Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNumery4DociekaniaO kreaturach. Lekcja entomologii

Dociekania

O kreaturach. Lekcja entomologii

On Creatures: A Lesson in Entomology
Patrycja Cembrzyńska
p. 375-393

Streszczenia

Tematem artykułu są relacje ludzi i insektów pokazane w kontekście wojny. Na podstawie utworów literackich i kultury popularnej autorka analizuje wyobrażenia wroga jako owada. Zwraca uwagę na koniunkcję prac nad bronią chemiczną oraz badań nad metodami kontroli szkodników. Natura występuje tu w roli nauczycielki historii (jak u Waltera Benjamina i W.G. Sebalda). Artykuł omawia skutki postępu i ślepej przemocy historii. Należą do nich fauna brudu i ruin (następstwo wojny chemicznej i powietrznej), erupcja spotwornienia pod postacią plagi stworzeń pełzających, a także bezdomne życie, które Eric L. Santner określił jako kreaturalne (creaturely life).

Góra strony

Pełny tekst

  • 1 S. Connor Mucha. Historia, antropologia, kultura, przeł. B. Stanek, Universitas, Kraków 2008, s. 7.
  • 2 Tamże, s. 11­14.
  • 3 Tamże, s. 19­21, 49-50.

1„Bardziej niż szczur, kot, pies czy koń – mucha jest naszym towarzyszem” – zauważa Steven Connor1. Stworzeniem domowym, ale nie udomowionym, równocześnie swojskim i obcym, przynosi bowiem „w ludzkie progi brud i zagrożenie”2. W starciu z muchą przegrywają większe, silniejsze od niej stworzenia. W starożytnym Egipcie srebrną lub złotą muchą nagradzano żołnierzy za męstwo wojenne. Różne podania – najczęściej wzorowane na opisanej w Księdze Wyjścia przypowieści o muszej pladze zesłanej na ziemię egipską – mówią o werbowaniu tych owadów do walki z wrogiem. Connor wspomina m.in. obronę katalońskiej Girony w 1285 roku, kiedy to z wnętrza grobu św. Narcyza miał wylecieć cały ich rój i przepędzić atakujących Francuzów3.

  • 4 Tamże, s. 15.
  • 5 W. Golding Władca Much, przeł. W. Niepokólczycki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2010, s. 167.
  • 6 G.G. Byron Sardanapal, przeł. F. Krauze, w: tegoż Dramaty, PIW, Warszawa 1986, s. 267 – fragment w (...)
  • 7 S. Connor Mucha…, s. 27, 184, 17.

2Mucha wytrąca z równowagi i przynosi złe nowiny – to antyanioł4. Jego obecność ciąży jak fatum nad rajskąwyspą opisaną w powieści Williama Goldinga. Tytułowy Władca Much zjawia się tutaj pod postacią świńskiego łba nadzianego na drewniany kij. Krew sączy się cienką strużką po patyku, czernieje i zasycha między białymi zębami upolowanej maciory. Leżące wokół wnętrzności znikają pod czarną plamą opalizujących na zielono zgłodniałych owadów, przygotowujących się do rozrodu: „Łeb szczerzył zęby w rozbawieniu, ignorując muchy, wypatroszone bebechy, a nawet zniewagę nadziania na kij”5. Młodzi rozbitkowie wyznaczyli Władcy Much, na którego usługach pozostaje robactwo, rolę pogańskiego bałwana. To jednak zarówno groteskowy („szatański”) totem wojenny, jak i memento dla ludzi żądnych władzy. W końcu „Robaki to bogi, / Co wszystkie nasze bogi mają do zjedzenia. / I nie zginą dopóki stanie pożywienia” – nawet bajroniczny tyran pokpiwał sobie z przynależnych mu jako suwerenowi prerogatyw6. Kimże bowiem jesteśmy dla muchy, tej wiecznie głodnej muchy, która krąży nad ciałem, bzycząc jak piła? Connor odpowiada, że „niedojrzałymi zwłokami lub czymś rodzaju przedwczesnego trupa”; muchy „uprawiają nas dla odchodów” i wykorzystują jako „wydajnych producentów materii gnilnej”7.

  • 8 J. Szajna Dno (fragment monografii), w: Świat Józefa Szajny, red. K. Oleksy, Państwowe Muzeum Oświę (...)

3„Natarczywie łażą po nas i brudnych kocach. Nie mamy dość siły, aby je odgonić. Zaglądają do szklanych oczu, spijają łzy ludzkiej agonii bezkarnie” – pisał o muchach Józef Szajna8.

  • 9 J. Szajna Żyjemy w czasach bezideowej konsumpcji (rozmawia C. Polak), „Dziennik Polska–Europa–Świat (...)

Widziałem, jak mucha zabija człowieka – wspominał później w jednym z wywiadów. – Krążyła nad najbardziej chorym więźniem, potem usiadła mu na oku, jemu drgała powieka, nie miał siły jej odpędzić, ja nie miałem siły, by mu pomóc. Mucha wpiła się w oko, powieka jeszcze przez chwilę drgała, ruchy coraz bardziej słabły, wreszcie znieruchomiała. Nie żył… Mucha to najohydniejsze stworzenie na świecie…9

  • 10 E. Russell War and Nature. Fighting Humans and Insects with Chemicals form World War to „Silent Spr (...)

4Zdaniem autora Dna niepozorna, bezbronna mucha – towarzyszka muzułmana i akuszerka ludzkiej agonii – ucieleśnia wszystko to, co wstrętne i plugawe. Wpija się w oko i wyczekując ostatniego tchnienia, pożądliwie bada ludzkie mięso. Pożyteczna praca grabarza, w której się specjalizuje, przekształca ciało w wylęgarnię larw. Ale nie tylko mucha, także inne owady wywołują w nas poczucie obrzydzenia i skrajnie negatywne emocje. Ze strachu przed zarazkami chorobotwórczymi nauczyliśmy się zachowywać czujność wobec owadziego nieposzanowania naszych ciał i zajmowanych przez nas przestrzeni. Gotowość do walki z potencjalnym niebezpieczeństwem przedstawił rysownik St. Louis Post-Dispatch (1918), uciekając się do wojennej metafory. Pośrodku wielkiego pobojowiska stoi gigantyczna mucha, do której z armat i karabinów strzelają żołnierze. Pragną uczynić świat bezpiecznym miejscem do zamieszkania („to make the world safe for habitation”). Najciężej rannych odwozi do szpitala ambulans. Mucha broczy krwią, nic jednak nie wskazuje na to, by miała się łatwo poddać10.

Opryskliwa odpowiedź

  • 11 S. Connor Mucha, s. 184-185.
  • 12 J. Lockwood The Infested Mind: Why Humans Fear, Loathe, and Love Insects, Oxford University Press, (...)
  • 13 M. Żółkoś Mikro-formy i makro-lęki…, s. 39.
  • 14 Tamże, s. 39-40 (por. M. Douglas Czystość i zmaza, przeł. M. Bucholc, PIW, Warszawa 2007).

5Ludzie i owady, dodaje Connor, wzajemnie się deterytorializują, ponieważ są sobie nawzajem przeszkodami11. Analiza przyczyn i symptomów naszej entomofobii – książkę Jeffreya Lockwooda The Infested Mind: Why Humans Fear, Loathe, and Love Insects pokrótce omawia Monika Żółkoś w artykule Mikro-formy i makro-lęki12 – nie może pominąć kwestii naruszenia/rozchwiania wytyczonych przez człowieka granic, a co za tym idzie, wyobrażenia uzbrojonego w kłujkę ssącą albo żądło z jadem natręta, doprowadzającego wszystkich wokół do szaleństwa. Choćby takiego jak na obrazie Dawida Czycza z osami wędrującymi po powierzchni napompowanego balonika – jedno ukłucie, cienka błona pęka i następuje wielki wybuch (Wielki wybuch, 2010). Owady, nieproszeni goście, bezceremonialnie przekraczają progi naszych domów (apokaliptyczny motyw inwazji insektów od dawna eksploatuje kultura masowa). Źródeł ich ekspansywności należy upatrywać w wysokich, w porównaniu z innymi zwierzętami, zdolnościach reprodukcyjnych. Lecz nie dość, że owady mnożą się bez miary, to jeszcze pędzą podłe życie między formą i bezformiem, kształtem i bezkształtnością, jakby ciągle niegotowe, niepełne, zawsze niedoskonałe. Upodobanie wielu z nich do lepkiej, ropiejącej materii wydaje się ponadto godzić w to, co stanowi, za Moniką Żółkoś: „podstawę struktury społecznej – jednoznaczne rozdzielnie bliskiego i obcego, czystości i brudu, życia i śmierci”13. Podejmując myśl Mary Douglas z Czystości i zmazy, autorka zwraca uwagę, że brud – przeciwieństwo czystości i porządku – jest antysystemowy, tymczasem nieobyczajne owadzie zachowania prowadzą do przemieszania się kategorii i obszarów, które powinny pozostać rozdzielone14.

  • 15 S. Connor Mucha, s. 115-117.

6Staje się jasne, dlaczego wyobrażenie wroga pod postacią plagi owadów tak łatwo implementuje się w świadomości uczestników działań wojennych. Tu słów parę na temat „muchy heskiej” (pryszczarka heskiego, jednego z gatunków muchówki), której larwy powodują olbrzymie szkody wśród roślin uprawnych. Pryszczarek heski pojawił się w Stanach Zjednoczonych w czasie amerykańskiej wojny o niepodległość równolegle z przyjazdem niemieckich najemników z Hesji. „Muchą heską” nazwano więc zarówno uprzykrzającego życie farmerów owada, jak i zwerbowanego przez Brytyjczyków – uznanego za destrukcyjnego z natury – „szkodnika ludzkiego”15. Atakuje taki znienacka całą chmarą i niszczy wszystko, co stanie mu na drodze. Powraca w coraz to nowych wcieleniach.

  • 16 Cyt. za: D.L. Smith Najbardziej niebezpieczne ze zwierząt. Natura ludzka i przyczyny wojen, przeł. (...)
  • 17 Cyt. za: P. Zimbardo Efekt Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło?, przeł. A. Cybulko, J. Kowa (...)
  • 18 C. Cardow Canada Buggy Flag, „Ottawa Citizen” z 11.06.2006.
  • 19 Der ewige Jude, reż. Fritz Hippler, 1940
  • 20 E. Steuter, D. Wills Infestation and Eradication: Political Cartoons and Exterminationist Rhetoric (...)

7Rwandyjscy Hutu nazywali sąsiadów Tutsi karaluchami: „a te insekty potrafią wygryźć dziurę w ubraniu i zagnieździć się w nim. Jedyna metoda, żeby się ich pozbyć, to rozgnieść na miazgę”16. O wymykaniu się działań wojennych spod kontroli i o tym, że morderstwo staje się czymś zwyczajnym, wiele mówi reakcja stacjonującego w Iraku amerykańskiego żołnierza, który zabił cywila, gdy ten próbował przekroczyć punkt kontroli ruchu: „To nie było nic takiego. Tutaj zabijanie ludzi jest jak rozgniatanie mrówki”17. Skądinąd probushowskie media piszące na temat „wojny z terroryzmem” chętnie posługiwały się obrazem wroga upodobnionego do owada. W artykule Infestation and Eradication: Political Cartoons and Exterminationist Rhetoric in the War on Terror Erin Steuter i Deborah Wills przypominają rysunek prasowy przedstawiający karaluchy, które rozpełzły się po czerwonym liściu klonu kanadyjskiej flagi. Insekty występują tutaj w roli wykarmionych na łaskawym chlebie sabotażystów, zakłócających domowy/ narodowy mir18. Pod rysunkiem widnieje podpis: „Terrorists. Even the best homes get them” (Terroryści. Są nawet w najlepszych domach). Wyobrażenie zarobaczonej flagi odwołuje się do sprawdzonych wzorców propagandowych – stanowi reminiscencję znanej z filmu Der ewige Jude (Wieczny Żyd)19 infografiki z mapą świata i wykresem rozprzestrzeniania się populacji szczurów20.

  • 21 Por. J. Leociak Jeśli zdążę, napiszę apologię wszy. O insektach w tekstach Korczaka, „Res Publica N (...)

8Co może stać się, gdy miliony ludzkich istnień zostają pozbawione cech indywidualnych i przekształcają się w rój insektów (albo dokuczliwych gryzoni), pokazała właśnie nazistowska polityka eksterminacji (od łacińskiego exterminare: „usunąć z granic, wygnać”). Do gruntownej rozprawy z ludzkim robactwem uznanym za rozsadnika zła i choroby nawoływał choćby szeroko rozpowszechniony w okupowanej Polsce plakat „Żydzi, wszy, tyfus plamisty” z obrazem wielkiej wszy na tle czaszki, przez którą przeziera wizerunek Żyda przepuszczony przez filtr stereotypu: szczeciniasta broda i haczykowaty nos. Podparty dyskursem naukowym antysemityzm miał urzeczywistnić się jako akcja odwszenia21.

  • 22 „Świtezianki? Czy to oni? Nie, to nie oni. / Motyle? Nie, to nie oni ./ Pszczoły? Nie to nie oni. / (...)

9Blaski i cienie postępu technologicznego, dzięki któremu człowiek zapanował w końcu nad naturą (nie tylko owadzią), a przy okazji udoskonalił środki prowadzenia wojny, tworząc broń masowej zagłady, uosabia niemiecki chemik Fritz Haber. W 1918 roku naukowiec otrzymał Nagrodę Nobla za opracowanie metody syntezy amoniaku z wodoru i azotu, ale nie czas i miejsce na dywagacje na temat roli nawozów azotowych w zwiększeniu efektywności upraw rolnych. Haber bowiem dał się poznać jako zwolennik zastosowania gazów bojowych – nadzorował m.in. atak chemiczny pod Ypres w 1915 roku (tzw. II bitwa pod Ypres). Oprócz tego, w latach 20. ubiegłego wieku założone przez niego Niemieckie Towarzystwo Walki ze Szkodnikami (Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung, w skrócie Degesch) opatentowało cyklon A, a następnie, według pomysłu Waltera Heerdta, cyklon B – środki początkowo stosowane do unieszkodliwiania szczurów, karaluchów, pluskiew itp., które z czasem stały się bronią masowej zagłady. Tropy entomologiczne nieprzypadkowo ciągle towarzyszą literackim obrazom Holokaustu (dość przypomnieć dwa utwory Mariana Pankowskiego: dramat Chrabąszcze i opowiadanie Była Żydówka, nie ma Żydówki22). W przedstawieniach ginących owadów znajdują swój wyraz bezbronność oraz kompletna bezradność człowieka wobec następstw ideologicznej tyranii. Wymuszone okolicznościami zabiegi dezynsekcyjne skojarzyły się kiedyś Zofii Nałkowskiej z rzezią wojenną:

  • 23 Z. Nałkowska Dzienniki czasu wojny, wstęp, oprac. i przypisy H. Kirchner, Czytelnik, Warszawa 1972, (...)

Tych pluskiew ukazało się mnóstwo u mamy po inteligenckiej gospodarce panny Julii, która ich się „brzydziła zabijać” – w ścianie, za listwami podłogi, we framudze okna. Na flit nie ma pieniędzy, ale wrząca woda niszczy wszystko. Morderstwo tych rodzin, tych całych szczepów, tak mocno uczepionych życia, tych ośrodeczków istnienia, żywych kropelek cuchnącej krwi, tak nieustępliwie, zajadle żyjących – przejmuje plugawą zgrozą. Myśli się przy tym o wojnie, o tych ludziach, wkręconych teraz w maszynerię sprzętu wojennego jak w maszynkę do mięsa (Warszawa, 5 sierpnia 1941).23

  • 24 A. Fiut Moment wieczny. Poezja Czesława Miłosza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1998, s. 72-73.
  • 25 Tamże, s. 69.
  • 26 Cz. Miłosz Lekcja biologii, w: tegoż Świadectwo poezji. Sześć wykładów o dotkliwościach naszego wie (...)

10Aleksander Fiut zauważa przytomnie, że człowiek, próbując okiełznać przyrodę, w istocie utwierdza jej bezwzględne prawa, aż zaciera się różnica między terrorem historii a terrorem natury24. Tego rodzaju wnioski wyciąga on z lektury wiersza Czesława Miłosza Przyrodzie – pogróżka (1944). „Dachau koników polnych! Mrówek Oświęcimie!” – pisze poeta, ujawniając „nihilistyczne implikacje zawarte w ideologii faszyzmu, który prawa przyrody uczynił regułami życia społecznego i dążąc do celów politycznych i ekonomicznych, posłużył się między innymi zwulgaryzowaną wersją darwinizmu”25. Nauki przyrodnicze stały się orężem biowładzy, która „w drodze wyjątku” wydaje człowieka na pastwę życia zwierzęcego. W harwardzkiej Lekcji biologii Miłosz powiada, że the survival of the fittest „wytworzył ogólny klimat, w którym mógł powstać pomysł bezwzględnej likwidacji milionów ludzkich istnień dla celów rzekomej higieny społecznej”26.

  • 27 Nie omawiam tu problemu wykorzystania na wojnie środków chwastobójczych, ale warto choć krótko wspo (...)
  • 28 Anopheles mosquito to komar widliszek, gatunek roznoszący malarię, w oryginale występuje gra słów: (...)
  • 29 E. Russell War and Nature…, s. 114, 116, 132.

11Na charakterystyczną koniunkcję prac nad bronią chemiczną i badań nad metodami kontroli szkodników zwraca uwagę Edmund Russell w książce War and Nature Fighting. Humans and Insects with Chemicals from World War to „ Silent Spring”. Począwszy od I wojny światowej, środki owadobójcze dołączają do arsenału gazów bojowych i odwrotnie – niektórych gazów bojowych próbuje się używać jako środków owadobójczych27. Na wojnę ruszają chemicy i entomologowie (znacznie podnosząc prestiż naukowy swojej dyscypliny). Raz na zawsze mają uporać się z owadzimi sabotażystami dającymi się we znaki żołnierzom stłoczonym w koszarach i zaangażowanym w teatr działań wojennych. W latach 40. karierę zaczyna robić DDT (dichlorodifenylotrichloroetan), którego owadobójcze właściwości odkrył Paul Müller (laureat Nagrody Nobla, 1948). DDT chroni aliantów przed tyfusem, przenoszonym przez wszy i pchły. Okazał się również skuteczny w zwalczaniu malarii, z którą Amerykanie toczą zaciętą wojnę w Japonii, bowiem zbiera ona większe żniwo wśród żołnierzy niż działania stricte wojenne. Autor War and Nature przygląda się ówczesnym materiałom propagandowym kierowanym do GIs. Znajduje wśród nich m.in. wyobrażenie „japońskiej” komarzycy w wersji femme fatale, wyjątkowo napastliwego stworzonka: „This is Ann; she’s dying to meet you. Her full name is Anopheles Mosquito and her trade is dishing out Malaria” (Oto Anna. Oddałaby życie, byle tylko cię poznać. Tak naprawdę, to nazywa się: Samiczka Widliszka. Zawodowo zajmuje się roznoszeniem malarii28). Japońscy żołnierze zostają przemienieni w skośnookie komary z wystającymi zębami i machają skrzydłami ozdobionymi sztandarem wschodzącego słońca (Kyokujitsu-ki). Uzbrojony w kolty Wuj Sam – na plakacie z 1944 roku (aut. Frank Mack 23rd Bomb.) – rozprawia się z wrogami: prawą ręką łapie za fraki skarykaturowanego cesarza Hirohito, w lewej tarmosi wielkiego komara ometkowanego słowem „malaria”: „It’s your job to help eliminate them” (Waszym zadaniem jest pomóc w ich wyeliminowaniu)29.

David McCord, Dusty Answer

Little insect, roach, or flea,
Have you met with DDT?
In a foxhole, up the line,
DDT gets eight in nine.
In the tank, beside the gun,
DDT means battles won.
Bunk and barrack, tent and cot:
Now we know the answer, what?
Termite, moth, lamented louse:
DDT is on the house.
Should you enter with the cat,
DDT takes care of that.
Dusting DDT about
Cures the cat but cuts you out.
Do you fly, or do you crawl?
DDT will fix you all.
Beetle, borer, bedbug – these
Horrors worse that DDT’s –
One the leaf, in corn, in bed
DDT has knocked ‘em dead.
This our weal and this their woe
In the kit of G.I. Joe,
East and west, a world away:
Letters tough as O.P.A.

Letters cripple us civilians
But they kill bugs by the millions.

David McCord, Opryskliwa odpowiedź

Karalucha, pluskwę, pchłę,
Pytam: znacie DDT?
W polu czy w okopie – bum!
Pasożytów dorwie tłum.
Pośród kanonady dział
DDT to pewny strzał.
Barak, namiot, łóżko, pled –
Już odpowiedź znana jest.
Kornik gnida, śp. wesz –
DDT, rozumiesz wiesz!
Jeśli drapie się twój kot
DDT pomoże w lot.
Jedna chmura DDT:
On już zdrów, ty słaniasz się.
Latasz? Pełzasz? Wszystko jedno:
Ono niesie ci śmierć pewną.
Kornik, pluskwa – wszystkie te
Większe zła niż DDT –
Co żrą ziarno, łóżko, liść,
Już do diabła mogą iść.
Cieszmy się, gad będzie klął
Na rynsztunek G.I. Joe
Wszędzie tam, gdzie wojna trwa
W mocy liter O.P.A.

Słabnie cywil wskutek liter,
Lecz miliony gnid ubite.

Przeł. Bartłomiej Woźniak
Źródło: „New Yorker”, 12.08.1944

  • 30 Louseous Japanicas, „Leatherneck” March 1945 No. 28.
  • 31 Tamże, s. 119-120.

12Losy ludzi i insektów, dwóch wielkich adwersarzy, tragicznie się splatają. Wszystko, co staje żołnierzowi na drodze, traktowane jest jak robactwo. Dehumanizacja przeciwnika służy zbudowaniu dystansu psychologicznego ułatwiającego obejście zakazu zabijania przedstawicieli własnego gatunku. Niedługo przed rozpoczęciem zmasowanych nalotów na japońskie miasta, zakończonych spustoszeniem Hiroszimy i Nagasaki, do podjęcia wysiłku unicestwienia znienawidzonego wroga zachęcało opublikowane w piśmie korpusu piechoty morskiej przedstawienie monstrualnej wszy ludzkiej, w którą zmienił się nieprzyjaciel30. Zasłużył sobie na „opryskliwą odpowiedź”, przybrał przecież postać pokracznego stwora będącego krzyżówką człowieka i owada: pogardzanej gnidy (jak ta z wierszyka Davida McCorda). Skośnooki mutant ma wielką głowę, gwiazdę na czole, wystające zęby łopaty i krótkie, zakrzywione czułki w kształcie rogów. Z podzielonego na segmenty tułowia robaka wyrastają zakończone pazurkami trzy pary włochatych kończyn i włochaty ogonek, uczesany w sztandar wschodzącego słońca: „before a complete cure may be effected the origin of the plague, the breeding grounds the Tokyo area, must be completely annihilated” (zanim dojdzie do pełnego wyleczenia, obszar Tokio, będący wylęgarnią plagi, musi zostać zrównany z ziemią)31.

  • 32 Tamże, s. 101.
  • 33 Po II wojnie światowej nastaje era chemicznego rolnictwa. Rozpowszechniają się nadzorowane przez wo (...)
  • 34 E. Russell War and Nature…, s. 168-169.

13O losach II wojny światowej przesądziło zwycięstwo w powietrzu. Amerykańska fotografka Margaret Bourke-White, wybrana na matkę chrzestną potężnego bombowca B-17 (w książce Russella można znaleźć zdjęcie pamiątkowe), nadała mu wymowne imię: „Flying Flitgun” (latające flit działo) – w nawiązaniu do powszechnie używanego w owym czasie typu dozownika na środek owadobójczy. Załoga namalowała na nosie samolotu komiksowy obrazek przedstawiający trzy egzotyczne insekty skąpane w jasnej chmurze rozpylonego insektycydu: Hitlera, Mussoliniego i Hirohito32. Nawiasem mówiąc, wypróbowane na wojnie substancje owadobójcze miały ogromny wpływ na powojenne rolnictwo i funkcjonowanie gospodarstw domowych (jeszcze się tak nie zdarzyło, żeby owady podpisały akt kapitulacji)33. Po II wojnie światowej amerykańskie gospodynie prowadziły działania na froncie domowym, używając niezawodnej, sprawdzonej przez żołnierzy amunicji; jak łatwo się domyślić, chodzi o DDT. Zostały uzbrojone w poręczny spray INSECT-O-BLITZ. W jego nazwie wyraźnie pobrzmiewa nieodległe echo wojny błyskawicznej (niem. Blitzkrieg) i zmasowanych nalotów dywanowych na cele cywilne (niem. Blitz): zarówno tych zainicjowanych przez Luftwaffe (Bitwa o Anglię, zniszczenie Warszawy), jak i alianckich bombardowań Drezna, Hamburga, Berlina czy Kolonii, będących odpowiedzią na niemiecki blitz34.

Życie kreaturalne

  • 35 Por. S. Keen Faces of the Enemy. Reflections of the Hostile Imagination, Harper & Row, San Francisc (...)
  • 36 Cz. Miłosz Piekło owadów, „Pion” 1939 nr 14/15, s. 3 (Miłosz wskazuje na zdystansowane spojrzenie a (...)
  • 37 Tamże.
  • 38 J. Zach „Świat owadzi” Czesława Miłosza, w: Literatura – punkty widzenia – światopoglądy. Prace ofi (...)

14Nowoczesne technologie zmieniły sposób, w jaki myślimy o człowieczeństwie wroga. Na przykład lotnictwo umożliwiło zupełne wymazanie jego twarzy z pola widzenia. Piloci bombowców wznoszących się na wysokie pułapy (dzisiaj również operatorzy dronów) zabijają na odległość, a ich ofiary są punktami naniesionymi na mapę35. Świat widziany z dystansu – przypomnijmy, co o „piekle owadów” pisał Miłosz – przedstawia się jako niezróżnicowany indywidualnie; wzniesienie się na wysokość to jakby „wyłączenie siebie z kręgu żywych, aby oglądać swobodnie i bezlitośnie kłębienie się potwornego mikrokosmosu u nóg”36. Dramat wojny powietrznej wyraża się więc z jednej strony w oschłej prezentacji danych statystycznych (ofiary bombardowań redukuje się do liczb), z drugiej – w obrazie „abstrakcyjnej fauny piekła, poddanej regułom biologii”37. Razem z walącymi się domami rozpadają się antropocentryczne hierarchie: „Mrówka zdeptana a nad nią obłoki. / Zdeptana mrówka a nad nią kolumna błękitu. […] Miasto zburzone a nad nim obłoki. / Zburzone miasto a nad nim kolumna błękitu” (Odbicia) – nieludzkie cierpienie ujmuje poeta w kategoriach tego, co zwierzęce, wskazując zarazem na udział owadów w dokonującej się zagładzie miasta. Miłoszowe owady, jak zauważa Joanna Zach, nie raz będą pracować „ku-zagładzie i nicości” i niby grabarze będą się trudzić „nad usunięciem resztek ludzkiego świata”38. Oto przyroda manifestuje swoją siłę: „pszczoły obudowują plastry płuc”, „mrówki obudowują białą kość” (Biedny chrześcijanin patrzy na getto).

  • 39 Por. M. Janion Wojna i forma, w: tejże Płacz generała. Eseje o wojnie, Sic!, Warszawa 2007.
  • 40 M. Białoszewski Pamiętnik z powstania warszawskiego, PIW, Warszawa 1984, s. 169.

15Skutki ofensywy powietrznej skierowanej przeciwko ludzkim mrowiskom były do przewidzenia. Spadający z nieba deszcz bomb i burze ogniowe (jeszcze jedna odsłona wojny chemicznej) odmieniły miejski krajobraz. Wiele napisano na temat pogorzelisk i ciągnących się po horyzont gruzów, ostatecznie jednak mało kto się przyjrzał faunie brudu i ruin. Nawet Miron Białoszewski, zainteresowany mikrohistorią kronikarz zniszczenia39, który nie omieszkał poinformować nas o napięciach życia kolejkowego toczącego się w spustoszonym mieście wokół latryn, w Pamiętniku z powstania warszawskiego ledwie wspomina wszy, które przecież „musiały się zacząć. Już było za długo. Żeby nie było. Tak. Bez wody. Te kłaki. Piwnica. Wiadomo. Tylko kto? Komu? Najpierw na wpół nieśmiało ci tym. Piwnica piwnicy. Ulica ulicy. […] Trochę się człowiek obtentegowuje. Obmywa. Obszukiwa. Wytłukiwa. I dalej siedzi się. Wiadomo. Przelezą inne”40. A co z rosnącą populacją much i szczurów pasących się na niepogrzebanych zwłokach ofiar bombardowań? Na ich ślady trafia W.G. Sebald, który mając w pamięci przedsięwzięcie Solly’ego Zuckermana, poruszonego widokiem zbombardowanej Kolonii, przystępuje do opisania historii naturalnej zniszczenia. W Der Untergang Hansa Ericha Nossacka znajduje taki fragment:

  • 41 H.E. Nossack Der Untergang, w: tegoż Interview mit dem Tode, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 197 (...)

Szczury i muchy opanowały miasto. Tłuste i zuchwałe szczury uganiały po ulicach. Ale jeszcze obrzydliwsze były muchy. Wielkie, z zielonym połyskiem, jakich nigdy dotąd nie widziano. W zbitych kłębach przewalały się po bruku, parząc się obsiadały resztki murów i wygrzewały się, zmęczone i syte, na odłamkach szyb. Gdy nie mogły już latać, wypełzały za nami przez najmniejsze szczeliny, zanieczyszczały wszystko, a ich brzęczenie i pobzykiwanie było pierwszym odgłosem, jaki słyszeliśmy, budząc się. Ustało to dopiero w październiku.41

  • 42 Mohn und Gedächtnis – der Angel der Geschichte, 1990.
  • 43 O melancholii w twórczości Anselma Kiefera pisali: W. Bałus Mundus melancholicus. Melancholiczny św (...)

16Wstydliwy obraz, konstatuje Sebald, wstydliwy tym bardziej że Niemcy postawili sobie za cel oczyszczenie i dezynfekcję Europy, tymczasem tępione gatunki na przekór zgotowanemu im losowi dochodzą swego. Nie zważając na wojskowe dystynkcje ani postawy moralne ludzi wojny, jednakowo traktują zwłoki żołnierza i cywila, bohatera i tchórza. Patograficzna analiza procesu umierania i rozkładu ciała dokonującego się z udziałem robactwa pozwala odheroizować wojnę. Lecz z saturnicznego spojrzenia skierowanego ku ziemi rodzi się także wizja historii jako niepowstrzymanego procesu rozpadu. Nie od rzeczy będzie tu przypomnieć dysfunkcjonalne ołowiane odrzutowce Anselma Kiefera: Melancholię (1991) i Anioła historii42, które nie mogą wzbić się w przestworza, ponieważ zostały uwięzione w gęstej materii i są przytłoczone brudem świata (w szklanym rombościanie, jak ten z ryciny Albrechta Dürera, spoczywającym na skrzydle Melancholii widać nieczystości i odpady)43.

  • 44 W. Benjamin O pojęciu historii, przeł. K. Krzemieniowa, w: tegoż Anioł historii. Eseje, szkice, fra (...)
  • 45 Por. E.L. Santner On Creaturely Life. Rilke, Benjamin, Sebald, University of Chicago Press, Chicago (...)
  • 46 Tamże, s. 114.

17Wywołany przed chwilą „anioł historii” reprezentuje stratę i rujnację, stanowiące według Waltera Benjamina istotę dziejów: „Gdzie nam ukazuje się łańcuch zdarzeń, on widzi jedną wieczną katastrofę, która nieustannie piętrzy ruiny na ruinach i ciska mu pod stopy”44. Angelus Novus zwraca się ku przeszłości, ale w przyszłość gna go wicher postępu, którego podmuch ogołaca ludzkie artefakty z ich żywotnego sensu: d e n a t u r a l i z u j e i zamienia w enigmatyczne znaczące (pożywkę dla alegorii)45. Podobnie jak w wizji Benjamina, natura odgrywa u Sebalda rolę nauczycielki historii. Nie dziwi więc, że pisarz poświęca tyle uwagi przecinającym się szlakom ludzi i zwierząt. W tomie esejów Wojna powietrzna i literatura obecność rozmaitych stworzeń pełzających jawi się jako następstwo ślepej przemocy historii, która sprowadza naturę na manowce, co skutkuje erupcją anomalii i spotwornienia46.

  • 47 W.G. Sebald Wojna powietrzna i literatura, s. 46.
  • 48 Por. tamże, s. 47-50.
  • 49 W. Sofsky Traktat o przemocy, przeł. M. Adamski, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1999, s. 66, por (...)
  • 50 Dariusz Czaja zdecydował się przełożyć creaturely life jako „życie animalne”, co nie oddaje w pełni (...)

18O ciemnej stronie postępu przypominają przetaczające się po bruku, ociężałe plujki i padlinówki oraz „obślizgłe, długie na palec glisty”47. Ale tuż obok nich, w sercu historii naturalnej zniszczenia pojawiają się obrazy tysięcy niemrawych, jakby pogrążonych w letargu i najwyraźniej bez celu wałęsających się ludzi, których wojna pozbawiła dachu nad głową48. W jednej chwili zawalił się cały ich świat, rozpadło się wszystko, co nadawało mu kształt i sens. Przytłacza ich widok pełzającego zniszczenia, sami są już tylko żyjącymi stworzeniami. Przemoc wszakże, powiada Wolfgang Sofsky, to potężna siła przemieniania, która powołuje do życia nowy gatunek istot żywych: „zmienia człowieka w kreaturę, w jęczący kłębek strachu, w rozbolałe ciało”49. Wprowadza go w stan regresji i degraduje do postaci, którą Eric L. Santner określa mianem creaturely life – „życie kreaturalne”50.

  • 51 W. Kopaliński Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Muza SA, Warszawa 2003.
  • 52 Por. E.L. Santner On Creaturely Life, s. 12­16, 25-30, 104.

19Pod wpływem Otwartego oraz trylogii Giorgio Agambena poświęconej homo sacer Santner przygląda się życiu opanowanemu przez (bio)władzę, dyscyplinowanemu za pomocą technik nadzoru i kary, a ponadto podporządkowanemu regulacjom stanu wyjątkowego. W centrum uwagi autora On Creaturely Life pozostają straumatyzowane ofiary zakrętów historii, w tym ciała wyrzutków, które na skutek wykluczenia ze wspólnoty ludzkiej stały się „święte” (tj. przeklęte). Creaturely life przywodzi na myśl Agambenowskie „nagie życie”. Warto tu jednak przytoczyć słownikową definicję wyrazu kreaturalny, czyli „przedstawiający, uwydatniający w istocie ludzkiej to, co w niej podlega cierpieniom i troskom, co skazane na przemijanie, śmierć i rozkład”51. Kreaturalna jest najniższa warstwa stworzenia, zwykle wykazująca cechy chtoniczne (jak robactwo, bez wyrzutów sumienia rozdeptywane przez ludzi). Życie kreatury ma charakter uznaniowy, zależy od jej pana/kreatora (dosł. pana stworzenia) – vide łacińska etymologia: creatura (stworzenie), creatio (tworzenie), creare (tworzyć), creator (twórca). Stworzenie, które wypadło z łask kreatora, albo nie bardzo mu się udało, to właśnie kreatura – istota pozbawiona autorytetu, a tym samym szans udziału w pełni istnienia, wydana zatem na pastwę życia/śmierci. Lecz słowo kreatura (por. z niem. die Kreatur) oznacza również nikczemnika, budzącego odrazę swoim postępowaniem. Toteż refleksja Santnera nad kreaturalnością ma na względzie zarówno najniższe formy życia zwierzęcego, jak i najwyższy stopień ludzkiej deprawacji52.

  • 53 W.G. Sebald Austerlitz, przeł. M. Łukasiewicz, W.A.B., Warszawa 2007, s. 340.
  • 54 W. Benjamin Franz Kafka, przeł. J. Sikorski, w: tegoż Anioł historii, s. 194­199; por. E.L. Santner (...)
  • 55 E.L. Santner On Creaturely Life, s. 28, 99 (tamże przypis nr 1).

20Kreatury są wynaturzone i spotworniałe; przynależą i nie przynależą do natury. Ponieważ „zboczyły ze swej naturalnej trajektorii”53, straszą nieokreśloną tożsamością. Uosabiają stan przejściowy. Życie kreaturalne może budzić wspomnienie garbusów oraz bagnistych stworzeń ze świata Franza Kafki, którym kiedyś przypatrywał się Benjamin54. Kwintesencją creaturey life jest Gregor Samsa z opowiadania Kafki Przemiana – „the most creaturely of creatures”, powiada Santner, najbardziej kreaturalne ze stworzeń (kreatur), które zawstydza otoczenie już samą swoją obecnością55. Żywe nieszczęście. Bo oto Samsa budzi się pewnego dnia przemieniony we wstrętnego owada. Odtąd jego ciało będzie mu przysparzać samych cierpień. W pierwszej chwili nie potrafi on nawet przewrócić się na bok ani skoordynować ruchu pomnożonych kończyn, które poruszają się niezależnie od jego woli. Ma w perspektywie już tylko biologiczne trwanie, pełną udręki wegetację w przestrzeni wciąż zawężającego się horyzontu możliwości. Pełza w brudzie: bezsilny, obcy samemu sobie i ubogi w świat – w przeciwieństwie do otwartego na świat człowieka (mówiąc językiem Martina Heideggera).

  • 56 W.G. Sebald Pierścienie Saturna, przeł. M. Łukasiewicz, W.A.B., Warszawa 2009, s. 9 – por. E.L. San (...)
  • 57 M. Bieńczyk Melancholia. O tych, co nigdy nie odnajdą straty, Świat Książki, Warszawa 2014.

21Z krzywdą robaka identyfikuje się bohater Sebaldowych Pierścieni Saturna, który w boleściach trafia do szpitala. Jak kiedyś mieszkaniec Charlottenstrasse, teraz on „po trosze na brzuchu, po trosze bokiem” zsuwa się z łóżka i odczołguje do okna, chcąc upewnić się co do istnienia świata: „mimo woli przyszła mi na myśl scena, kiedy biedny Gregor, drżącymi nóżkami wczepiony w oparcie krzesła, wygląda ze swego gabinetu”56. Na psychofizyczną kondycję kreatury składają się cierpienia, jakich doznaje ciało – kulące się i pełzające w poniżeniu – i/albo utrapienia duszy – ogarniętej poczuciem bezsilności. Postacie stworzone przez Sebalda są „jak wydrążone” (wuj Ambros Adelwarth z Wyjechali). Pogrążone w magmie pustki wegetują w poczuciu izolacji, a przed całkowitą rozsypką ratuje je tylko kokon ubrania. Z poczuciem dojmującej straty – owym melancholijnym nic, które boli57 – korespondują opuszczone pomieszczenia, gdzie pająki niespiesznie wyplatają swoje sieci (Austerlitz), a także powracający w Wyjechali motyw łowcy motyli (dusz) wypatrywanego przez podopiecznych kliniki dla nerwowo chorych; odkąd oderwali się od rzeczywistości i stracili grunt pod nogami, odtąd ubywa ich cieleśnie.

Nie leć tam (2012)

Nie leć tam (2012)
  • 58 Dom Norymberski, Kraków 2012.
  • 59 Por. K. Rutkowski Warburg i wąż, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2011 R. LXV, nr 2/3: Rutkowski w (...)

22Wolne i kruche motyle to sugestywna metafora przemijania i marności. W takim właśnie znaczeniu pojawiają się one w inspirowanych prozą Sebalda przestrzennych kolażach („pudełkach”) Bogusława Bachorczyka pokazywanych na wystawie Historia naturalna według W.G. Sebalda58. Wykorzystując reprodukcje fotografii z archiwum pisarza, krakowski artysta snuje opowieść o wojnie powietrznej i doświadczeniu wygnania. Czarno-białym kserokopiom przedstawiającym ruiny towarzyszą szeregi nadpalonych zapałek, plastikowe zwierzęta, kolorowe piłeczki i bierki. Lejtmotywem serii Nie leć tam (2012) jest z kolei wizerunek Marlene Dietrich. Została ona przedstawiona jako baletnica i zmierzchnica trupia główka – największy motyl Europy, który z powodu rysunku czaszki na tułowiu bywa również nazywany „trupiogłową wiedźmą”. Przepoczwarzając się z motyla w bombowiec, okrzyknięta seksbombą aktorka ćwiczy w przestworzach choreografię śmierci; puściła się w taniec z pistoletami, atakują ją maszyny oznakowane swastyką albo pięcioramienną gwiazdą. Erotyzując przemoc i walkę, Dietrich staje się podobna falującym nimfom z „baśniowych opowieści o duchach dla dorosłych” Aby’ego Warburga59. W jej podniebnym tańcu uzewnętrznia się maniakalny przeciwbiegun melancholii, a wraz z nim aberracje cywilizacji mechanicznej. Zmaszynizowane ciała niszczą, zamiast produkować. Parada rozumu instrumentalnego – upojenie nieograniczonymi możliwościami ujarzmiania natury – wypiera racjonalność i prowadzi do „zezwierzęcenia”. Skąd nieszczęście? Skąd zło? Pytania te są retoryczne: „z człowieka / zawsze człowieka / i tylko z człowieka” – jak pisał kiedyś Tadeusz Różewicz – „jeśli rodzaj ludzki / wyczesze się / własnoręcznie / z fauny i flory / ziemia odzyska / swój blask i urok” (Unde malum?). Podobna refleksja towarzyszy historii o ćmach, która wyszła spod pióra Sebalda (Austerlitz). Temperatura ich ciała wynosi:

  • 60 W.G. Sebald Austerlitz, s. 115-116.

trzydzieści sześć stopni, jak u ssaków oraz delfinów i tuńczyków w rozpędzie. Trzydzieści sześć stopni, mówił Alphonso, to poziom, który w naturze zawsze okazywał się najkorzystniejszy, coś w rodzaju magicznego progu, i niekiedy – mówił Austerlitz – przychodziło mu do głowy, że całe nieszczęście ludzi wiąże się z tym, że kiedyś tam przekroczyli tę normę i odtąd stale znajdują się w stanie lekkiego rozgorączkowania.60

  • 61 Por. G. Agamben Otwarte (fragmenty), przeł. P. Mościcki, „Krytyka Polityczna” lato 2008 nr 15.
  • 62 Por. E.L. Santner On Creaturely Life, s. 104-105.

23Przypowieść Austerlitza skrywa sens alegoryczny. Po pierwsze, niewiele różnimy się od zwierząt – życie zwierzęce stosunkowo łatwo daje się wydzielić wewnątrz człowieka. Po drugie, to, co ludzkie, zrodziło się w stanie wyjątkowym, jaki wytwarza opisana przez Agambena maszyna antropologiczna; powstało przez zawieszenie życia zwierzęcego w procesie opanowywania przyrody61. Po trzecie, pragnąc odróżnić się od reszty natury i trafić na szczyt drabiny gatunków, człowiek stał się najgorszym ze zwierząt62 – zwyrodniałą kreaturą, która planuje i mechanizuje przemoc. Bo przecież… ustawicznie pragnie stworzyć możliwie najlepszy ze światów. I tak dochodzimy do opromienionej światłością nowoczesnej przędzalni jedwabiu, opisanej w Pierścieniach Saturna (pod wpływem tez historiozoficznych Benjamina Sebald spisuje kronikę nieszczęść towarzyszących postępowi):

  • 63 W.G. Sebald Pierścienie Saturna, s. 334.

Mężczyźni i kobiety w białych kitlach laboratoryjnych krzątali się w zalanych światłem, świeżo malowanych pomieszczeniach, pośród białych ram oprzędników, białych arkuszy papieru, białej gazy, białych kokonów i białych płóciennych woreczków do ekspedycji.63

  • 64 Por. W. Sofsky Traktat o przemocy, s. 210-227.

24Fabryka stanowi laboratorium obserwacji życia motyli jedwabników. Proces produkcyjny pozwala prześledzić kolejne stadia rozwoju tych owadów, przyjrzeć się ich mutacjom, a także zapoznać się z procedurami kontroli jakości i selekcji wprowadzonymi w celu powstrzymania degeneracji rasowej. Człowiek wziął jedwabniki pod opiekę, a następnie uczynił jedwab symbolem luksusu, estetycznego wysublimowania i władzy. Problem w tym, że wylatujący z kokonu motyl przerywa nić oprzędu, dlatego trzeba go uśmiercić, zanim rozwinie skrzydła, osiągając najwyższy poziom rozwoju. W skąpanej światłem przędzalni kokony układa się w płaskich koszach i przez kilka godzin gotuje na parze (jak relacjonuje narrator, ponieważ zazwyczaj jednak zanurza się je we wrzątku). Rozpuszcza się wtedy serycyna, czyli klej jedwabny zlepiający włókna. Po nawinięciu nici na szpulę można przystąpić do tkania i zdobienia świata. A zatem wiele wskazuje na to, że powszechne przekonanie, że kultura równoważy albo sublimuje cierpienia, mija się z prawdą – być może to właśnie kultura jest naszym nieszczęściem64. Zdradzają nas dzieła. Sebald sugeruje, że najlepiej nam wychodzi dzieło zniszczenia. Jego lekcja entomologii kończy się przepasaniem historii człowieka jedwabnym kirem. Bo czyż nie toczy się ona od nieszczęścia do nieszczęścia, od wojny do wojny?

Góra strony

Przypisy

1 S. Connor Mucha. Historia, antropologia, kultura, przeł. B. Stanek, Universitas, Kraków 2008, s. 7.

2 Tamże, s. 11­14.

3 Tamże, s. 19­21, 49-50.

4 Tamże, s. 15.

5 W. Golding Władca Much, przeł. W. Niepokólczycki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2010, s. 167.

6 G.G. Byron Sardanapal, przeł. F. Krauze, w: tegoż Dramaty, PIW, Warszawa 1986, s. 267 – fragment w przekładzie poprawionym przez R. Przybylskiego Sardanapal. Opowieść o tyranii. Na pożegnanie ohydnego stulecia, Sic!, Warszawa 2001, s. 85.

7 S. Connor Mucha…, s. 27, 184, 17.

8 J. Szajna Dno (fragment monografii), w: Świat Józefa Szajny, red. K. Oleksy, Państwowe Muzeum Oświęcim­Brzezinka, Oświęcim 1995, s. 15.

9 J. Szajna Żyjemy w czasach bezideowej konsumpcji (rozmawia C. Polak), „Dziennik Polska–Europa–Świat” 2006 nr 167, s. 29, online: http://kultura.dziennik.pl/artykuly/191788,szajna­zyjemyw­czasach­bezideowej­konsumpcji.html (listopad 2015).

10 E. Russell War and Nature. Fighting Humans and Insects with Chemicals form World War to „Silent Spring”, Cambridge University Press, Cambridge MA 2001, s. 48.

11 S. Connor Mucha, s. 184-185.

12 J. Lockwood The Infested Mind: Why Humans Fear, Loathe, and Love Insects, Oxford University Press, Oxford–New York 2013; por. M. Żółkoś Mikro-formy i makro-lęki. Owady jako wyzwanie dla „animal studies”, w: Zwierzęta i ich ludzie. Zmierzch antropocentrycznego paradygmatu, red. A. Barcz, D. Łagodzka, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2015.

13 M. Żółkoś Mikro-formy i makro-lęki…, s. 39.

14 Tamże, s. 39-40 (por. M. Douglas Czystość i zmaza, przeł. M. Bucholc, PIW, Warszawa 2007).

15 S. Connor Mucha, s. 115-117.

16 Cyt. za: D.L. Smith Najbardziej niebezpieczne ze zwierząt. Natura ludzka i przyczyny wojen, przeł. A.E. Eichler, Wydawnictwo CiS, Warszawa–Stare Groszki 2011, s. 298.

17 Cyt. za: P. Zimbardo Efekt Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło?, przeł. A. Cybulko, J. Kowalczewska, J. Radzicki, M. Zieliński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 403.

18 C. Cardow Canada Buggy Flag, „Ottawa Citizen” z 11.06.2006.

19 Der ewige Jude, reż. Fritz Hippler, 1940

20 E. Steuter, D. Wills Infestation and Eradication: Political Cartoons and Exterminationist Rhetoric in the War on Terror, „Global Media Journal – Mediterranean Edition” Spring 2008 No. 1, s. 17.

21 Por. J. Leociak Jeśli zdążę, napiszę apologię wszy. O insektach w tekstach Korczaka, „Res Publica Nowa” 2008 nr 1, s. 88.

22 „Świtezianki? Czy to oni? Nie, to nie oni. / Motyle? Nie, to nie oni ./ Pszczoły? Nie to nie oni. / Chrabąszcze? Hm…Chra… Nie, to nie oni. / Karakony? Tak, to oni, na pewno oni!”. W średniowiecznej Nadrenii pewien entomolog, Egon Bienenvater (niem. der Bienenvater – pszczelarz), lansuje tezę, że Żydzi są gorsi z natury, to owady – karaluchy. Nowo objawione prawdy spisuje w formie katechizmu, ponieważ metoda pytań i odpowiedzi pozwala zarówno na efektywne utrwalenie wiedzy teoretycznej, jak i na kształtowanie pożądanych nawyków myślowych i higienicznych. Przez wiele stuleci u podłoża niechęci do Żydów leżał fundamentalizm religijny – „niegodny XX wieku”, ironizuje narrator. Na szczęście dzięki postępowi naukowemu ludzie zweryfikowali swoje poglądy i antysemityzm udało się… zlaicyzować. W świetle śmiałych koncepcji antropologicznych „badaczy Krainy Nigdzie” – pseudonaukowych rojeń, którym ton nadają dawne legendy i przesądy – Żyd ukazuje się uczonym autorytetom jako kot, któremu ogon bezwstydnie sterczy w górę. Wniosek: nawet dla „Nigdzie” może się znaleźć miejsce na ziemi. Potępione za rzekomą przynależność do światowego spisku monstrum namalował na modłę „wybornego trupa” Jakub Julian Ziółkowski (autor ilustracji do opowiadania). Oznakowany gwiazdą Dawida stworek łypie wielkim okiem i macha ogonem osadzonym na wypiętym zadzie, a może na odwłoku, owadzie wszakże pochodzenie pokraki zdradzają cienkie odnóża kroczne i wydłużony tułów: M. Pankowski Była Żydówka, nie ma Żydówki, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008; por. P. Krupiński Marian Pankowski i Holokaust. Perspektywa entomologiczna, w: (Inne) zwierzęta mają głos, red. D. Dąbrowska, P. Krupiński, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011.

23 Z. Nałkowska Dzienniki czasu wojny, wstęp, oprac. i przypisy H. Kirchner, Czytelnik, Warszawa 1972, s. 191-192; por. P. Krupiński Świat metafor owadzich w „Dziennikach czasu wojny” Zofii Nałkowskiej, „Poznańskie Studia Polonistyczne – Seria Literacka” 2013 nr 21.

24 A. Fiut Moment wieczny. Poezja Czesława Miłosza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1998, s. 72-73.

25 Tamże, s. 69.

26 Cz. Miłosz Lekcja biologii, w: tegoż Świadectwo poezji. Sześć wykładów o dotkliwościach naszego wieku, Czytelnik, Warszawa 1990, s. 52: „Kiedy żałobnie wspominamy wielką liczbę mężczyzn, kobiet i dzieci straconych w komorach gazowych, trudno oprzeć się myśli, że równocześnie wzmacnia się z dnia na dzień tendencja do zrównania istot ludzkich z muchami albo karaluchami i że jakiś cel, odpowiednio podniosły, potrafiłby uzasadnić tępienie pewnych owadów przy doskonałej obojętności innych, tych które zostawiono w spokoju” (tamże, s. 54); podobnie jak Giorgio Agamben uznaje Miłosz „stan wyjątkowy” za paradygmat nowoczesności.

27 Nie omawiam tu problemu wykorzystania na wojnie środków chwastobójczych, ale warto choć krótko wspomnieć tzw. „tęczowe herbicydy”, których jako broni chemicznej w Wietnamie (w ramach operacji Ranch Hand), a także w Laosie i Kambodży używała armia Stanów Zjednoczonych. Niszczono nimi uprawy rolnicze, by pozbawić wroga żywności, oraz likwidowano potencjalne kryjówki w dżungli (drzewa opryskiwane tęczowymi herbicydami zrzucały liście). Bodaj najbardziej znany jest Agent Orange (czynnik pomarańczowy/ mieszanka pomarańczowa) – bardzo silny defoliant o toksycznym wpływie na zdrowie ludzi (wywołuje m.in. choroby nowotworowe, sprzyja deformacjom płodu i rozmaitym upośledzeniom).

28 Anopheles mosquito to komar widliszek, gatunek roznoszący malarię, w oryginale występuje gra słów: Ann (Anna) – Anopheles.

29 E. Russell War and Nature…, s. 114, 116, 132.

30 Louseous Japanicas, „Leatherneck” March 1945 No. 28.

31 Tamże, s. 119-120.

32 Tamże, s. 101.

33 Po II wojnie światowej nastaje era chemicznego rolnictwa. Rozpowszechniają się nadzorowane przez wojsko zabiegi agrolotnicze. Niemal na całym świecie DDT – „bomba atomowa świata owadów” – osiąga status kulturowej ikony, stając się najpopularniejszym środkiem ochrony roślin. Z czasem jednak dają się odczuć skutki jego nadużywania. Wykorzystywanie DDT w rolnictwie skrytykowała swego czasu Rachel Carson (por. E. Russell War and Nature…, s. 221-223), autorka kontrowersyjnej i wciąż niejednoznacznie ocenianej Milczącej wiosny (1962). Z wykształcenia biolog, Carson uczyniła pestycydy symbolem zagrożenia generowanego przez postęp naukowo­techniczny i oskarżyła przemysł chemiczny o zakłócenie równowagi w przyrodzie. Jej książka traktuje o wojnie, jaką człowiek wypowiedział Ziemi. Autorka porównuje opryski z użyciem DDT do opadu radioaktywnego i przepowiada nadejście tytułowej „milczącej wiosny”, wyobrażając sobie poranki bez śpiewu ptaków: R. Carson Silent Spring, Houghton Miffin Company, Boston 2002.

34 E. Russell War and Nature…, s. 168-169.

35 Por. S. Keen Faces of the Enemy. Reflections of the Hostile Imagination, Harper & Row, San Francisco 1991, s. 72­88 (rozdział: The Enemy as Abstraction); por. D.L. Smith Najbardziej niebezpieczne ze zwierząt…, s. 258­262 (podrozdział: Oczy wroga).

36 Cz. Miłosz Piekło owadów, „Pion” 1939 nr 14/15, s. 3 (Miłosz wskazuje na zdystansowane spojrzenie autorki Niecierpliwych, niemniej jego uwagi mają charakter uniwersalny).

37 Tamże.

38 J. Zach „Świat owadzi” Czesława Miłosza, w: Literatura – punkty widzenia – światopoglądy. Prace ofiarowane Marcie Wyce, red. D. Kozicka, M. Urbanowski, Universitas, Kraków 2008, s. 59.

39 Por. M. Janion Wojna i forma, w: tejże Płacz generała. Eseje o wojnie, Sic!, Warszawa 2007.

40 M. Białoszewski Pamiętnik z powstania warszawskiego, PIW, Warszawa 1984, s. 169.

41 H.E. Nossack Der Untergang, w: tegoż Interview mit dem Tode, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1972, s. 238, cyt. za: W.G. Sebald Wojna powietrzna i literatura, przeł. M. Łukasiewicz, W.A.B., Warszawa 2012, s. 46.

42 Mohn und Gedächtnis – der Angel der Geschichte, 1990.

43 O melancholii w twórczości Anselma Kiefera pisali: W. Bałus Mundus melancholicus. Melancholiczny świat w zwierciadle sztuki, Universitas, Kraków 1996, s. 150-153; por. M. Mencwel Sztuka i melancholia. O problemie pamięci w twórczości Anselma Kiefera, „Artium Quaestiones” 2004 R. XV.

44 W. Benjamin O pojęciu historii, przeł. K. Krzemieniowa, w: tegoż Anioł historii. Eseje, szkice, fragmenty, wybór i oprac. H. Orłowski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1996, s. 418.

45 Por. E.L. Santner On Creaturely Life. Rilke, Benjamin, Sebald, University of Chicago Press, Chicago–London 2006, s. 16­21.

46 Tamże, s. 114.

47 W.G. Sebald Wojna powietrzna i literatura, s. 46.

48 Por. tamże, s. 47-50.

49 W. Sofsky Traktat o przemocy, przeł. M. Adamski, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1999, s. 66, por. s. 168-169.

50 Dariusz Czaja zdecydował się przełożyć creaturely life jako „życie animalne”, co nie oddaje w pełni ducha rozważań Santnera: D. Czaja Śledzie, ćmy i szop pracz. Zoografie Sebalda, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2014 R. LXVIII, nr 3/4, s. 108.

51 W. Kopaliński Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Muza SA, Warszawa 2003.

52 Por. E.L. Santner On Creaturely Life, s. 12­16, 25-30, 104.

53 W.G. Sebald Austerlitz, przeł. M. Łukasiewicz, W.A.B., Warszawa 2007, s. 340.

54 W. Benjamin Franz Kafka, przeł. J. Sikorski, w: tegoż Anioł historii, s. 194­199; por. E.L. Santner On Creaturely Life, s. 133 (tamże przypis 49). Analogią do „życia bagnistego” byłaby u Sebalda „egzystencja podwodna” (dość przypomnieć opisaną w powieści Austerlitz historię zagłady gminy Llanwddyn), piszę na ten temat w eseju Dzień ryby. Notatki z katastrofy, „Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego” 2016 nr 1 (39).

55 E.L. Santner On Creaturely Life, s. 28, 99 (tamże przypis nr 1).

56 W.G. Sebald Pierścienie Saturna, przeł. M. Łukasiewicz, W.A.B., Warszawa 2009, s. 9 – por. E.L. Santner On Creaturely Life, s. 99.

57 M. Bieńczyk Melancholia. O tych, co nigdy nie odnajdą straty, Świat Książki, Warszawa 2014.

58 Dom Norymberski, Kraków 2012.

59 Por. K. Rutkowski Warburg i wąż, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2011 R. LXV, nr 2/3: Rutkowski wskazuje na motyli rodowód nimfy, przypominając: 1) esej Warburga o rycinie Baccio Baldiniego przedstawiającej tańczącą dziewczynę: „Antyczny motyl wydobył się z gąsienicy, triumfalnie faluje suknia, a skrzydła Meduzy zmieniły się w bujną fryzurę” (s. 16); 2) fragmenty z dziennika choroby, w którym doktor Ludwig Binswanger opisuje pobyt Warburga w klinice Bellevue: „Odprawia w swym pokoju dziwaczne obrzędy z udziałem ciem i innych fruwających nocą małych motyli. Gada do nich całymi godzinami. Nazywa je «żywymi duszyczkami» (Seelentierchen), im zwierza się i do nich skarży. Ćmie opowiedział, jak doszło do wybuchu choroby” (s. 16) – znane i dobrze opisane są nawiązania Sebalda do życia i projektu Benjamina, tymczasem równie istotnym dla pisarza z Norwich źródłem inspiracji wydają się losy i rozważania Warburga.

60 W.G. Sebald Austerlitz, s. 115-116.

61 Por. G. Agamben Otwarte (fragmenty), przeł. P. Mościcki, „Krytyka Polityczna” lato 2008 nr 15.

62 Por. E.L. Santner On Creaturely Life, s. 104-105.

63 W.G. Sebald Pierścienie Saturna, s. 334.

64 Por. W. Sofsky Traktat o przemocy, s. 210-227.

Góra strony

Lista ilustracji

Tytuł Nie leć tam (2012)
URL http://journals.openedition.org/td/docannexe/image/4865/img-1.png
Plik image/png, 1,6M
Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Patrycja Cembrzyńska, «O kreaturach. Lekcja entomologii»Teksty Drugie, 4 | 2016, 375-393.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Patrycja Cembrzyńska, «O kreaturach. Lekcja entomologii»Teksty Drugie [Online], 4 | 2016, Dostępny online od dnia: 15 août 2016, Ostatnio przedlądany w dniu 07 mai 2021. URL: http://journals.openedition.org/td/4865

Góra strony

O autorze

Patrycja Cembrzyńska

Independent scholar – Dr, historyk sztuki (absolwentka Instytutu Historii Sztuki UJ). Zajmuje się obrazami wojny w kulturze. Autorka książki Wieża Babel. Nowoczesny projekt porządkowania świata i jego dekonstrukcja (2012).

Góra strony

Prawa autorskie

Teksty Drugie

Góra strony
  • Logo Instytut Badań Literackich PAN
  • Logo Digital Humanities Centre IBL PAN
  • OpenEdition Journals
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search