Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNumery4InterpretacjeDotkliwe historie

Interpretacje

Dotkliwe historie

Painful Histories
Justyna Tabaszewska
p. 302-323

Streszczenia

Artykuł jest próbą odczytania reportaży Swietłany Aleksijewicz jako tekstów o afektywnych, zmieniających warunki doświadczania i postrzegania świata Wydarzeniach. Autorka, korzystając między innymi z koncepcji Lauren Berlant, Jill Bennett oraz Astrid Erll wydobywa te aspekty prozy Aleksijewicz, które wskazują na jej afektywny, emocjonalny, cielesny oraz somatyczny charakter. Reportaże pisarki są również odczytywane jako próba wytworzenia nowej formy pamięci o Wydarzeniach, które – wcześniej marginalizowane – muszą zostać przez określoną społeczność najpierw zinternalizowane, później zaś: przepracowane.

Góra strony

Indeks

Słowa kluczowe:

afekt, reportaż, wojna, pamięć, historia
Góra strony

Uwagi autora

Badania zostały sfinansowane ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych w ramach finansowania stażu po uzyskaniu stopnia naukowego doktora na podstawie decyzji numer DEC-2014/12/S/HS2/00079.

Pełny tekst

  • 1 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, przeł. J. Czech, Czarne, Wołowiec 2015, s. 219.

Nie wiem… Tak, rozumiem, o co Pani pyta, ale brakuje mi własnego języka… Mój język… Jak to opisać? Powinien wtedy… Powinien człowieka dusić spazm, tak jak mnie dusi: jest noc, cisza, a ja leżę i nagle sobie przypomnę. Zaczynam się dusić. Trzęsie mnie. Tak to jest…1

1Książki Aleksijewicz, choć zyskały sławę raczej jako reportaże, są także – a może nawet przede wszystkim – tekstami o próbie zbliżenia się do opisania traumatycznych, afektywnych doświadczeń. Próbie, która ma stanowić pierwszy krok nie tyle nawet do ich przepracowania, co rozpoznania. Książki pisarki mają więc podwójną naturę: z jednej strony są rzetelnymi reportażami, mającymi na celu przybliżenie czytelnikowi pewnej wizji prawdy o określonym wydarzeniu, z drugiej zaś są samoświadomą własnych możliwości i ograniczeń literaturą, której głównymi bohaterami są pamięć, empatia i afekt.

2Reportaże Swietłany Aleksijewicz, choć pozornie dotyczą bardzo różnych zjawisk, w rzeczywistości zawsze przedstawiają traumatyczne, afektywne wydarzenia, które – bez względu na to, ile lat od nich upłynęło – pozostają nieprzepracowane i nieopracowane. Udział kobiet w II wojnie światowej oraz ich wspomnienia są dokładnie tak samo daleko od teraźniejszości i tak samo blisko do niej, jak – równie niechętnie przywoływane w dyskusji publicznej – radzieckie doświadczenie wojny afgańskiej, wybuch w elektrowni atomowej w Czarnobylu czy wreszcie upadek komunizmu w byłych republikach ZSSR. Każde z tych wydarzeń przeorganizowuje rzeczywistość, po każdym z nich nic już nie jest takie, jak było, a zarazem wszystkie one składają się na obraz splątanej teraźniejszości.

Wydarzenie i świat po nim

  • 2 L. Berlant Intuitionists: History and the Affective Event, w: American Literary History, Oxford Uni (...)

3Reporterskie książki Aleksijewicz poświęcone są najważniejszym – z europejskiej perspektywy – wydarzeniom XX wieku. Sposób, w jaki autorka owe wydarzenia postrzega, jest bardzo bliski temu, jak Lauren Berlant definiuje kategorię ‘wydarzenia’2. Druga wojna światowa, wojna afgańska, wybuch reaktora jądrowego czy wreszcie upadek komunizmu to afektywne ‘wydarzenia’, których zasięg i znaczenie sprawiają, że stanowią one ważny punkt odniesienia dla całych społeczeństw, determinując na dziesięciolecia świadomość społeczną. Po każdym ze wspomnianych ‘wydarzeń’ renegocjowane są normy i relacje społeczne, reorganizowane zasady dyskursu publicznego, a także zmieniają się i powstają nowe społeczne tabu.

4Tak rozumiane ‘wydarzenie’ radykalnie i trwale zmienia warunki funkcjonowania społeczności, samo niejako zostając przez nią zaabsorbowane i stając się częścią, nieusuwalnym jądrem teraźniejszości, którego znaczenie nie ulega osłabieniu wraz z upływającym czasem ‘Wydarzenie’ zmienia świat, a wraz z nim strukturę afektów, prowadząc do radykalnej zmiany wszystkiego, co było wcześniej dobrze znane:

  • 3 S. Aleksijewicz Cynkowi chłopcy, przeł. J. Czech, Czarne, Wołowiec 2015, s. 23.

Wojna to świat, a nie wydarzenie… Wszystko tutaj jest inne: i krajobraz, i człowiek, i słowa.3

5Opowieści o wojnie to – jak zauważa sama Aleksijewicz – nie opowieści o izolowanym zdarzeniu, ale o świecie, jaki tworzy tak pojmowane ‘wydarzenie’, którym jest wojna. Gdy ten świat jest – a zazwyczaj jest tak dla bohaterów – jedynym znanym światem lub najważniejszym punktem odniesienia, to w innym nie sposób się odnaleźć. Trudno nawet uwierzyć w jego istnienie:

  • 4 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 8.

Nie znaliśmy świata bez wojny, świat wojny był jedynym znanym nam światem, a ludzie wojny – jedynymi znanymi nam ludźmi. Nawet teraz nie znam innego świata i innych ludzi. A czy kiedykolwiek byli tacy?4

6W książkach Aleksijewicz ‘wydarzenie’ zawsze ma charakter formacyjny, jest doświadczeniem, które kształtuje zarówno rzeczywistość, jak i doświadczające go podmioty. Jako takie pozostaje zawsze doświadczeniem skrajnym, sytuującym się na granicy języka, w zasadzie poza możliwością opisania. Zderzenie z ‘wydarzeniem’ zawsze zastaje podmiot niegotowym na to, co ma się zdarzyć. Wszelkie próby opisania są więc podejmowane ex post, są one nie odzwierciedleniem, a rekonstrukcją, próbą wytworzenia odpowiedniego języka i – za jego pomocą – uporządkowania świata.

7Zmaganie z językiem jako z nieadekwatnym narzędziem do przekazywania osobistych doświadczeń stanowi jeden z głównych, powracających motywów w zebranych przez Aleksijewicz historiach. Adekwatny język to taki – jak sugeruje otwierający ten artykuł cytat – który dusi, uniemożliwia mówienie, sprawia, że to, co doświadczone, na nowo staje się rzeczywistością, która dzieje się tu i teraz, odgrywa raz po raz na nowo, nie pozwalając na zbudowanie dystansu, na spojrzenie z zewnątrz. To język ciała i jego reakcji somatycznych na doświadczenie afektywne, to język, który nie pozwala mówić o traumie, ale który ją ewokuje.

  • 5 J. Bennett Empathic Vision. Affect, Trauma and Contemporary Art, Stanford University Press, Stanfor (...)

8Performowanie takiego języka, takiego sposobu literackiego opracowania traumatycznych doświadczeń jest jasno wyrażonym przez Aleksijewicz zamiarem. Zamiarem bardzo trudnym do zrealizowania na gruncie literatury, a zwłaszcza literatury faktu, w której granica między fikcją a prawdą wciąż wymaga uwagi. Książki Aleksijewicz stanowią pod tym względem bardzo nietypową egzemplifikację tez Jill Bennett, która w książce Empathic Vision. Affect, Trauma and Contemporary Art5 wskazywała, że jedyną drogą do oswojenia traumatycznych doświadczeń za pomocą sztuki jest ostateczna rezygnacja z prób wytworzenia spójnej narracji o traumie. Rezygnacja z postulatu ‘przekazywania’ znajduje zdaniem Bennett uzasadnienie już w samym charakterze traumy, która nie jest czymś, co można zakomunikować. Ma ona raczej charakter transaktywny, co oznacza, że zadaniem sztuki poruszającej problem traumy albo posługującej się tą kategorią jako środkiem wyrazu jest nie ujawnianie czegoś, ale swoiste dotknięcie odbiorcy, odciśnięcie na nim określonego doświadczenia.

9Teoria Bennett zakładała, że do takiego działania najlepiej nadaje się sztuka wizualna, której łatwiej – niż choćby literaturze – uciec od pułapki narracyjności i konieczności tworzenia autentycznej opowieści o traumie. Jeśli podążymy tym samym tropem, okaże się, że gatunkiem literatury, który do tego zadania nadaje się najmniej, jest właśnie reportaż literacki. Niemniej – jak postaram się pokazać – reportaż Aleksijewicz skutecznie broni się przed pokusą stworzenia narracyjnej opowieści o traumie, konstruując zamiast niej wielogłosowy, afektywny chór głosów, w którym nawet, gdy zacierają się słowa, nie zaciera się prowadzące do nich doświadczenie.

Ramy reportażu, ramy pamięci

  • 6 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 221.

Po mieście chodziła szalona kobieta… […] Podchodziła do ludzi na ulicy… Do wszystkich… I mówiła: „Opowiem ci, jak zabili moje dzieci. Od którego zacząć? Od Wasieńki… Jemu strzelili w uszko…A Tolikowi w główkę… To od którego?”. Wszyscy przed nią uciekali. Była szalona, tylko dlatego mogła mówić o czymś takim…6

10Opowiadanie o traumatycznych doświadczeniach najczęściej nie jest łatwe, najczęściej nie jest w ogóle możliwe, nawet, jeśli dzieli od nich spory dystans czasowy. W przytoczonym fragmencie natrętne opowiadanie, powtarzanie własnej historii traktowane jest jako jasny dowód na szaleństwo. Mówić o śmierci swoich wszystkich dzieci, powtarzać każdemu napotkanemu człowiekowi, jak ginęły, może wyłącznie osoba szalona, której nie obowiązują już żadne normy społeczne, która do społeczeństwa nie zamierza już nigdy wrócić.

  • 7 J. Winter, A. Dessingué Introduction. Remembering, Forgetting and Silence, w: Beyond Memory: Silenc (...)
  • 8 Tamże, s. 6-7.

11Bardziej naturalną – o ile ta kategoria może mieć tu jakiekolwiek zastosowanie – reakcją jest milczenie, cisza, zawieszenie głosu. Jak wskazywał w kilku swych książkach Jay Winter, cisza nie jest w takich przypadkach wcale równoznaczna z zapomnieniem. Przeciwnie, bywa ona akceptacją zdarzeń, zwłaszcza zaś faktu, że przeszłość zawsze tkwi w teraźniejszości i nie sposób się jej pozbyć7. Stanowi ona także element godzenia się z upływającym czasem i przynoszonym przezeń dystansem, umożliwiającym postrzeganie przeszłości nie jako centrum naszego życia, lecz jego marginesu8. Taka cisza wymaga jednak wcześniejszego mówienia, jest aktem, który zawsze następuje po mowie, nie zaś w jej zastępstwie.

12Zarówno cisza, jak i mowa wydają się więc nieadekwatnymi reakcjami na traumę. Nieprzerwane mówienie rozwiązuje równie niewiele, co trwała cisza. Jednak już zmienne interwały mowy i ciszy, opowiadania i milczenia, mogą w większym stopniu oddać złożoność traumatycznego doświadczenia afektywnego. Dotyczące bez wyjątku takich doświadczeń reportaże Aleksijewicz nieustannie oscylują między tymi dwoma biegunami, milczeniem i opowiadaniem. Ich afektywny charakter tylko częściowo wynika z charakteru opisywanych zdarzeń, w co najmniej równym stopniu opiera się na konstrukcji tekstu, projektowanego jako dynamiczna i zniuansowana, stale pracująca całość.

  • 9 Por. S. Mitroiu Life Writing and Politics of Memory in Eastern Europe: Introduction, w: Life Writin (...)

13Misterna konstrukcja wielogłosowych, pozornie rozdrobnionych książek Swietłany Aleksijewicz opiera się na trzech solidnych fundamentach: technice zbierania materiałów do reportażu, specyficznym procesie ich obróbki oraz uznaniu pracy pamięci za integralny budulec tekstu. Te trzy aspekty konstrukcji reportaży Aleksijewicz decydują m.in. o kształcie relacji między świadkami zdarzeń, którzy w trakcie wywiadów wytwarzają swoją wersję przeszłości, i reportażystką, pierwszym słuchaczem rodzącej się na bieżąco opowieści. Owa opowieść, choć zawsze intymna, nie jest wyłącznie jednostkowa. Na wspomnienia poszczególnych osób nakładają się – co reportażystka dostrzega – kolejne, utrwalone klisze, a pamięć indywidualna jest silnie kształtowana przez akceptowaną przez instytucje państwowe pamięć zbiorową. Taka sytuacja, charakterystyczna zwłaszcza dla państw, które po II wojnie światowej znalazły się za żelazną kurtyną9, czyni proces odsłaniania indywidualnej pamięci niezwykle skomplikowanym zadaniem. Jako reportażystka Aleksijewicz jest świadoma złożoności wyzwania, przed którym stoi. Z tego powodu pisarka wielokrotnie wypowiada się na temat tego, jak postrzega pracę pamięci, która dokonuje się w jej rozmówcach, i jak sama definiuje swoją rolę jako świadka wytwarzania określonej pamięci. To zaś sprawia, że choć Aleksijewicz o sobie samej nie mówi nam wiele, to już o swej pracy jako reportażystki i pisarki – całkiem sporo. Uwagi autotematyczne zajmują znaczącą część książek, stanowiąc wyraźny komentarz odautorski, wyznaczający podstawowe ramy odczytania tekstów. Warto pod tym względem przyjrzeć się bliżej pierwszej z rozpoznawalnych książek Aleksijewicz, a mianowicie Wojna nie ma w sobie nic z kobiety. To w niej pisarka zaznajamia ze swoją techniką pracy, polegającą na prowadzeniu rozmów z wieloma osobami i nagrywaniu ich:

  • 10 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 35.

To będzie długa droga…Dziesiątki podróży po całym kraju, setki nagranych kaset, tysiące metrów taśmy magnetofonowej. Pięćset spotkań… Potem już przestałam liczyć, twarze zacierały się w pamięci, zostawały tylko głosy. W mojej pamięci słychać chór. Olbrzymi chór, niekiedy prawie nie słychać słów, tylko płacz.10

14Nagrania stanowią pierwszy etap pracy. Z nagrań pisarka wybiera później tylko niektóre historie, z owych historii – niektóre zdania. Oczywistym pytaniem, jakie pojawia się w przypadku takiej techniki pracy, jest: które to zdania? Aleksijewicz odpowiada wprost: te, które zostają w pamięci:

  • 11 Tamże, s. 11.

często po długim dniu, wypełnionym słowami i faktami, pozostaje w pamięci tylko jedno zdanie (za to jakie!): „Poszłam na wojnę taka mała, że przez ten czas trochę urosłam”.11

15Przytoczone przez Aleksijewicz zdanie ujawnia od razu jej zainteresowania: nie wielka Historia, ale małe historie, nie relacje z przebiegu frontów, ale z codziennych doświadczeń. Jako że pisarka wkłada sporo energii w usprawiedliwienie takiego akurat podejścia do opisywanych wydarzeń, warto poświęcić temu zagadnieniu równie wiele uwagi, zwłaszcza że te same wyznania i argumenty będą pojawiać się w każdej kolejnej książce:

  • 12 Tamże, s. 50.

Zbieram to, co nazwałabym wiedzą o duszy […]. Co tam działo się z człowiekiem? Co tam zobaczył i czego się dowiedział? O życiu i śmierci. A w końcu – o samym sobie. Piszę historię uczuć… Historię duszy… Nie historię wojny albo państwa i nie żywoty bohaterów, ale historię małego człowieka, którego wyrwano ze zwykłego życia i wrzucono w epicką głębię potężnego wydarzenia. W wielką Historię.12

16Fragment dotyczący historii małego człowieka jest – na tle wszystkich książek autorki – nietypowy. Zazwyczaj oszczędna i stroniąca od patosu, tutaj nie boi się zabrzmieć wzniośle, nie obawia się odsłonić własnych, także artystycznych chęci oraz zamiarów. Reportaże Aleksijewicz to wyjątkowa we współczesnej literaturze próba równoczesnego przywrócenia utraconego statusu jednostkowemu doświadczeniu, włączenia go w pamięć zbiorową oraz odzyskania epickiej głębi Wydarzenia. W kolejnych książkach zmienia się Wydarzenie, nie zmienia się jednak ten nadrzędny zamiar, determinujący konstrukcję kolejnych tekstów.

17Relacja, jaką Aleksijewicz buduje z rozmówcą oraz czytelnikiem, opiera się nie tylko na wspomnianym już rozumieniu swojej roli jako historyka duszy. Wynika ona również z bardzo świadomego podejścia do procesu przypominania i wspominania. Rozmowy, które są podstawą książki, odbywają się – jak zauważa Aleksijewicz – w specyficznej sytuacji czasowo-przestrzennej. Chwila rozmowy jest zarazem momentem wspominania, naruszającym logikę czasowego następstwa, ścisłego rozdzielenia przeszłości od teraźniejszości. To zawsze moment transgresyjny, który renegocjuje wcześniej oczywiste granice, sytuując wspomnienie w nowej, afektywnej przestrzeni oddziaływania:

  • 13 Tamże, s. 13-14.

Moje rozmówczynie zawsze są w innej przestrzeni niż ja, z którą się dzielą. Otacza je niewidzialny świat. Przynajmniej trzy osoby uczestniczą w rozmowie, ten, który teraz opowiada, ten, który był tamtym człowiekiem wówczas, w chwili zdarzenia, oraz ja.13

18Wspominanie jest dla reporterki oraz jej rozmówców procesem aktywnym, dynamicznym, który ma niewiele wspólnego z odtwarzaniem przeszłości lub też opowiadaniem o niej. Wspomnienia aktywują przeszłość, sprawiają, że zaczyna się ona wydarzać na nowo, tu i teraz. Tworzy to pewien specyficzny krąg pamięci, łączący w jednej przestrzeni teraźniejsze i przeszłe doświadczenia różnych osób, wciąż żywe, wciąż podatne na przekształcenia oraz zmiany:

  • 14 Tamże, s. 10.

Wspomnienia nie są namiętnym, czy też beznamiętnym przekazem rzeczywistości, która zniknęła, ale powtórnymi narodzinami przeszłości; czas zaczyna później biec z powrotem. Są przede wszystkim twórczością. Opowiadając, ludzie tworzą, piszą swoje życie.14

  • 15 A. Assmann Re-framing Memory. Between Individual and Collective Forms of Constructing the Past, w: (...)

19Proces dopisywania wspomnień, o którym pisze Aleksijewicz, jest tyleż naturalny, co – zwłaszcza gdy dotyczy przeszłości nie tak jeszcze dawnej, jak II wojna światowa – niebezpieczny. Reporterka zwraca szczególną uwagę na dwa typy przekształcania pamięci. Pierwszy wiąże się z procesem, który łatwo daje się opisać za pomocą terminów charakterystycznych dla badań nad pamięcią, zwłaszcza dla koncepcji Aleidy Assmann, w której badaczka zwracała uwagę na korelację pamięci indywidualnej, społecznej, politycznej i kulturowej15. Assmann wskazywała, że o ile początkowo pamięć indywidualna silnie oddziałuje na pamięć społeczną i zbiorową, o tyle wraz z upływem lat coraz mocniejsza jest odwrotna korelacja, gdyż w miarę konstruowania określonej wizji przeszłości pamięć społeczna zaczyna wtórnie oddziaływać na pamięć indywidualną, kształtując schematyzujące ją wzorce narracji na temat przeszłości. Konstruowana w ten sposób pamięć społeczna jest z kolei podstawą formowania się pamięci politycznej, odwołującej się do wybranych, tkwiących w pamięci społecznej form i wizji przeszłości, uznanych za użyteczne dla kształtowania tożsamości społeczeństwa.

  • 16 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 11.
  • 17 Por. A. Erll Memory in Culture, trans. S.B. Young, Palgrave Macmillan, Basingstoke 2011, s. 241-242

20Proces takiego przekształcania jednostkowych wspomnień, by pasowały do pamięci społecznej i politycznej, dotyka – zdaniem Swietłany Aleksijewicz – w większym stopniu ludzi wykształconych16, którzy częściej byli zmuszeni do konfrontowania własnej pamięci z wymogami stawianymi oficjalnym przekazom na temat przeszłości. Ich wspomnienia ulegają wygładzeniu, najczęściej po to, by wspierać określone tryby funkcjonowania pamięci. Odwołując się ponownie do typologii charakterystycznych dla badań nad pamięcią, nietrudno zauważyć, że w opisywanych przez Aleksijewicz przypadkach najczęściej chodziło o wspieranie monumentalnego trybu pamięci17, który – marginalizując jednostkowe doświadczenia – dąży do wytworzenia jednorodnej wersji pamięci.

21Drugim typem przekształceń pamięci, na który pisarka zwraca uwagę, są te wynikające ze sprzężenia spojrzenia na pewne wydarzenia z oceną danego momentu we własnym życiu. Im większy dystans czasowy, tym większe szanse na to, by określone zdarzenia były pamiętane jako część budzącej nostalgię młodości. Zupełnie inaczej kształtują się pod tym względem wspomnienia żołnierzy wojny afgańskiej oraz uczestniczek II wojny światowej. Dla pierwszych dystans czasowy nie jest jeszcze zbyt wielki, nie dochodzi więc do utożsamienia wojennych doświadczeń z doświadczeniami typowymi dla okresu dorastania czy wczesnej dorosłości:

  • 18 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 19.

Jeszcze raz przekonałam się, jak niedoskonałym narzędziem jest nasza pamięć. Jest nie tylko samowolna i kapryśna, ale jeszcze przywiązana do czasu jak pies łańcuchowy. Są zakochane w tym, co im się wydarzyło, bo to nie tylko wojna, ale także ich młodość.18

22Kwestia nieustannych przekształceń pamięci jest centralna dla książek Aleksijewicz. Transformacje, o których wcześniej wspomniałam, nie są wcale jedynymi, jakie można zaobserwować w prozie autorki Wojna nie ma w sobie nic z kobiety. Przeciwnie, sama pisarka zdaje sobie sprawę, że każda relacja, której wysłuchała, jest pewną wersją wydarzeń, wersją, na którą wpływ ma bardzo wiele czynników. Nietrudno również dostrzec, że pewne wersje przeszłości i konkretne tryby jej pamiętania interesują ją bardziej niż inne.

Doświadczenie niepamięci

  • 19 A. Erll Memory in Culture, s. 153.

23Jak wspominałam, Aleksijewicz dostrzega, że wspomnienia często ulegają wygładzeniu, dostosowaniu do określonej wersji przeszłości. Proces, który pisarka obserwuje, można analizować zgodnie z – pokrótce już zasygnalizowaną – koncepcją retoryki pamięci Astrid Erll. Badaczka wyróżnia w niej trzy tryby funkcjonowania pamięci: doświadczeniowy, monumentalny i refleksyjny19. Pierwszy z nich jest silnie nakierowany na pamięć komunikacyjną, żywą, bezpośrednią i podatną na zmiany. Tryb monumentalny stoi do pewnego stopnia w opozycji do doświadczeniowego, stanowiąc podstawę względnie już zamkniętej, utrwalonej pamięci kulturowej. Tryb refleksyjny sytuuje się między doświadczeniowym i monumentalnym, jego funkcją jest nie tyle rozpowszechnianie określonych wersji przeszłości, ile ich przywoływanie, ożywianie i rekonstruowanie.

24Podczas rozmów ze świadkami konkretnych zdarzeń, zwłaszcza wojen, Aleksijewicz obserwuje, jak to, co mogłoby jeszcze przynależeć do trybu doświadczeniowego, zmienia się pod wpływem utrwalonych już klisz, dostosowuje do tej wersji pamięci, jaką przekazują teksty przynależne do trybu monumentalnego. Tymczasem pisarka wyraźnie dąży do tego, by dotrzeć do pamięci o własnych doświadczeniach, by z indywidualnych wspomnień zdjąć ciężar konieczności wpisania się w politycznie poprawną wersję historii.

25Rozmowy, jakie Aleksijewicz prowadzi, mają przez to dość często jeden cel: odsłonić tę wersję przeszłości, a ściślej tę wersję pamięci o niej, która w publicznym dyskursie jest pomijana. Realizacja tego celu przebiega oczywiście zupełnie inaczej, gdy rozmowa dotyczy II wojny światowej, niż wtedy, gdy koncentruje się na upadku komunizmu w Europie Wschodniej. W przypadku tych wspomnień, które są wprawdzie marginalizowane, ale już nie całkowicie negowane przez określoną politykę pamięci, rolę cenzora często przejmują najbliżsi świadków określonych wydarzeń. To oni ‘uczą’ właściwych wspomnień, to oni nawet już nie negocjują, ale negują określone wspomnienia. Znamienna jest pod tym względem powtarzająca się w książce Wojna nie ma w sobie nic z kobiety sytuacja konfrontowania wspomnień kobiet ze wspomnieniami mężczyzn. Nietrudno zauważyć, że owa konfrontacja daje się opisać jako zderzenie trybu doświadczeniowego z monumentalnym, pamięci o codziennych przeżyciach z pamięcią wielkich wydarzeń. Jej najbardziej ostrą formą jest wydobywanie kontrastu między wspomnieniami żony i męża, potęgowanego jeszcze przez odwrócenie typowej sytuacji wojennej gawędy, kojarzonej raczej ze wspominaniem przez mężczyzn w gronie mężczyzn:

  • 20 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 36.

– A dlaczego do mnie? Lepiej do mojego męża, on lubi wspominać. Wszystko pamięta: nazwiska dowódców, generałów, numery oddziałów. A ja nie. Pamiętam tylko to, co mi się przydarzyło. Swoją wojnę. Małą. Dookoła mnóstwo ludzi, ale ja zawsze jestem sama, bo człowiek ze śmiercią jest zawsze sam. Pamiętam okropną samotność.20

  • 21 Por. fragment: „No tak… Przeszłam Czechosłowację, Polskę Węgry, Rumunię, Niemcy… A wrażeń w pamięci (...)

26Niepamięć jest charakterystyczną przypadłością, jaką sygnalizują rozmówczynie Aleksijewicz. Kobiety nie pamiętają bardzo wielu rzeczy. Po pierwsze, nie pamiętają wojny jako zdarzenia totalnego, ale jako wydarzenie osobiste, indywidualne. Nie pamiętają więc frontów, nie są zafascynowane ‘wielkim planem’ wojny, nie przypominają sobie za wiele zwycięskich akcji, a jedynie – i to nieczęsto – impresje oraz doświadczenia cielesne, wręcz somatyczne21. Po drugie zaś, nie pamiętają tego wszystkiego, o czym pamiętać nie powinny, a co stanowiło na lata najbardziej wstydliwą część ich historii. Nie pamiętają mężczyzn, zapominały o tym, że same nie brały w wojnie udziału. Ostatecznie – zapominały całą wojnę albo dostosowywały swoje wspomnienia do tych, które były dozwolone. Warto spojrzeć na cytat podobny do przywołanego wcześniej:

  • 22 Tamże, s. 248-249.

A mój mąż… Dobrze, że go nie ma, jest w pracy… Surowo mi przykazał… […] W ciągu jednej nocy uszyłam sobie z bandaży sukienkę ślubną. Sama. […]. To były zdobyczne bandaże… […] Ale cóż to ja… O takich głupstwach… Mąż zabronił mi pisnąć choćby słówko […] Uczył mnie z mapą… Dwa dni uczył, gdzie był jaki front… Gdzie walczyła nasza jednostka… Zaraz wezmę, zapisałam to sobie, odczytam pani…Czemu się śmiejesz? […] Lepiej pokażę ci zdjęcie, na którym jestem w sukience z bandaży.22

27Zastąpienie wspomnienia o sukience ze zdobycznych bandaży wiedzą o przebiegu frontów to nie tylko mężowska fanaberia, budząca u współczesnego czytelnika rozbawienie. To także – mniej lub bardziej świadoma – próba ochrony przed nadmiernym odsłonięciem się, przed wydobyciem intymnych wspomnień na światło dzienne. Najbliżsi walczących kobiet najczęściej dążyli do zatarcia wspomnień, do odcięcia żołnierek od ich doświadczeń, możliwie – do ich anihilacji. Często było to dyktowane nie tylko złą wolą, ale także chęcią oszczędzenia upokorzeń i dążeniem do szybszego dostosowania do nowego życia. Wojenna trauma kobiet bywała przemilczana ze strachu, z lęku przed tym, by rozmowa o niej nie powodowała kolejnej traumy.

  • 23 Doskonałym przykładem takiego właśnie oporu jest historia jednej z rozmówczyń i jej siostry, które (...)

28Wojenne doświadczenia kobiet miały stać się czymś zupełnie osobnym od ich zwykłego życia, swoistym makabrycznym karnawałem, w którym wiele jest dopuszczalne, ale który w żaden sposób nie ma wpływu na dalsze życie. Nie zmienia relacji społecznych, nie staje się – a przynajmniej nie powinien stać się – budulcem tożsamości. Ma zostać izolowanym wydarzeniem, które wraz z upływem czasu powinno zacierać się w pamięci. Pod tym względem wojna była dla kobiet wydarzeniem nie tylko okrutnym, była też wydarzeniem granicznym, transgresyjnym. I to właśnie ten potencjał wojennego doświadczenia budził i – jak pokazuje Aleksijewicz – nadal budzi największy opór23.

  • 24 Por. tamże, s. 99: „Wojna się skończyła, a one okazały się straszliwie bezbronne. Na przykład moja (...)

29Ten opór stał też za równie traumatycznym, jak wojenne doświadczeniem, które stało się udziałem większości kobiet. Było to odrzucenie, jakiego kobiety doznały zaraz po wojnie24, a które później – w najlepszym razie – zmieniło się w niechęć połączoną z obojętnością:

  • 25 Tamże, s. 258.

Jak powitała nas ojczyzna? Nie mogę o tym bez szlochu… Czterdzieści lat minęło, a policzki płoną jeszcze na myśl o tym. Mężczyźni milczeli, ale kobiety… Wołały do nas: „Wiemy, coście tam wyrabiały! Młodymi p… kusiłyście naszych chłopów. Frontowe k… Suki wojskowe…”. Na wszelkie sposoby nam ubliżały… Słownik rosyjski jest bogaty…25

30Paradoksalnie to właśnie owo odrzucenie zdecydowało o sporym sukcesie pomysłu na książkę, jaki miała Aleksijewicz. Rozmowa z młodą wówczas reporterką była pierwszą po wielu latach okazją do tego, by opowiedzieć swoją wersję historii, by zmierzyć się z owym niczym nieuzasadnionym poczuciem wstydu, które u kobiet-żołnierek rozbudzano jeszcze wiele lat po wojnie. Stąd też tak wielogłosowa konstrukcja książki:

  • 26 Tamże, s. 94-95.

Początkowo nagrywałam wszystkie kobiety, które spotkałam. Te przekazywały mnie z rąk do rąk, dzwoniły jedna do drugiej […]. Wkrótce zrozumiałam, że nie da się nagrać wszystkich, potrzebne jest jakieś kryterium wyboru i poszukiwań. Jakie? Posortowałam posiadane adresy i sformułowałam je następująco: staram się nagrywać kobiety różnych specjalności wojskowych. Przecież każdy z nas widzi życie poprzez swój zawód, poprzez swoją pozycję w nim […]26

31Pisarka decyduje się więc na taki tryb pracy, który pozwala jej na stworzenie najbardziej wielowymiarowego obrazu wydarzenia. W tym celu zbiera wspomnienia kobiet, które poza udziałem w wojnie różni wszystko: wiek, wykształcenie, pochodzenie czy zawód. Odmienne są też ich wojenne doświadczenia, od świadczenia pomocy rannym do bycia snajperkami. Podobną technikę stosuje także w przypadku Cynkowych chłopców, w których zestawia wspomnienia szeregowych żołnierzy i dowódców, kobiet w służbie pomocniczej i mężczyzn z pierwszej linii działań wojennych. Za każdym razem praca reporterki przypomina pracę zbieracza i kolekcjonera, który z czasem wyjątkowych, a czasem powtarzalnych wspomnień stara się wytworzyć obraz rzeczywistości, do której nie ma dostępu inaczej niż przez cudzą, afektywną pamięć.

Zbieranie pamięci

  • 27 Por. J.F. Olick The Politics of Regret. On Collective Memory and Historical Responsibility, Routled (...)

32Zadanie, którego podejmuje się Aleksijewicz, dobrze opisuje sformułowana przez Jeffreya K. Olicka koncepcja pamięci zbieranej (collected memory)27. Pojęcia tego używa badacz do opisania dużej grupy procesów i praktyk pamięciowych, dążących do rozpowszechnienia i utrwalenia wykraczającej poza indywidualne wspomnienia pamięci, która zarazem wcale niekoniecznie składa się na spójną politykę pamięci. „Zbieranie pamięci” w tym rozumieniu jest nie tylko kolekcjonowaniem i utrwalaniem cudzych przeżyć, jest ono także konfrontacją z ich wielością i konstrukcyjnością:

  • 28 S. Aleksijewicz, Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 14.

Nie można całkiem zbliżyć się do rzeczywistości, stanąć z nią twarzą w twarz. Oddzielają nas od niej nasze uczucia. Rozumiem, że mam do czynienia z wersjami. […] piszę historię nie wojny, ale uczuć. Jestem historykiem duszy.28

33Spośród chóru głosów, składających się na książkę Aleksijewicz, najmocniej wybrzmiewają te, które nie opowiadają większej historii, ale jedno zdarzenie, zapamiętane w całym jego dramatyzmie. Takie zdarzenia nie są przywoływane w linearny, uporządkowany sposób, nie są przypominane, lecz są od-twarzane na nowo. Specyficzna narracja, jaką buduje reporterka, ma maksymalnie zaangażować czytelnika, doprowadzić do jego konfrontacji z określonymi wydarzeniami, sprawić, by je zobaczył i poczuł. Dobrym przykładem takiej techniki jest poniższy fragment:

  • 29 Tamże, s. 71.

Ja sama zbierałam ludzkie niedopałki… Zbierałam rodzinę swojej przyjaciółce… Znajdowaliśmy kości w popiele i jeśli gdzieś został strzęp ubrania, choćby skrawek, to rozpoznawaliśmy, do kogo należał. Każdy szukał swojego. Podniosłam jakiś kawałek, a koleżanka mówi: „To kaftan mamy…” I upadała. Jedni zbierali kosteczki do prześcieradła, inni do powłoczki. Co tam kto miał ze sobą. My z przyjaciółką – do woreczka; nawet pół woreczka się nie uzbierało. Wszystko kładłyśmy do wspólnej mogiłki. Wszystko było czarne, białe były tylko kostki. Popiół kostny… Już go rozpoznawałam – bo jest biały, bielusieńki…29

34Uderza w nim wielopoziomowa konkretność. Dowiadujemy się, jakiego koloru jest popiół kostny, niemalże widzimy, jak przebiegało szukanie ciał bliskich zmarłych, ciał, które już dawno przestały stanowić jakąkolwiek całość. Jesteśmy uświadamiani, jak wygląda zbieranie szczątków ludzkich, najbardziej biologicznych i najtrudniejszych do skojarzenia z konkretną osobą: ubrań, kości, popiołu. Opis procesu zbierania śladów ludzkiego ciała jest z jednej strony afektywny, z drugiej zaś – precyzyjny i przez swą precyzyjność bardziej poruszający. Ten fragment niejako prowadzi czytelników przez proces, zmusza do tego, by owe poszukiwanie ludzkich niedopałków wyobrazić sobie krok po kroku, by zobaczyć fragmenty ubrań i ciał, kości, wkładane po kolei do powłoczek czy prześcieradeł, by poczuć, jak niewiele ważą w dłoni, jak lekkie jest życie i jak mało po nim pozostaje – nie więcej niż pół woreczka.

  • 30 Por. tamże s. 169: „Jeden z naszych uderzył jeńca… To mi się wydało niedopuszczalne, wstawiłam się (...)

35Pamięć o wojnie, którą dokumentuje Aleksijewicz, jest wyjątkowo konkretna, nie ucieka się do wielkich słów czy metafor. To pamięć sytuacji, doświadczeń i obrazów, które jeszcze wiele lat po wojnie wracają do wspominających kobiet. Ta pamięć to równocześnie pamięć ciała, jego doświadczeń, a także pamięć innych ciał, wyniszczonych, martwych, powoli już tracących jakikolwiek związek z osobami. Ten związek podtrzymywany był właśnie przez ludzkie odruchy, przez zbieranie popiołu, przez nieustanne pamiętanie, że coś, co teraz jest tylko skrawkiem ubrania, stanowiło kiedyś część określonej osoby. Taka pamięć tropi – i znajduje – później żołnierki, nie pozwalając im patrzeć spokojnie na sprzedawane już po wojnie na straganach mięso, na czerwone sukienki, na dziecięce zabawki, nawet na buty30, każąc widzieć w nich to, czego śladem lub znakiem były w czasie wojny:

  • 31 Tamże, s. 117.

– Nie zapomniałam. To z tego, co najbardziej… zawsze boję się wyciągać z pamięci tę historię. Za każdym razem… a było tak: o świcie nasze kutry wyszły w morze. Kilkadziesiąt kutrów… Wkrótce słyszymy, że zaczęła się walka. Czekamy… Wsłuchujemy się… Bitwa trwała wiele godzin […] przed zmierzchem wyszłam na brzeg: po Kanale Morskim płynęły czapki marynarskie. Jedna za drugą. Czapki i wielkie plamy krwi na falach… Jakieś kawałki desek… To zrzucono naszych chłopców do wody…31

36Z biegiem lat Aleksijewicz coraz mocniej odsłania cielesny i afektywny wymiar przedstawianych zdarzeń. Wojna nie ma w sobie nic z kobiety eksponuje jednostkowy oraz somatyczny obraz wojny, jednak pozostaje w pewien paradoksalny sposób zdystansowana. Setki wspomnień tworzą pewien rodzaj chóru, w którym – mimo wszystko – zaciera się indywidualizm, z jednostkowych historii tworzy się mozaika wspomnień, swoista zbieranina pamięci, dająca podstawę pamięci zbiorowej. Jednak, gdy reporterka pisze o wydarzeniach o nieco mniejszej skali, przyjmuje również inną, bardziej osobistą perspektywę.

Dotkliwość doświadczenia, tkliwość pamięci

  • 32 Cytowany fragment to pierwsze zdanie Prologu. Zostaje w nim przytoczona rozmowa z matką żołnierza, (...)

Idę sama… Teraz długo będę musiała iść sama…32

37Początek tej zmiany widać już wyraźnie w Cynkowych chłopcach, a w Czarnobylskiej modlitwie nabiera ona ostatecznego kształtu. W przypadku pierwszej ze wspomnianych książek wyraźne jest mierzenie się samej reporterki z tematyką wojny, podejmowaną po raz kolejny. Cynkowi chłopcy zostali jednak napisani zupełnie inaczej niż Wojna nie ma w sobie nic z kobiety. Wyraźną motywacją do powstania reportażu o II wojnie światowej była chęć opowiedzenia o kobiecym doświadczeniu, danie głosu tym, które do tej pory musiały milczeć. Wojna i jej okrucieństwa, choć bliskie bohaterkom książki, nie mogły dotknąć samej Aleksijewicz bezpośrednio. Tymczasem wojna afgańska, choć jej skala jest oczywiście zdecydowanie mniejsza, jest zarazem zdecydowanie bliższa, bardziej dotkliwa, a przynajmniej Aleksijewicz pozwala jej taką się stać. Wystawia się na doświadczenie, które buduje zależność, włącza reportera w krąg osób straumatyzowanych wojną:

  • 33 Tamże, s. 19.

Jest coś nienormalnego w przyglądaniu się cudzemu męstwu i ryzyku. Wczoraj, idąc do stołówki na śniadanie, przywitaliśmy się z wartownikiem. Pół godziny później zabił go odłamek pocisku, który przypadkowo wleciał na ten garnizon. Przez cały dzień usiłowałam sobie przypomnieć twarz tego chłopaka…33

  • 34 Por. tamże, s. 14: „Nie chcę już więcej pisać o wojnie… […]. Kiedy napisałam książkę Wojna nie ma w (...)

38Decyzja o odwiedzeniu bazy żołnierzy oraz opisaniu tego doświadczenia musiała być dość trudna, nie tylko z powodu podjętego osobistego ryzyka związanego z zagrożeniem życia, ale także ze względu na ryzyko artystyczne, pisarskie. Aleksijewicz podchodzi do wojny bliżej, niż, być może, powinna, zwłaszcza że – jak sygnalizuje na początku Cynkowych chłopców – poprzednia, bezpieczniejsza książka o wojnie sporo ją psychicznie kosztowała34. Zbliżenie się do tego, co opisuje, reporterka traktuje tym razem jako konieczne, jako warunek rzetelnego oddania doświadczenia nowych wojen, toczących się niejako mimochodem, przy ogólnym braku zainteresowania. W przypadku książki o II wojnie światowej skala doświadczeń jest tak ogromna, że można oddać je tylko przez pewne oddalenie, przez zbudowanie chóru głosów, opowiadających kolejne, małe i osobiste wersje wielkiej Historii. Wojna afgańska potrzebuje większego zbliżenia, zbliżenia, które obejmuje nie tylko doznania bezpośrednich uczestników, ale i pisarza:

  • 35 Tamże, s. 25.

Po wielkich wojnach XX wieku i po masowych zgonach pisanie o współczesnych, mniejszych wojnach, takich jak afgańska, wymaga zmiany perspektywy, etycznej i metafizycznej, trzeba użyć czegoś małego, osobistego, odrębnego. Potrzebny jest jeden człowiek. Dla kogoś – jedyny. […] Właśnie wczoraj widziałam, jak po kawałku zbierali chłopaków, którzy weszli na minę przeciwczołgową. Mogłam nie iść i nie oglądać, ale poszłam, żeby o tym napisać. Teraz piszę…
Nadal jednak nie wiem, czy musiałam tam iść. Słyszałam, jak oficerowie podśmiewali się za moimi plecami: panienka się pewnie wystraszy. Poszłam i nie było w tym nic bohaterskiego, bo zemdlałam. Może przyczyną był upał, a może wstrząs. Mówię to uczciwie.35

39Pisarz staje się w tym momencie świadkiem zdarzenia, zaświadcza sobą jednak nie o prawdziwości każdego pojedynczego świadectwa, z których składa się książka, ale o dotkliwości doświadczenia, jego niezbywalnie traumatycznym i afektywnym charakterze. Takie podejście otwiera reportaż na wcześniej prawie nieobecne krytyczne podejście do działania radzieckich żołnierzy. Wojna afgańska jest przedstawiana raczej jako wojna z wyboru, z wyrachowania, jako wojna, w której trudno o zachowanie człowieczeństwa. Jeśli jest to w ogóle możliwe, może się to dokonać jedynie za sprawą spojrzenia na siebie nie tylko jako na jej uczestnika, ale także – jako na agresora. W prowadzonych przez Aleksijewicz rozmowach pojawia się więc dużo wyraźniej motyw winy, czasem postrzeganej jako niezawiniona, czasem zaś jako – bez względu na indywidualne zachowania – współdzielonej:

  • 36 Tamże, s. 150.

Kto opowie, jak przewozili narkotyki w trumnach? Futra… Zamiast poległych… Kto pokaże sznurek zasuszonych ludzkich uszu?36

  • 37 Por. tamże, s. 209: „Wobec ojczyzny jesteśmy czyści… Uczciwe spełniłem swój żołnierski obowiązek. C (...)

40Rozmowa z reportażystką jest tu formą radzenia sobie z niechcianą, ale jednak powoli dostrzeganą odpowiedzialnością. O ile bowiem część uczestników wojny powołuje się na konieczność spełniania obowiązku wobec ojczyzny37, o tyle inni coraz dotkliwiej odczuwają konieczność opowiedzenia o tym, o czym wszyscy milczą:

  • 38 Tamże, s. 20.

Młoda Afganka klęczała pośrodku ulicy nad zabitym dzieckiem i krzyczała. Tak pewnie krzyczą tylko ranne zwierzęta.38

41Wojna afgańska to już nie wojna obronna, w której wróg jest żołnierzem obcej armii. To wojna, w której zabija się po prostu innych ludzi, w której skala nie niweluje jednostkowego okrucieństwa każdego takiego aktu. Wydarzenia z wojny afgańskiej są nam więc nie bliższe czasowo – pod tym względem wspomnienia II wojny światowej są równie żywe – lecz przestrzennie. Perspektywa, z której na nie patrzymy – za pośrednictwem reportażu Aleksijewicz – jest bliższa, jakbyśmy nieopatrznie podeszli za blisko czegoś, zbliżyli się na tyle, że teraz już nie sposób oderwać wzroku. Można go tylko intencjonalnie odwrócić, albo – równie intencjonalnie – patrzeć dalej.

42Proces przybliżania się do opisywanych wydarzeń potęguje się w książce poświęconej katastrofie w Czarnobylu. Początek tej publikacji znacznie różni się od poprzednich książek Aleksijewicz, gdyż zamiast wielu historii otrzymujemy jedną, dotyczącą tych, którzy byli najbliżej, a więc strażaków gaszących pożar w elektrowni atomowej. To skrajnie afektywna, ciężka do przebrnięcia dla czytelnika opowieść żony jednej z pierwszych ofiar katastrofy. Licząca kilkadziesiąt stron narracja od razu angażuje odbiorcę, czyni go mimowolnym świadkiem czyichś wspomnień, tak bolesnych, tak intymnych i splątanych, że trudno oprzeć się wrażeniu podglądania i podsłuchiwania. Wysłuchujemy bowiem – za Aleksijewicz – w historię umierania, podzieloną na stadia i akty, w których obserwujemy proces obumierania ciała, które dla kogoś innego jest całym światem:

  • 39 S. Aleksijewicz Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości, przeł. J. Czech, Czarne, Wołowiec 2012, (...)

Wasia zaczął się zmieniać – codzienne przychodziłam do kogoś innego… Oparzenia wychodziły na wierzch… W ustach, na języku, na policzkach – najpierw pojawiały się małe ranki, potem się rozrastały. Śluzówka odchodziła płatami, takie białe błonki… Kolor twarzy… Kolor ciała… Siny… Czerwony… Szarobrunatny… A ono jest takie całe moje, takie kochane! Tego nie da się wypowiedzieć!39

43W ten sposób zostajemy skonfrontowani z wydarzeniem, które jest nie do opisania w żadnym możliwym sensie, zarówno intelektualnym – bo jak opisać działanie promieniowania, którego się nie widzi, o którym się wcześniej nic nie wiedziało, jak i emocjonalnym – bo jak pogodzić miłość do człowieka i pojawiające się, nawet wbrew woli, obrzydzenie? Jak opisać konflikt między obserwacją nieuchronnego rozpadu ciała, uzasadnionym lękiem o własne zdrowie i zaangażowaniem, by uczynić ostatnie godziny drugiego człowieka możliwe godnymi? Między uczłowieczającą rozpadające się ciało miłością, a odczłowieczającą go wiedzą:

  • 40 Tamże, s. 22.

Urywek jakiejś rozmowy… Mam go w pamięci… Ktoś mi tłumaczy: „Niech pani pamięta, że ma przed sobą już nie męża, nie ukochanego, ale obiekt radioaktywny o wysokiej gęstości skażenia […]”.40

  • 41 Tamże, s. 26.

44Ten konflikt musi pozostać nierozwiązany. Chociaż bohaterka opowieści odrzuca wiedzę o konsekwencjach napromieniowania, decydując się na pozostanie przy umierającym, ceną za ten wybór było życie jeszcze nienarodzonego dziecka, które zmarło po porodzie z powodu napromieniowana41. Przedstawiona sytuacja jest swoistym konfliktem tragicznym, w którym nie istnieje ani dobry wybór, ani nawet wybór mniejszego zła, i to nawet w przypadku, gdy podstawą jego dokonywania są wyłącznie altruistyczne pobudki. Pod tym względem skutki wybuchu w elektrowni atomowej mają o wiele bardziej destrukcyjny i traumatyczny wpływ na ludzką świadomość niż wcześn iej opisywanych przez Aleksijewicz wojen. Konsekwencje katastrofy nie tyle są trudne do wyobrażenia, co pozostają zupełnie poza taką możliwością, w podstawowy sposób naruszając poczucie bezpieczeństwa w całym społeczeństwie, a nie tylko wśród tych, którzy rzeczywiście odczuwają biologiczne skutki wybuchu.

  • 42 Por. tamże, s. 39. Kwestii konieczności zaadaptowania się do ‘nowych’ czasów jest poświęcona kolejn (...)

45Z tego też powodu reportaż o Czarnobylu różni się od pozostałych mocniejszym zaangażowaniem pisarki. Wybuch atomowy dotyka – choć oczywiście nie w tym samym stopniu – wszystkich, którzy mieszkali na Białorusi i Ukrainie, stając się źródłem długotrwałego psychicznego urazu. Jest on tym mocniejszy, że – wtórnie, ze współczesnej perspektywy – katastrofa atomowa nakłada się w pamięci rozmówców Aleksijewicz na kolejną, tym razem społeczną katastrofę końca komunizmu. Trauma niespodziewanego wybuchu łączy się, w nie do końca logiczny sposób, z traumą zasadniczej zmiany życia, dezorganizacji wszystkich zasad nim rządzących42. Wybuch jest więc ex post traktowany jako znak i zapowiedź kolejnych naruszających porządek rzeczy zmian.

46Jedynym sposobem radzenia sobie z tak dotkliwą przeszłością jest pamięć. Nie jest to jednak – jak pokazują reportaże Aleksijewicz – bezpośrednia, narracyjnie uporządkowana pamięć o określonych wydarzeniach. Jest to raczej pamięć własnych doświadczeń, przeżyć i emocji, pamięć nie przeszłości, lecz afektywnych reakcji na ‘wydarzenia’, które wciąż wpływają na kształt teraźniejszości. Pod tym względem reporterce udaje się uniknąć opisanej przez Jill Bennett pułapki dążenia do narracyjnego przedstawienia traumatycznych zdarzeń, do odkrycia ich autentyczności. To dążenie zostaje zastąpione chęcią dotknięcia, zbliżenia się do cudzej pamięci, dynamicznej, konstrukcyjnej, afektywnej, która nie odgrywa ani nie odkrywa przeszłości, lecz wytwarza na nowo to, co odcisnęło nieusuwalne piętno na świadkach wielkich ‘wydarzeń’. Funkcjonująca w ten sposób pamięć jest nadal – posługując się terminologią Bennett – transaktywna. Nie pozostaje wyłącznie cudzą pamięcią, cudzą traumą. Zmusza do zaangażowania, zmienia słuchającego – w pamiętającego:

  • 43 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 151.

Co się najczęściej zapamiętuje?
Zapamiętuje się cichy, często zdziwiony ludzki głos. Człowiek dziwi się samemu sobie i temu, co go spotkało. Przeszłość zniknęła, oślepiła go gorącym wichrem i ukryła się, a on został. Został w zwyczajnym życiu. Wszystko dookoła jest zwyczajne, tylko nie jego pamięć. Ja też staję się świadkiem. Świadkiem tego, co ludzie wspominają i jak wspominają, o czym chcą mówić, a co starają się zapomnieć albo odsunąć, schować, w najdalszy kąt swej pamięci.43

47Proces ‘przekazywania’ pamięci rozgrywa się nie tylko między mówiącym i słuchającym, nie tylko między rozmówcami i reporterem, ale także między tekstem reportaży i czytelnikiem. Sygnalizująca własne afektywne zaangażowanie Aleksijewicz prowokuje podobną reakcję u czytelnika, włączając go tym samym w transaktywny ciąg przekazywania i negocjowania pamięci. Ta zamierzona strategia przywoływania i wymieniania wspomnień jest – jak mi się wydaje – skutecznym sposobem, by reportaż był zarazem formą wprowadzania do publicznego dyskursu marginalizowanej do tej pory pamięci, jak i zupełnie autonomiczną literaturą, w której nadrzędną rolę pełni zmaganie się z problemem opisywalności i wyrażalności traumatycznej pamięci.

Góra strony

Przypisy

1 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, przeł. J. Czech, Czarne, Wołowiec 2015, s. 219.

2 L. Berlant Intuitionists: History and the Affective Event, w: American Literary History, Oxford University Press, Oxford 2008.

3 S. Aleksijewicz Cynkowi chłopcy, przeł. J. Czech, Czarne, Wołowiec 2015, s. 23.

4 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 8.

5 J. Bennett Empathic Vision. Affect, Trauma and Contemporary Art, Stanford University Press, Stanford 2005.

6 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 221.

7 J. Winter, A. Dessingué Introduction. Remembering, Forgetting and Silence, w: Beyond Memory: Silence and the Aesthetics of Remembrance (Routledge Approaches to History), ed. A. Dessingué, J.M. Winter, Routledge, London–New York 2016, s. 1.

8 Tamże, s. 6-7.

9 Por. S. Mitroiu Life Writing and Politics of Memory in Eastern Europe: Introduction, w: Life Writing and Politics of Memory in Eastern Europe, ed. Simona Mitroiu, Palgrave Macmillan, London 2015, s. 1: „Pamięć przekształca publiczne wydarzenia w indywidualne doświadczenia, przez co mieszamy ze sobą pierwotne i wtórne wspomnienia – rzeczy, które sami pamiętamy, i rzeczy, o których powiedzieli nam inni” – [przeł. J.T.].

10 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 35.

11 Tamże, s. 11.

12 Tamże, s. 50.

13 Tamże, s. 13-14.

14 Tamże, s. 10.

15 A. Assmann Re-framing Memory. Between Individual and Collective Forms of Constructing the Past, w: Performing the Past Memory, History, and Identity in Modern Europe, ed. K. Tilmans, F. van Vree, J. Winter, Amsterdam University Press, Amsterdam 2010, s. 36.

16 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 11.

17 Por. A. Erll Memory in Culture, trans. S.B. Young, Palgrave Macmillan, Basingstoke 2011, s. 241-242.

18 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 19.

19 A. Erll Memory in Culture, s. 153.

20 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 36.

21 Por. fragment: „No tak… Przeszłam Czechosłowację, Polskę Węgry, Rumunię, Niemcy… A wrażeń w pamięci pozostało niewiele, na ogół przypominam sobie tylko lustrowanie rzeźby terenu”. tamże, s. 233.

22 Tamże, s. 248-249.

23 Doskonałym przykładem takiego właśnie oporu jest historia jednej z rozmówczyń i jej siostry, które zaraz po powrocie z wojny zostają zmuszone przez ojca do natychmiastowego zerwania z przeszłością: „Była wojna, to walczyłyście. A teraz o niej zapomnijcie. To wojna, a teraz zaczęło się inne życie. Włóżcie pantofelki, ładne z was dziewczynki, trzeba się uczyć, wyjść za mąż”. Por. tamże, s. 173.

24 Por. tamże, s. 99: „Wojna się skończyła, a one okazały się straszliwie bezbronne. Na przykład moja żona, chociaż jest mądrą kobietą, to źle się odnosi do dziewcząt czasu wojny. Jej się wydaje, że jechały na wojnę po narzeczonych, że ciągle tam romansowały”.

25 Tamże, s. 258.

26 Tamże, s. 94-95.

27 Por. J.F. Olick The Politics of Regret. On Collective Memory and Historical Responsibility, Routledge, New York 2007, s. 34.

28 S. Aleksijewicz, Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 14.

29 Tamże, s. 71.

30 Por. tamże s. 169: „Jeden z naszych uderzył jeńca… To mi się wydało niedopuszczalne, wstawiłam się za nim, chociaż rozumiałam naszego żołnierza… To był krzyk duszy… Znał mnie, był starszy ode mnie… Zaklął, ale już nie bił tamtego… Tylko mi wymyślał: «zapomniałaś, k…mać! Zapomniałaś, jak oni…» Nie zapomniałam niczego, pamiętam tamte buty… Kiedyś Niemcy wystawili przed swoimi okopami szeregów butów z odciętymi nogami. To było zimą, stały jak palisada… Te buty… To było wszystko, co zostało po naszych kolegach… Tyle zobaczyliśmy…”.

31 Tamże, s. 117.

32 Cytowany fragment to pierwsze zdanie Prologu. Zostaje w nim przytoczona rozmowa z matką żołnierza, który po powrocie z Afganistanu zamordował człowieka. Jej dalszy ciąg to: „Zabił człowieka… Mój syn… Kuchennym tasakiem, którym siekam mięso. Wrócił z wojny i od razu zabił… Rankiem przyniósł tasak i odłożył z powrotem do szafki, tam gdzie chowam naczynia. Wydaje mi się, że jeszcze w tym samym dniu zrobiłam mu kotlety…”. S. Aleksijewicz Cynkowi chłopcy, s. 7.

33 Tamże, s. 19.

34 Por. tamże, s. 14: „Nie chcę już więcej pisać o wojnie… […]. Kiedy napisałam książkę Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, długo nie mogłam patrzeć, jak po zwykłym uderzeniu chłopczykowi cieknie krew z nosa”.

35 Tamże, s. 25.

36 Tamże, s. 150.

37 Por. tamże, s. 209: „Wobec ojczyzny jesteśmy czyści… Uczciwe spełniłem swój żołnierski obowiązek. Cokolwiek będziecie tutaj krzyczeć… Przekręcać i rewidować… A co z takimi uczuciami jak miłość do ojczyzny, poczucie obowiązku?”.

38 Tamże, s. 20.

39 S. Aleksijewicz Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości, przeł. J. Czech, Czarne, Wołowiec 2012, s. 19.

40 Tamże, s. 22.

41 Tamże, s. 26.

42 Por. tamże, s. 39. Kwestii konieczności zaadaptowania się do ‘nowych’ czasów jest poświęcona kolejna książka Aleksijewicz, Czasy Secondhand. Koniec czerwonego człowieka, przeł. J. Cech, Czarne, Wołowiec 2014.

43 S. Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, s. 151.

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Justyna Tabaszewska, «Dotkliwe historie»Teksty Drugie, 4 | 2016, 302-323.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Justyna Tabaszewska, «Dotkliwe historie»Teksty Drugie [Online], 4 | 2016, Dostępny online od dnia: 15 août 2016, Ostatnio przedlądany w dniu 07 mai 2021. URL: http://journals.openedition.org/td/4735

Góra strony

O autorze

Justyna Tabaszewska

The Institute of Literary Research of the Polish Academy of Sciences (Warsaw) – Doktor nauk humanistycznych, zajmuje się problematyką pamięci kulturowej. Autorka książki Jedna przyroda czy przyrody alternatywne? O pojmowaniu i obrazach przyrody w polskiej poezji. Aktualnie pracuje w Instytucie Badań Literackich PAN nad projektem „Afektywne poetyki pamięci. Polska literatura i kultura wobec przełomu roku 1989”. Kontakt: justyna.tabaszewska@uj.edu.pl

Tego samego autora

Góra strony

Prawa autorskie

Teksty Drugie

Góra strony
  • Logo Instytut Badań Literackich PAN
  • Logo Digital Humanities Centre IBL PAN
  • OpenEdition Journals
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search