Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNumery4PrezentacjeWstyd, teatralność i queerowa per...

Prezentacje

Wstyd, teatralność i queerowa performatywność: sztuka powieściowa Henry’ego Jamesa

Shame, Theatricality and Queer Performativity: Henry James’s The Art of the Novel
Eve Kosofsky Sedgwick
Przetłumaczone przez Joanna Bednarek
p. 235-242

Streszczenia

Tekst stanowi fragment rozdziału książki Touching Feeling poświęconego twórczości Henry’ego Jamesa. Dotyczy wstydu pojmowanego jako afekt tworzący tożsamość podmiotów queerowych/odmieńczych – ale nie tylko, ponieważ stanowi też moment konstytuujący każdą tożsamość, a zarazem umożliwiający intersubiektywność i komunikację.

Góra strony

Uwagi wydawcy

Źródło: E. Kosofsky Sedgwick Shame, Theatricality and Queer Performativity: Henry James’s „The Art of Novel”,w: tejże Touching Feeling. Affect, Pedagogy, Performativity, Duke University Press, Durham– –London 2003, s. 35-38 oraz 61-65. Copyright 2003. Wszelkie prawa zastrzeżone. Druk za zgodą wydawcy.www.dukeupress.edu

Pełny tekst

1W ciągu kilku tygodni, które nastąpiły po zniszczeniu World Trade Center we wrześniu 2001 roku, moim udziałem było powtarzające się co dzień osobliwe doświadczenie, podzielane prawdopodobnie przez wiele osób przechodzących przez środkowo-południowy Manhattan. Skręcając w Piątą Aleję, czułam przymus, nawet jeśli kierowałam się na północ, spojrzenia najpierw na południe, w stronę World Trade Center, którego już nie było. Owo dziwnie ukradkowe spojrzenie wiązało się ze świadomym życzeniem, by znajomy widok dwóch wież, górujących nad nami w swej pełnej samozadowolenia brzydocie, znowu zasłaniał horyzont z tej strony. Oczywiście wież cały czas nie było. Odwracając się, czułam wstyd.

  • 1 S. Tomkins Shame and its Sisters. A Silvan Tomkins Reader, ed. E. Kosofsky Sedgwick, A. Frank, Duke (...)

2Dlaczego właśnie wstyd? Sądzę, że była to jedna z sytuacji, w których, jak ujmuje to Silvan Tomkins, „nagle spogląda na nas ktoś, kto jest obcy, albo […] chcemy spojrzeć na kogoś albo obcować z nim, ale nie możemy, ponieważ jest obcy, lub też spodziewaliśmy się kogoś znajomego, kto nieoczekiwanie okazuje się obcy, albo zaczęliśmy się uśmiechać, by zdać sobie sprawę, że uśmiechamy się do kogoś obcego”1. Miejski krajobraz nie przypomina, rzecz jasna, ukochanej twarzy; nie jest też jednak od niej zupełnie inny: ogołocony widok był jak bezzębny uśmiech albo widok twarzy niespodziewanie zmartwionej lub niespodziewanie martwej – nie mówiąc oczywiście o historycznych implikacjach tej konkretnej zmiany w krajobrazie.

3Te fale wstydu nie wydawały się powiązane z żadnym zakazem czy wykroczeniem. Poza tym, choć to ja odczuwałam wstyd, nie wstydziłam się siebie. Można by raczej powiedzieć, że wstydziłam się za spustoszoną, ogołoconą linię horyzontu; uczucie to wiązało się, rzecz jasna, z dumą, solidarnością i żałobą łączącymi mnie z miastem. Wstyd miał też coś wspólnego z widocznością i spektaklem – z nieszczęsną widzialnością nieobecności wież, szokująco nieodpartą teatralnością ich zniszczenia.

  • 2 M.F. Basch The Concept of Affect: A Re-Examination, „Journal of the American Psychoanalytic Associa (...)

4Najnowsze prace teoretyczek i psychologów badających wstyd umieszczają pierwotną formę (oczy spuszczone, głowa odwrócona) tego potężnego afektu – pojawiającego się u niemowląt bardzo wcześnie, między trzecim a siódmym miesiącem życia, tuż po tym, jak dziecko nauczy się odróżniać i rozpoznawać twarz opiekującej się nim osoby – w konkretnym momencie konkretnej, powtarzającej się narracji. Jest to moment, w którym obieg lustrzanych odbić wyrazu twarzy między twarzą dziecka i rozpoznawaną twarzą opiekuna (obieg, który, jeśli nazwać go postacią pierwotnego narcyzmu, wskazuje, że narcyzm od początku przybiera formy społeczne, niebezpiecznie przyciągane przez pole grawitacyjne innego) zostaje przerwany: chwila, gdy twarz dorosłego nie może lub nie chce odegrać swojej roli w przepływie odwzajemniających się spojrzeń; gdy, z jednego z wielu możliwych powodów, nie daje się rozpoznać lub nie rozpoznaje dziecka, które, można powiedzieć, trzyma twarz, wierząc w ciągłość tego obiegu. Jak wyjaśnia Michael Franz Basch: „Behawioralna adaptacja niemowlęcia zależy całkowicie od utrzymywania efektywnej komunikacji z wykonawczą i koordynującą częścią systemu dziecko – matka. Reakcja wstydu-upokorzenia, gdy się pojawia, oznacza porażkę lub nieobecność uśmiechu bądź kontaktu, odpowiedź na brak informacji zwrotnej od innych, wskazującą na społeczną izolację i sygnalizującą potrzebę ulgi od tego stanu”2. Pierwotna postać afektu wstydu nie jest więc określana przez zakaz (ani też, w jego rezultacie, przez represję). Wstyd pojawia się jako moment, destrukcyjny moment, w obiegu konstytuującej tożsamość, identyfikującej komunikacji. Podobnie jak piętno, wstyd jest sam w sobie formą komunikacji. Emblematy wstydu, „opadająca twarz” ze spuszczonym wzrokiem i odwróconą głową – podobnie jak, w mniejszym stopniu, rumieniec – są wskaźnikami kłopotu, a zarazem pragnienia odtworzenia międzyosobowego powiązania.

5Wstyd, zakłócając identyfikację, wytwarza również tożsamość. W gruncie rzeczy wstyd i tożsamość pozostają ze sobą w bardzo dynamicznym związku, jednocześnie podważającym i założycielskim, ponieważ wstyd jest zarazem osobliwie zaraźliwy i osobliwie indywiduujący. Jedną z jego cech, najważniejszych i dostarczających najlepszej podstawy pojęciowej projektom politycznym, jest sposób, w jaki złe traktowanie kogoś innego, złe traktowanie przez kogoś innego, czyjeś zakłopotanie, piętno, niedorozwój, brzydki zapach czy dziwne zachowanie, na pozór niemające ze mną nic wspólnego, mogą tak łatwo zalać mnie – założywszy, że jestem osobą podatną na wstyd – wrażeniem, którego płynność wydaje się zakreślać dokładnie moje indywidualne kontury, w tak izolujący sposób, jak to tylko możliwe.

6Wygłaszając wykład na temat wstydu, proszę słuchaczy, by przeprowadzili eksperyment myślowy i wyobrazili sobie brudnego, na wpół obłąkanego mężczyznę, który wchodzi do sali wykładowej, mamrocząc głośno, przy czym jego mowa staje się coraz bardziej oskarżycielska i niespójna, po czym oddaje mocz na środku sali i wychodzi. Opisuję cierpienia wszystkich innych osób znajdujących się na sali: wszyscy mają spuszczony wzrok, chcąc być gdzie indziej, jednocześnie będąc świadomi niewzruszonej rzeczywistości bycia właśnie tu, we własnej skórze, której istnienie odczuwają z palącą bezpośredniością; jednocześnie zaś są niezdolni do powstrzymania krwotoku bolesnej identyfikacji ze źle zachowującym się mężczyzną. Oto podwójny ruch wstydu: ku bolesnej indywiduacji, ku niekontrolowanej relacyjności.

  • 3 F.J. Broucek Shame and Its Relationship to Early Narcissistic Developments, „International Journal (...)

7Konwencjonalne kryterium odróżniania wstydu od winy głosi, że wstyd wyostrza poczucie tego, czym jesteśmy, natomiast wina wiąże się z tym, co robimy. Choć Tomkins jest mniej niż antropolodzy, moraliści czy popularni psychologowie zainteresowany rozróżnieniem między tymi dwoma afektami, zachowuje sugestię, że w doświadczeniu wstydu jesteśmy czymś, choć niekoniecznie mamy bezpieczną hipotezę na temat tego, czym. Wstyd uznaje się dziś najczęściej, w odniesieniu do procesu rozwoju, za afekt w największym stopniu określający przestrzeń, w której rozwija się poczucie jaźni („Wstyd jest dla psychologii jaźni tym, czym dla psychologii ego jest lęk – kluczowym afektem”3). Nie chodzi tu moim zdaniem o to, że miałby on być miejscem, w którym tożsamość jest najsolidniej przymocowana do istot, ale o to, że jest miejscem, w którym kwestia tożsamości zostaje postawiona w sposób najbardziej źródłowy i relacyjny.

  • 4 M.F. Basch The Concept of Affect..., s. 765-766.

8Wstyd jednocześnie wyłania się z uspołecznienia i zmierza ku niemu. Jak pisze Basch: „Występująca u niemowlęcia reakcja wstydu-upokorzenia objawiająca się zwieszeniem głowy i odwróceniem wzroku nie oznacza, że dziecko jest świadome odrzucenia, ale wskazuje, że skuteczny kontakt z inną osobą został przerwany […]. Dlatego o pojawiającej się w dalszym życiu reakcji wstydu-upokorzenia można myśleć jako o niezdolności do skutecznego wzbudzenia u innej osoby pozytywnej reakcji na nasze komunikaty. Niezwykła bolesność tej relacji w późniejszym życiu odwołuje się do najwcześniejszego okresu, w którym stan ten jest nie po prostu niekomfortowy, ale zagraża życiu”4. Dlatego zawsze, kiedy aktor, performer albo, można dodać, aktywista angażujący się w politykę tożsamości prezentuje oku widza spektakl własnego „infantylnego” narcyzmu, stwarza przestrzeń dla dramatycznego zalania podmiotu wstydem wywołanym nieodwzajemnioną reakcją albo udaną pulsacją odwzajemnianych spojrzeń tworzących narcystyczny obieg, eliptyczny (czyli z konieczności zniekształcony) przez hiperboliczność jego wyjściowych warunków. Jak opisuje to Tomkins, wstyd zaciera sam siebie; wstyd wskazuje i rzutuje; wstyd wywraca się na drugą stronę; wstyd i duma, wstyd i godność, wstyd i spektakl, wstyd i ekshibicjonizm to dwie strony tego samego medalu. Wstyd – można na koniec powiedzieć – wstyd, który przekształca, to performans, przedstawienie. Mam na myśli coś w rodzaju przedstawienia teatralnego. Performans przenika wstyd, będąc czymś więcej niż jego wytworem czy sposobem na odegnanie go, choć z pewnością jest także i tym. Wstyd to afekt lokujący się w prześwicie między introwersją i ekstrawersją, między fascynacją i teatralnością, między perfromatywnością i… performatywnością.

***

9Zmierzając ku podsumowaniu: tym, czego bym nie chciała, to by imputować mi tworzenie „teorii homoseksualności”. Nie mam takiej teorii i nie chcę jej. Próbując oddać częściową sprawiedliwość specyfice, bogactwu, a przede wszystkim dosłowności szczególnej erotyki Jamesa, nie mam zamiaru czynić z niego przykładu „homoseksualności” czy nawet pewnego „typu” „homoseksualności”, choć jednocześnie nie chcę też pisać o nim tak, jakby nie był homoseksualny. Mimo to chciałabym mianować Jamesa z przedmów do nowojorskiego wydania [jego dzieł zebranych] prototypem nie „homoseksualności”, a queerowości, queerowej performatywności. W tym kontekście „queerowa performatywność” to nazwa strategii wytwarzania znaczeń i bytu, związana z afektem wstydu i z późniejszym, połączonym z nim napiętnowaniem.

10Nie wiem na razie, do jakich twierdzeń o charakterze ontologicznym może prowadzić opisywana przeze mnie queerowa performatywność. Czy należałoby sugerować, że niektóre z jej cech mogą być cechami performatywności jako takiej? Czy też należałoby raczej sugerować, że transformacyjna gramatyka wypowiedzi „wstydź się!” może stanowić tylko część działań performatywnych postrzeganych jako najmocniej powiązane z queerowością, wykonywanych przez osoby identyfikujące się jako queer? Pożytek z myślenia o wstydzie w powiązaniu z queerową performatywnością nie płynie w każdym razie z udzielania przez nie odpowiedzi na pytanie, jakie wypowiedzi można uznać za „performatywne” czy też jakich ludzi można zaklasyfikować jako queer. A już na pewno nie wynika z prób określenia związku między queerowością i pożądaniem oraz miłością kierowanymi ku tej samej płci. Tym, czego dostarcza, jest być może pewna psychologiczna, fenomenologiczna, tematyczna zwartość i uzasadnienie czegoś, co opisałam we wprowadzeniu jako relację skręcenia (torsion) lub odchylenia między odniesieniem a performatywnością lub też, ogólnie, między queerowością i innymi sposobami doświadczania tożsamości i pragnienia.

11Nie chcę jednak również sugerować, że mój projekt polega głównie na przejęciu dla celów dekonstrukcji czy innego antyesencjalistycznego projektu jakiejś queerowości odartej ze swojej specyfiki i politycznego znaczenia. Przeciwnie: twierdzę, że ujmowanie performatywności w kategoriach nawykowego wstydu i jego transformacji otwiera nowe możliwości myślenia o polityce tożsamości.

12Wydaje się, że organizowanie skojarzeń i inwestycji pragnienia wokół afektu wstydu stanowi jedno z najwyrazistszych kryteriów pozwalających różnicować kultury i epoki; nie dlatego, by można było podzielić cały świat na (rzekomo pierwotne) „kultury wstydu” i (rzekomo rozwinięte) „kultury winy”, ale raczej dlatego, że wstyd, jako afekt, jest pełniącym różne funkcje składnikiem ich wszystkich. Wstyd, podobnie jak wszystkie afekty w Tomkinsowskim rozumieniu tego terminu, nie jest oddzielną strukturą psychiczną, ale raczej wolnym rodnikiem, przyłączającym się i wzmacniającym lub zmieniającym znaczenie niemal wszystkiego: stref ciała, systemu zmysłów, zabronionych lub dozwolonych zachowań, innych afektów, takich jak złość czy podniecenie, nazwanej tożsamości, scenariuszy pozwalających interpretować zachowania innych ludzi wobec nas. Nasz charakter czy też osobowość jest więc m.in. zapisem bardzo zindywidualizowanej historii, w której ulotne uczucie wstydu ustanowiło znacznie trwalsze, strukturalne zmiany w naszych relacyjnych i interpretacyjnych strategiach postępowania ze sobą i z innymi.

13Znaczy to m.in., że strategie terapeutyczne bądź polityczne nakierowane bezpośrednio na pozbycie się indywidualnego lub grupowego wstydu lub na jego demontaż mają w sobie coś absurdalnego; być może „działają” – z pewnością wywierają potężne skutki – jednak nie mogą działać w sposób, co do którego twierdzi się, że działają (myślę tu o różnorodnych ruchach próbujących uporać się ze wstydem za pomocą np. wspólnotowej godności ruchu na rzecz praw obywatelskich; indywidualizującej dumy hasła „czarne jest piękne” czy dumy gejowskiej; rozmaitych form natywistycznego ressentiment; agresywnie demonstrowanej odrazy skinheadów; wczesnych feministycznych eksperymentów z nazywaniem i wysuwaniem na pierwszy plan gniewu w odpowiedzi na wstyd; epistemologiczny nacisk ruchu ofiar kazirodztwa na mówienie prawdy o wstydzie; i oczywiście wiele, wiele innych). Formy, jakie przybiera wstyd, nie są odrębnymi, „toksycznymi” częściami grupowej lub jednostkowej tożsamości, które można by po prostu wyciąć; stanowią raczej integralny aspekt i wytwór procesów, w których tożsamość ta się tworzy. Są one dostępne dla pracy przemiany, przekształcania, refiguracji, transfiguracji, afektywnego i symbolicznego doładowywania i zniekształcania, ale nade wszystko dla pracy czyszczenia i deontologicznego zamykania.

  • 5 Od snap – pstrykać palcami; chodzi o praktykowaną głównie wśród gejów­Afroamerykanów i Czarnych kob (...)

14Struktura wstydu jest odmienna dla różnych kultur, epok i dla różnych form polityki; jest też jednak odmienna po prostu dla różnych osób należących do tej samej kultury i epoki. Niektórzy spośród niemowląt, dzieci i dorosłych, u których wstyd należy do najlepiej dostępnych mediatorów tożsamości, to ci, których określa się mianem (znamienne słowo) nieśmiałych. („Pamiętacie lata pięćdziesiąte?” – pytała Lily Tomlin. „Nikt wtedy nie był homoseksualny; oni po prostu byli nieśmiali”). Queer może więc być przede wszystkim określeniem dla tej grupy, a także dla częściowo pokrywającej się z nią grupy niemowląt i dzieci, których poczucie tożsamości jest z jakichś powodów najtrwalej nastrojone na nutę wstydu. Co takiego w nich (w nas) sprawia, że tak jest, należy dopiero odkryć. Mam tu na myśli, że nie wiemy na razie, co to może być – z pewnością nie jest to żaden pojedynczy czynnik – ale także to, że dla nich samych zawsze pozostaje to do odkrycia, jest zawsze opóźnione: zakreślone przez wstyd miejsce tożsamości nie warunkuje spójności czy znaczenia tej tożsamości; rasa, płeć, klasa, orientacja seksualna, wygląd i sprawność to tylko niektóre z podstawowych konstrukcji społecznych krystalizujących się tutaj przez rozwijanie z tego źródłowego afektu swoich struktur wyrazu, kreatywności, przyjemności i walki. Pokusiłabym się o twierdzenie, że tak rozumiana queerowość nakłada się w dużym stopniu, w tym konkretnym historycznym momencie (choć w elastyczny i czasowo skomplikowany sposób) na zestaw cech utożsamianych z dorosłą lub nastoletnią „homoseksualnością”. Wszyscy wiedzą, że jest wiele lesbijek i wielu gejów, które/którzy nigdy nie będą queerowi, a także wiele osób trącających queerową strunę, a niedemonstrujących pożądania skierowanego ku tej samej płci – lub też niepodporządkowujących swojego pożądania kierowanego ku tej samej płci etykietkom „geja” czy „lesbijki”. Jednak wiele performatywnych słowników tożsamościowych w najbardziej oczywisty sposób „przepłukanych” (słowa Jamesa) świadomością i kreatywnością wstydu ciąży skrycie ku przestrzeniom gejowskim i lesbijskim. Wymieńmy tylko kilka z nich: abiektalność butch, estetyka femme, „skórzaki”, duma, SM, drag, muzykalność, fisting, bezczelność, ziny, histrionizm, ascetyzm, snapping5, kult diwy, dewocja; słowem, pokaz (flaming).

15I aktywizm.

16Wstyd interesuje mnie z powodów politycznych, ponieważ wytwarza i uprawomocnia miejsce tożsamości – pytanie o tożsamość – znajdujące się u źródła impulsu performatywności, ale czyni to, nie nadając tej przestrzeni tożsamościowej statusu istoty. Konstytuuje ją jako przestrzeń do-ukonstytuowania, innymi słowy, jako dostępną dla (koniecznego, produktywnego) nieporozumienia, błędnego rozpoznania. Wstyd – żyjący w mięśniach i naczyniach włosowatych twarzy – wydaje się wyjątkowo zaraźliwy. Zaraźliwość tę wzmacnia tylko jego wielokształtna, proteuszowa podatność na nowe gramatyki ekspresyjne.

17Fakty te pokazują moim zdaniem, że zadawanie właściwych pytań na temat wstydu i powiązania wstyd – performatywność może doprowadzić nas do tych miejsc we wnętrzu polityki tożsamości, w których zawiązuje się wiele opornych węzłów – nie prowadząc jednak do delegitymizacji istotności i mocy samego pojęcia tożsamości. Dynamika poniżania oraz ideologicznych i instytucjonalnych pogromów, a także dynamika żałoby pozostaną niejasne bez zrozumienia wstydu. Lepiej zrozumiemy wstyd ofiar, a także, ogólniej, politykę wstydu, jeśli ujmiemy ich związek ze śliską dynamiką wstydu. Sądzę, że jest to prawdą również w odniesieniu do polityki solidarności i utożsamienia, a także polityki humoru i jego braku. Chciałabym również dodać, nawet jeśli tylko w formie wtrącenia, że wstyd/performatywność może okazać się znacznie bardziej inspirujący dla analizy zjawisk określanych mianem „kampu” niż pojęcie parodii, a także niż przeciwstawienie „głębi” i „powierzchni”. A czy można liczyć na zrozumienie tego, co dzieje się na obszarze politycznej poprawności, jeśli nie postrzegamy jej jako m.in. mocno upolitycznionej reakcji łańcuchowej w obrębie dynamiki wstydu?

18Psychologowie i nieliczni psychoanalitycy zajmujący się wstydem z niezwykłą łatwością wpisali go w moralistyczną perspektywę hipotezy represji: wstyd ma być „zdrowy” lub „niezdrowy”, dobry jako chroniący prywatność i przyzwoitość, zły jako sprzyjający autorepresji lub represji społecznej. Jest chyba jasne, że nie interesuje mnie żadna z tych możliwości. Twierdzę tylko, że dla pewnych ludzi – „odmieńców” – wstyd to zwyczajnie pierwszy, i stały, fakt strukturyzujący tożsamość, który, jak wskazuje James, ma własne, produktywne i do głębi społeczne możliwości metamorficzne.

Góra strony

Przypisy

1 S. Tomkins Shame and its Sisters. A Silvan Tomkins Reader, ed. E. Kosofsky Sedgwick, A. Frank, Duke University Press, Durham 1995, s. 135.

2 M.F. Basch The Concept of Affect: A Re-Examination, „Journal of the American Psychoanalytic Association” 1976 No. 24, s. 756.

3 F.J. Broucek Shame and Its Relationship to Early Narcissistic Developments, „International Journal of Psychoanalysis” 1982 No. 63, s. 369.

4 M.F. Basch The Concept of Affect..., s. 765-766.

5 Od snap – pstrykać palcami; chodzi o praktykowaną głównie wśród gejów­Afroamerykanów i Czarnych kobiet grę/sztukę (czasem poważną, czasem nie) wzajemnego obrażania się; zob. E.P. Johnson Snap! Culture: A Different Kind of “Reading”, „Text and Performance Quarterly” 2009 No. 15, s. 2 [przyp. tłum].

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Eve Kosofsky Sedgwick, «Wstyd, teatralność i queerowa performatywność: sztuka powieściowa Henry’ego Jamesa»Teksty Drugie, 4 | 2016, 235-242.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Eve Kosofsky Sedgwick, «Wstyd, teatralność i queerowa performatywność: sztuka powieściowa Henry’ego Jamesa»Teksty Drugie [Online], 4 | 2016, Dostępny online od dnia: 15 août 2016, Ostatnio przedlądany w dniu 07 mai 2021. URL: http://journals.openedition.org/td/4621

Góra strony

O autorze

Eve Kosofsky Sedgwick

(1950-2009), amerykańska literaturoznawczyni, współtwórczyni teorii queer. Autorka m.in. klasycznych dla tej dziedziny prac Between Men. English Literature and Male Homosocial Desire (1985) i Epistemology of the Closet (1990); stworzyła pojęcie „pragnienia homospołecznego”.

Góra strony

Prawa autorskie

Teksty Drugie

Góra strony
  • Logo Instytut Badań Literackich PAN
  • Logo Digital Humanities Centre IBL PAN
  • OpenEdition Journals
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search