozwala za zasłoną żargonu bezpiecznie (bezwstydnie) mówić rozmaite rzeczy, które w innym wypadku mogłyby okazać się drażniące i kontrowersyjne. W dyskursie naukowym, także w literaturze czy sztuce, wolno więcej, trzeba jednak zapłacić za to cenę, jaką jest brak wpływu na rzeczywistość.

30Świat pudelkowych celebrytów, szemranych elit, modowych wygłupów, imprez dla wybranych też jest, wbrew pozorom, strefą ochronną. Tutaj z góry wiadomo, że mamy do czynienia z rozrywką albo wygłupem, a nie ze znaczącymi symbolami kultury wyższej. Ale, paradoksalnie, to właśnie jej niższość pozwoliła przeniknąć gestowi Michaśki do sfery dyskursów politycznych i ideologicznych (niektórym artystom galeryjnym też to się udawało). Nie przypominam sobie, aby jakieś fikcjonalne dzieło literackie wywołało takie poruszenie, chociaż to, co pisuje pisarz Witkowski, bywa jeszcze bardziej wulgarne i bezwstydne niż jego występy w czasie rzeczywistym.

31Cóż jednak z takiej interwencji w inne pola społeczne wynika?

32Właściwie nic. Jeśli był lub mógł być w tym odkryty jakiś sens, został on przemielony przez schematy dominujących dyskursów i otorbiony. Z pełną mocą zadziałały wszystkie mechanizmy zawstydzania. Bezwstyd okazał się jedynie konwencją przypisaną wybranym polom społecznym, a nie przywilejem osoby.

33Na tym przykładzie widać również, jak działa kontrola społeczna. Emocje pojawiają się jako bezrefleksyjny odruch oburzenia związany z naruszeniem zsakralizowanych znaków kultury. Normę znajduje się później, nawet tak absurdalną w tym wypadku, jak „nie wolno propagować faszyzmu”, i jest ona w gruncie rzeczy dokonaną ex post racjonalizacją. Podobnie jak nieszukające innych wyjaśnień komentarze – „niesmaczne”, „głupie”. Co pod tym naprawdę się kryje? Zapewne homofobia, ale, co może ważniejsze, obrona granic. Nie ma świętości bez możliwości bluźnierstwa.

34O tym, kiedy do niego dochodzi, decydują społeczne reguły, często nie do końca wyeksplikowane. Praca na granicy między „dopuszczalnym” i „niedopuszczalnym” najpierw prowadzi do bezwstydu, który z czasem może rozszerzyć zakres normy. Królestwo Wstydu może oddać niewielkie księstwa bezwstydowi, ale wciąż jest potężne i zarządzane przez naprawdę bezwstydnych. Również przez obsługujących dyskurs publiczny usłużnych inteligentów, którzy nadają ostateczny kształt w dużej mierze bezrefleksyjnym odruchom społecznym. Jeśli ten kształt zostaje podporządkowany najprostszym kliszom i pogoni za skandalem, to służy po prostu petryfikacji istniejących norm społecznych. Wobec tych sił strategie kampowe – nadmiaru, parodii, przerysowania, brania w nawias kiczu, przekraczania, prowokacji, gry z niższością – okazują się bezzębne.

35Realizowany z nadmiarem kontrakt, w którym ofiary zgadzają się być ofiarami – dziwacznymi, zabawnymi, do czasu akceptowanymi – może w każdej chwili wygasnąć. Bezwstydny Tancerz zostanie przywołany do porządku. Tańczyć do końca może tylko w literaturze.

36Z drugiej jednak strony, czyż ten okrzyk Mecenasa: „Porządek! Europa!”, niczego nam nie przypomina? Liberalne dyskursy miały stworzyć standardy „europejskiego porządku”, których przekroczenie wiąże się ze wstydem. Bezwstyd kontrreakcji może dziś zaskakiwać swoją potęgą. I jeśli spojrzymy na to z dystansem, dostrzeżemy całkiem sporo kampu – patriotycznego kiczu, dziwacznej przesady, znaków kłócących się z kontekstem. Między nowymi wieżowcami szumią husarskie skrzydła i krwawią hostie.

37Czytelnik Tancerza mecenasa Kraykowskiego, podążając za autorem, przyjmuje perspektywę narratora. W życiu częściej bywamy Mecenasami, wstydem bronimy granic naszego porządku. Czy to źle? Wszytko zależy od tego, jakiego porządku się broni.

Góra strony

Przypisy

1 W. Gombrowicz Dzieła, t. 1: Bakakaj, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986, s. 5­6.

2 Tamże, s. 10.

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Kinga Dunin, «Bezwstydny taniec nie może trwać bez końca»Teksty Drugie, 4 | 2016, 106-114.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Kinga Dunin, «Bezwstydny taniec nie może trwać bez końca»Teksty Drugie [Online], 4 | 2016, Dostępny online od dnia: 15 août 2016, Ostatnio przedlądany w dniu 07 mai 2021. URL: http://journals.openedition.org/td/4297

Góra strony

O autorze

Kinga Dunin

Independent Scholar – Ur. 1954, socjolożka i publicystka związana z Krytyką Polityczną, autorka licznych publikacji i książek m.in. Tao gospodyni domowej, Karoca z dyni (nominowana do nagrody Nike), Zadyma, Kochaj i rób, Czytając Polskę (praca doktorska z zakresu historii literatury najnowszej).

Góra strony

Prawa autorskie

Teksty Drugie

Góra strony
  • Logo Instytut Badań Literackich PAN
  • Logo Digital Humanities Centre IBL PAN
  • OpenEdition Journals
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search