Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNumery5OpinieZawieyski może się bronić

Opinie

Zawieyski może się bronić1

Zawieyski Can Defend Himself
Barbara Tyszkiewicz
p. 328-337

Streszczenia

Dokumentacja kilkunastoletniej inwigilacji, której poddany był Jerzy Zawieyski (1902-1969), stanowi ważki przyczynek do historii życia literackiego, społecznego i politycznego w PRL. Joanna Siedlecka przetworzyła ten wycinek akt komunistycznego aparatu bezpieczeństwa na kartach Biografii odtajnionych. Nadała mu status „mrocznej wiedzy” o tym – „jak było wtedy naprawdę” . W formie tyleż sensacyjnej, co bagatelizującej wymogi naukowej krytyki źródeł, sportretowała pisarza, który od 1957 r. reprezentował katolików w naczelnych organach władzy państwowej. Zdominował tę narrację wątek homoseksualny. W natłoku skandalizujących szczegółów, półprawd i przypuszczeń zniknął obraz emocjonalnych uwikłań Zawieyskiego, rzutujących na kształt jego twórczości. Artykuł wykazuje słabości tak pojmowanej literatury faktu i proponuje inne ujęcie tych samych treści.

Góra strony

Pełny tekst

  • 1 Versus J. Siedlecka Biografie odtajnione. Z archiwów literackich bezpieki, Zysk i S-ka, Poznań 2015

1Sposób czytania i wykorzystania urzędowych akt może być zupełnie inny w praktyce badaczy literatury i w ujęciu jej twórców. Toczenie polemik o tę odmienność jest bezsensem. Tak przynajmniej sądziłam do niedawna. Joannie Siedleckiej udało się zasiać we mnie wątpliwość. W jej książce pt. Biografie odtajnione zmaterializował się zły sen, który dręczył mnie ongiś w czasie kwerend prowadzonych w Instytucie Pamięci Narodowej (IPN) w poszukiwaniu śladów Jerzego Zawieyskiego.

  • 2 J. Olaszek Biografie zohydzone, „Więź” 2016 nr 2.

2Połączyły się w tej publikacji wszystkie cechy antywzoru, który kreśliłam w 2012 roku w artykule pt.: Królewska miłość. Biblijne uniwersum i osobiste doświadczenie w „Pieśni o nadziei” Jerzego Zawieyskiego, ogłoszonym na łamach „Tekstów Drugich” (nr 5). Esbeckie teczki i inne archiwalia stanowiące schedę po systemie kontroli i inwigilacji obywateli PRL zostały zaprezentowane w sensacyjnej formie i przycięte do z góry założonej tezy. Ton „reporterskich” dociekań stał się alternatywą dla podstawowych zasad naukowej krytyki źródeł. Nie dość tego. W rozdziale pt. Przyjdź z wierszami Siedlecka pozytywnie wyróżniła moje nazwisko, jako tej, która „zająknęła się” o homoseksualnej orientacji Zawieyskiego w numerze (7/8) „Znaku” z 2009 roku. Dostrzeżone w tej wzmiance interpretacyjne nadużycie skomentował niedawno Jan Olaszek, z Biura Edukacji Publicznej IPN, w recenzji pt. Biografie zohydzone2. Obraz homoseksualnych uwikłań Zawieyskiego, szczegółowo oddany w „Tekstach Drugich”, zginął przyćmiony rozgłosem skandalizującej wersji tych samych treści. Uznałam, że pora to zmienić.

3Siedlecka określa swoją najnowszą książkę jako literaturę faktu, dla której pożywką jest „mroczna prawda”, pozyskana – jak głosi podtytuł – Z archiwów literackich bezpieki. Sprzeczne z tym źródłem przekazy, bez wdawania się w szczegóły, autorka deprecjonuje lub przemilcza. Skrzętnie gromadzi natomiast przejawy środowiskowych niesnasek, opinie osób skonfliktowanych z jej negatywnymi bohaterami, dwuznaczności i wątpliwości typowe dla literackiego parnasu. Wybiera nazwiska, które same w sobie przykuwają uwagę czytelników, m.in. Jerzego Andrzejewskiego, Władysława Broniewskiego, Witolda Gombrowicza, Anny Kamieńskiej, Aleksandra Minkowskiego, Zbigniewa Nienackiego, Marka Piwowskiego, Krystyny Siesickiej, Jerzego Zawieyskiego. Zręcznie zestawia je z tymi mniej znanymi, np. Alicji Lisieckiej czy Bogusława Wita Wyrostkiewicza. Status dowodów koronnych w reporterskich śledztwach rezerwuje dla efektów najbardziej radykalnych form inwigilacji, które – w odniesieniu do Zawieyskiego – komentuje: „absolutny Orwell – monitoring każdego dnia, od 8 rano do 12 w nocy”.

  • 3 Siedlecka – autorka niezbędna, „Do Rzeczy” 2015 nr 52.

4Charakteryzując ten typ twórczości, Andrzej Horubała pisał: „Oto bowiem autorka, pozbawiona pracy w prasie, poświęciła się pisaniu książek o literatach i literaturze, w kapitalny sposób zrywających z polonistycznymi skrupułami, z warsztatowym puryzmem, z akademicką niechęcią do biografizmu”3. I tutaj muszę przyznać mu rację. Siedlecka – jak smaczne kąski – wyławia co pikantniejsze fragmenty, zagląda do łóżek i pod kołdrę śledzonych i podsłuchiwanych, utwierdza czytelnika w przekonaniu, że skoro (jak Zawieyski) byli dość nieostrożni – to sami się o to prosili. „Tak głęboka ingerencja w życie osobiste była totalitarnym przestępstwem”, konkluduje rewelacje odnalezione w teczkach IPN i natychmiast dodaje, że „reprezentantowi katolików, współpracownikowi Prymasa, wolno było mniej, powinien pamiętać, że jest na cenzurowanym, że nawet własny dom nie był wtedy twierdzą”. Książka zyskuje literacki pazur i nie grzeszy nawet minimum „warsztatowego puryzmu”. Rozdział poświęcony Zawieyskiemu (pt. Przyjdź z wierszami) jest tego najlepszą ilustracją.

5Napis na okładce Biografii odtajnionych reklamuje tę pozycję jako „ciemny rewers oficjalnego życia literackiego”. We wspomnianym artykule z 2012 roku podobne skojarzenie rozwijałam następująco:

Drobiazgowa rejestracja życia erotycznego, oddana w pozornie obiektywnych, faktograficznych „Komunikatach” zachowanych w IPN, w najlepszym razie trywializowała problemy pisarza. Wyrwana z kontekstu mogła zniszczyć jego moralny autorytet, posłużyć do oskarżenia go o dwulicowość, obłudę i cynizm. Tymczasem w odniesieniu do sfery emocjonalnej Zawieyskiego układanka kadrów wyjętych z IPN-owskich teczek pozostaje tylko substytutem wiedzy o człowieku, świadectwem z zakresu fizjologii, graniczącym z pornografią. Waloru cząstkowego argumentu nabiera w szerszym kontekście biograficznym, dopełniona przez odzwierciedlone w innych zapisach egzystencjalne dylematy i głębokie traumy. Jeśli przyjąć, że kontrowersyjne źródła zachowane w IPN opisują rewers biografii Zawieyskiego, to lektura Pieśni o nadziei powtórnie kieruje uwagę ku awersowi.

6Podjęty w sztuce starotestamentowy wątek romansu króla Dawida z Betsabee, żoną generała Uriasza, eksponował grzeszną miłość, w wyniku której („gdy minie pokoleń dwa razy po czternaście”) narodzić miał się Mesjasz. Zawieyski połączył tę fabułę z filozoficzno-religijną dysputą nad istotą namiętności, grzechu i upadku człowieka. Z akt aparatu bezpieczeństwa PRL wywnioskowałam, że pisząc Pieśń o nadziei, eksplorował nie tylko judeo-chrześcijański kanon, ale czerpał z własnych, granicznych doświadczeń. Skonfrontowałam te materiały z dziennikiem i korespondencją pisarza, m.in. z listami do Stanisława Trębaczkiewicza. Ten „młody chłopiec” – jak chce Siedlecka, de facto urodził się osiem lat po swoim partnerze, a zajęcia z psychologii na KUL-u prowadził nie „bezprawnie”, ale (co pokazuje teczka personalna w IPN) po uzyskaniu w 1950 roku na Uniwersytecie Łódzkim dyplomu doktora psychologii. Wiejskie korzenie i brak kulturalno-towarzyskich szlifów – wytrwale ośmieszane w Biografiach odtajnionych – nie przeszkodziły mu stworzyć z Zawieyskim związku, który przetrwał ponad trzydzieści lat. Uczuciowe burze, które w tym czasie się nad nimi przetaczały (w zwulgaryzowanej postaci oddane w raportach z podsłuchów) wystarczyły, by w „Tekstach Drugich” z 2012 roku wysunąć twierdzenie:

Homoseksualna miłość, której publiczne ujawnienie groziło ostracyzmem, żądała nie tyle wykrzyczenia, co oddania „nieludzkiej” skali problemu. Losy Dawida egzemplifikowały potęgę zmysłowego pożądania, z którym ani nie można wygrać, ani biernie mu ulec. […] Posługując się biblijną topiką i kostiumem [Zawieyski] podejmował dyskusję z czarno-białymi schematami funkcjonującymi w ocenie ludzkiej seksualności, także (a może przede wszystkim) w oficjalnej nauce Kościoła. Pokazywał, że dopiero pod presją cielesnych uwarunkowań miałkie „bycie” przewartościowuje się w świadome istnienie, że właściwe śmiertelnikom słabość i skłonność do upadku, mieszczą się w planach ich Stwórcy.

  • 4 J. Hennelowa Zawieyski nie może się bronić, „Tygodnik Powszechny” nr 26.

7Zawieyski nie może się bronić4 – pisała Józefa Hennelowa w 1984 roku, recenzując kalekie i selektywne wydanie dziennika, zrealizowane nakładem Pax-u czternaście lat po śmierci autora. A gdyby tak jednak spróbować oddać głos temu, któremu Siedlecka wskazuje teraz miejsce na ławie oskarżonych? Gdyby nie ucinać tematu określeniem „słabe, minoderyjne, martwe dziś zupełnie sztuki członka Rady Państwa”, ale zadać sobie trud lektury tych utworów, poszperać w zapiskach i korespondencji?

8Kwestionowanie wiarygodności diariuszowej prozy Zawieyskiego trzeba uznać za trud wyważania otwartych drzwi. Literaturoznawcy są zgodni, że w dzienniku pisarza – jak w każdej konstrukcji literackiej – mamy do czynienia z autokreacją. Sygnały swoistego kadrowania rzeczywistości nie zawsze interesowały edytorów. W manuskrypcie dostępnym w Bibliotece Narodowej w Warszawie jest ich więcej. Przykładowo pod datą 22 października 1963 roku Zawieyski przepisał refleksję Charles’a Péguy: „Grzesznik jest chrześcijaninem. Grzesznik jest zdolny do najdoskonalszej modlitwy. Nikt może nie jest tak całkowicie chrześcijaninem jak Villon. Można powiedzieć, że grzesznik i święty to dwie w równej mierze integralne części mechanizmu chrześcijaństwa”. Zakończył ją westchnieniem: „Wiem o tym dobrze. Osobiście. Z dna własnej nędzy. Z tego dnia pięknego, pełnego słońca i kolorów, te właśnie myśli notuję, nie własne”.

9Oddając sprawiedliwość Biografiom odtajnionym, należy zaznaczyć, że znalazło się w nich miejsce dla podobnego w wymowie fragmentu. Pochodzi z Notatnika lirycznego i przytaczany jest w brzmieniu: „Prawdziwie i do głębi samotny jest tylko człowiek maski lub mitu, ukrywający jakieś własne duchowe pęknięcia, który dźwiga swój patos kłamstwa wobec świata”. Tyle, że tym słowom nadano wagę argumentu potwierdzającego jakoby pedofilskie skłonności autora. Innych dowodów wprawdzie brak, ale są poszlaki: „Notatnik liryczny to pełen ekspresji i namiętności skowyt zrozpaczonego kochanka, a nie wuja po stracie siostrzeńca” – przekonuje Siedlecka, twórczo rozwijając mgliście zarysowane, esbeckie wątki. To tylko przykład tego, w jaki sposób eksponuje „ciemną stronę” swojego bohatera i nie okazuje zainteresowania inną perspektywą.

  • 5 M. Korczyńska Jerzy Zawieyski. Biografia humanistyczna. 1902-1969, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toru (...)
  • 6 B. Tyszkiewicz Gdy „chodzi o prawdę o człowieku”…, „Więź” 2011 nr 8/9.

10Niczym w lustrzanym, odwróconym odbiciu powtarza się tu postawa Marty Korczyńskiej, która w książce Jerzy Zawieyski. Biografia humanistyczna. 1902-19695 walczyła o zachowanie świetlanej pamięci pisarza i z determinacją broniła go przed „podejrzeniami” o homoseksualizm. Tak, jak kiedyś polemizowałam z upiększaniem wizerunku Zawieyskiego6, tak i teraz neguję praktykę polegającą na wycinaniu i upraszczaniu faktów, na sprowadzaniu aktywności literackiej „figuranta” do twierdzenia, że całe popołudnie pisał. Alternatywą dla budowania pomnika nie musi być podsycanie plotek o żydowskiej genealogii, rozdmuchanie niechęci do prymasa Stefana Wyszyńskiego i nadawanie demonicznych kształtów emocjom przeżywanym w domowym zaciszu. Wybujała seksualność i wysublimowana duchowość mogły współtworzyć jedno „ego”.

11Na adresowanej do Zawieyskiego kartce z 3 czerwca 1967 roku czytamy: „Szanowny Panie Prezesie! Dziękuję za dobre słowa – i za trud ratowania duszy A.J. Wyrazy szacunku – Arcybiskup Karol Wojtyła, Metropolita Krakowski”. W korespondencji pisarza (chociażby w Muzeum Literatury w Warszawie i w Bibliotece Ossolineum we Wrocławiu) podobnych wyrazów życzliwości i uznania jest więcej. Dobitnie przeczą twierdzeniu, że Zawieyski szukał miłości u mężczyzn, a więc „nie pomagał kobietom, a już zwłaszcza wybitnym, konkurentkom do poetyckiej sławy”. Za okazywaną przyjaźń i wsparcie dziękowały mu m.in. Maria Dąbrowska, Kazimiera Iłłakowiczówna, Maria Kasprowiczowa, Anna Kowalska, Hanna Malewska, Maria Morstin-Górska, Stefania Skwarczyńska i Zofia Starowieyska-Morstinowa. Również koledzy po piórze i działacze polityczni związani z sejmowym Kołem „Znak” – mimo odmiennych zapatrywań w kwestiach szczegółowych – poważali Zawieyskiego i (niezależnie od drobnych złośliwości wykpiwających artystyczną megalomanię) doceniali jego wyjątkowe zasługi dla kraju i Kościoła. Stefan Kisielewski, prezentowany przez Siedlecką jako „autentyczny poseł katolicki”, na pocztówce wysłanej z Zakopanego 21 kwietnia 1968 roku pisał: „Memu złotoustemu obrońcy, który shumanizował(!) politykę i upolitycznił humanizm serdeczne wyrazy wdzięczności oraz gratulacje przesyłam”.

12Dość trudny do przełknięcia zdaje się w Biografiach odtajnionych fakt, że Stefan Wyszyński z uznaniem wypowiadał się o utworach literackich Zawieyskiego i nie ferował wyroków o jego życiu prywatnym. To on po największym konflikcie (spowodowanym sejmową dyskusją, toczoną w grudniu 1965 roku nad listem biskupów polskich do niemieckich), po roku obrazy i milczenia, pierwszy wyciągnął rękę do zgody. Autorka książki nie wspomina o (zachowanym w Muzeum Literatury w Warszawie) liście wysłanym z Pałacu Arcybiskupiego przy ul. Miodowej na Wielkanoc 1968 roku. „Składam hołd Twej odwadze obywatelskiej” – pisał w nim kardynał, wyrażając podziw dla duchowego formatu posła, który w debacie nad interpelacją Koła „Znak” wskazywał przyczyny wypadków marcowych i wytkał błędy państwowych i partyjnych włodarzy. Po tym wystąpieniu pisarz urósł w oczach prymasa do wielkości biblijnego Dawida wydającego walkę Goliatowi, do heroicznego Rejtana, do rangi „sumienia Narodu”.

  • 7 J. Siedlecka Mości Zawieyski, już czas, pora skakać!, w tejże Obława, Prószyński i S-ka, Warszawa 2 (...)
  • 8 J. Eisler, Polski rok 1968, IPN, Warszawa 2006, s. 709.

13Siedlecka nie tylko pomija te źródła. Wbrew historycznym przekazom forsuje tezę, że Zawieyski był „pieszczochem” PRL-owskiego systemu i wygłosił ową mowę już po „odsunięciu od władzy” – jedynie po to, by odejść „z twarzą”. Reporterski akcent stawia na wycofaniu się Wyszyńskiego z udziału w pogrzebie prezesa warszawskiego KIK-u i na tej podstawie formułuje daleko idące wnioski. Pisze o surowym potraktowaniu grzesznika, dla którego wcześniej, gdy dwa miesiące leżał w szpitalu, prymas „nie znalazł czasu, żeby go odwiedzić, a nawet przesłać mu kwiatów czy pozdrowień”. O tym, że wcześniej cytowała świadków, którzy zapamiętali zupełnie co innego, Siedlecka milczy7. Nie wyjaśnia też, co skłoniło ją do interpretacyjnej wolty i zaprzeczenia tej wersji wydarzeń, którą uznał za wiarygodną Jerzy Eisler8. Prowadzona przez nią narracja kreuje rzeczywistość. Niepodważalne fakty (np. że Wyszyński nie odwiedził chorego w szpitalu, a później uchylił się od zajęcia stanowiska w dyskusji o niejasnym charakterze jego śmierci) opatrzone są prokuratorskim komentarzem i prezentowane jako pośredni dowód winy pisarza. Literatura wkłada płaszczyk historii i dumnie w nim paraduje.

14Czytelnik Biografii odtajnionych nie znajdzie w nich informacji, że msze żałobne za Zawieyskiego celebrowali biskup Władysław Miziołek w Warszawie i w Laskach, a kilka dni później, w Bazylice Mariackiej w Krakowie – kardynał Karol Wojtyła. Nie byli to zatem jacyś „księża sprowadzeni z Krakowa”, jak powtarza Siedlecka za „dobrze poinformowanym” Mieczysławem Rakowskim. Prymas potrzebował czasu. Po dziesięciu latach (chociaż – jak czytamy w książce – i on znał tajemnice poliszynela o „nieobyczajnym” prowadzeniu się pisarza) odsłonił pamiątkową tablicę w krużgankach klasztoru Sióstr Franciszkanek, obok kościoła św. Marcina na Starym Mieście, w Warszawie. Umieszczony na niej napis („Jerzy Zawieyski 1902-1969. Pisarz, przyjaciel ludzi poszukujących. Życiem i twórczością dał świadectwo prawdzie, miłości Boga i Polski”) cytowany jest w Biografiach odtajnionych w okrojonym kształcie, jako jeszcze jedna „klisza”, którą weryfikują „imponujące, wieloletnie materiały z inwigilacji Zawieyskiego”. To one mają kształtować pamięć potomnych. Nie słowa Wyszyńskiego, który powiedział wówczas „Jeżeli więc za coś jesteśmy wdzięczni Jerzemu, to właśnie za to, że patrzył w przyszłość Narodu i wierzył, że ten Naród nie zginie, uniknie alienacji kulturowej, nie da się przysypać byle jaką pisaniną. [...] Chciejmy jego twórczość przejąć na własność i tą twórczością się pożywiać”.

  • 9 Zob. Listy Jerzego Zawieyskiego do księdza Romana Szczygła, oprac. B. Wit, w: J. Pałyga On wciąż ży (...)

15Ciepłych tonów w portrecie Zawieyskiego nie brakuje również w doniesieniach „t.w.” i raportach z podsłuchów. Cóż, kiedy w Biografiach odtajnionych wzmianki o hojności prezesa, który z własnej kieszeni pokrywał finansowe potrzeby KIK-u, zginęły pod natłokiem informacji interpretowanych jako przejawy bogactwa, władzy i wszelkich jej atrybutów. Ustawicznie prowadzone mediacje na rzecz dialogu Kościół – państwo oraz interwencje podejmowane w sprawach obcych pisarzowi ludzi przegrały z „gdybaniem” na temat skłonności pedofilskich i (szytą bardzo grubymi nićmi) próbą dorzucenia odpowiedzialności za sądowy proces wytoczony w 1961 roku Jerzemu Kornackiemu. Zawieyski był winny gdy rzekomo odmawiał pomocy kobietom i gdy – w esbeckiej nomenklaturze – nadużywał władzy, by skierować na leczenie księdza Romana Szczygła. Ten walczący z gruźlicą spowiednik pisarza znalazł się w kręgu „podejrzanych” tylko dlatego, że prowadził z nim epistolarną dysputę o miłości i wzajemnym zauroczeniu, ogłoszoną drukiem w znacznie szerszym zakresie, niż podaje Siedlecka9. Akta w IPN nie dostarczają podstaw uprawniających tezę o fizycznej zażyłości między nimi. Manifestujące się wyraziście ataki choroby skłoniły władze duchowne do odsunięcia kapłana od posługi wśród ludzi zdrowych, ale to za mało by uwolnić się od podejrzeń Siedleckiej.

16„Wszystkich pozostałych chłopców po prostu kupował i używał, traktował przedmiotowo, instrumentalnie, o czym świadczył nawet język stenogramów, zawsze właściwie takich samych” – tłumaczy reportażystka, zdradzając mimochodem zasadniczy rys „biograficznych opracowań”, z których korzystała. Warto dodać, że pisane były w mowie zależnej, przez osoby – łagodnie mówiąc – niewyrobione literacko, nieczułe na finezyjne aspekty komunikacji werbalnej. Aluzja, ironia, metafora, szyderstwo, patos i wynurzenia przy kieliszku nierzadko sprowadzane były w owych „komunikatach” do dosłownych znaczeń, nazwiska mylone lub odtwarzane w zniekształconej formie, źle zasłyszane końcówki zdań urywane, drobiazgi podnoszone do rangi kluczowych obserwacji. Bywało, że irytacji nie kryli nawet przełożeni czytający te raporty. Rewelacje z 1 marca 1961 roku („Herbert pochwalił go [tj. Zawieyskiego] za wielkoduszny gest [tj. kandydowanie do sejmu], stwierdzając przy tym: «my poeci skazani jesteśmy na poświęcenia i cierpienia za miliony». Dla pokrzepienia ducha wypili i zakąsili pasztetem z «zajączka, który biedulek skakał sobie kiedyś beztrosko po łączce»”) skwitowane zostały na marginesie wymownym komentarzem: „Po co pisze się takie rzeczy?”. Po lekturze tomu Siedleckiej ciśnie się na usta jedna odpowiedź: żeby je kiedyś można było odtajnić i z hukiem ogłosić jako jedyną słuszną wersję historii.

17Demaskatorski ton, żywa narracja, pojemne określenia („wszystkich pozostałych chłopców”) mają wszelkie szanse, by osiągnąć zamierzony cel i rzucić cień na młodych mężczyzn z otoczenia Zawieyskiego. Tych, którzy nie zrewanżowali mu się „wdzięcznością” za okazaną pomoc, Siedlecka wymienia niewielu: Jerzego Skolimowskiego, Marka Hłaskę i Zbigniewa Herberta. Dwuznacznie (i znów bez dowodów) oddaje charakter kontaktów z Bolesławem Taborskim. Pomija milczeniem tych, którzy jak Jerzy S. Sito, obalali jej tezę o seksualnych uwarunkowaniach otrzymywanej pomocy. Wspomina zawiedzionych, którzy mieli za złe prominentnemu dygnitarzowi, że akurat im odmówił poplecznictwa w załatwieniu mieszkania, w uzyskaniu paszportu, w rozwiązaniu problemów natury prawnej. Joanna Siedlecka nie tylko rości sobie prawo do wnikania w „sekretne życie osobiste” człowieka – bo ten pełni publiczne funkcje i uchodzi za moralny autorytet. Czuje się zobligowana do podzielenia się tą wiedzą z czytelnikami. Mianuje się sędzią Wysokiego Trybunału „historii literatury”, który orzeka „jak było wtedy naprawdę”, i nie marnuje czasu na jałową analizę zbytecznych danych. Ma za nic domniemanie niewinności. Wszelkie wątpliwości rozstrzyga na niekorzyść oskarżonego.

18Zawieyski może się bronić. I nie potrzebuje adwokatów. Wystarczy dopuścić do głosu jego utwory, w których nieustannie drążył fenomen złożonej natury jednostkowego „ja”. Prawdziwe życie Anny z 1936 roku pokaże kobietę – raz postrzeganą jako ucieleśnienie geniuszu, to znowu – patologiczną morderczynię. Do głębokiego namysłu nad problemem winy i kary skłonią popularne w latach 40. Rozdroże miłości, Mąż doskonały i Ocalenie Jakuba. Hipnotyzującą siłę pożądania znajdziemy w Niezwyciężonym Heraklesie, napisanym w 1952 roku, tym samym, co Arkadia dobrodusznie kpiąca z rozdwojenia urzędniczych jaźni i pragnień. Utwory inspirowane wojną i okupacją (Wysoka ściana, Prawdziwy koniec wielkiej wojny, Maski Marii Dominiki) przybliżą nie tyle heroiczne wzorce, ile zadry tkwiące w psychice ocalonych. Wizerunki bliskich-nieznajomych zmaterializują się w Trzech liniach równoległych z 1958 roku i w Odwiedzinach prezydenta z roku 1960. W powieściach i opowiadaniach ożyje historia, a wraz z nią ludzie z piętnem zdrady (Maurycy Mochnacki, Szczęsny Potocki) i z glorią męczenników (Tadeusz Rejtan, niedobitki Legionu Mickiewicza). Mit współczesnej bohaterszczyzny zostanie przenicowany w dramacie Idziemy do wujka, zdjętym z afisza teatru Ateneum po wydarzeniach z marca 1968 roku. Sceniczne losy tragedii pt. Gdy płoną lasy… osnutej wokół kampanii wrześniowej 1939 roku (i równolegle z Mickiewiczowskimi Dziadami przygotowywanej przez Kazimierza Dejmka do wystawienia w Teatrze Narodowym) pokażą, na czym polegało „forsowanie” dramaturgicznego dorobku Zawieyskiego.

19Wystarczy odłożyć teczki bezpieki i sięgnąć po inną lekturę. Tylko tyle. I aż tyle.

Góra strony

Przypisy

1 Versus J. Siedlecka Biografie odtajnione. Z archiwów literackich bezpieki, Zysk i S-ka, Poznań 2015.

2 J. Olaszek Biografie zohydzone, „Więź” 2016 nr 2.

3 Siedlecka – autorka niezbędna, „Do Rzeczy” 2015 nr 52.

4 J. Hennelowa Zawieyski nie może się bronić, „Tygodnik Powszechny” nr 26.

5 M. Korczyńska Jerzy Zawieyski. Biografia humanistyczna. 1902-1969, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011.

6 B. Tyszkiewicz Gdy „chodzi o prawdę o człowieku”…, „Więź” 2011 nr 8/9.

7 J. Siedlecka Mości Zawieyski, już czas, pora skakać!, w tejże Obława, Prószyński i S-ka, Warszawa 2005. O sytuacji Zawieyskiego, leczonego po udarze mózgu w rządowej klinice, czytamy tu (na s. 231): „Przebywa w stanie zupełnej izolacji – notował Janusz Zabłocki. – Dopuszczany do odwiedzenia go jest dr Trębaczkiewicz. Poza nim kontakt z kimkolwiek jest zabroniony” oraz (na s. 232, z wypowiedzi „Dobrej Znajomej” pisarza): „Gdy chciał go odwiedzić prymas Wyszyński, powiedziano mu, że to bez sensu, że to już denat. Przez najbliższe mu osoby przekazałam więc natychmiast wiadomość, że to nieprawda, ale nie zdążył – następnego dnia Zawieyski już nie żył”.

8 J. Eisler, Polski rok 1968, IPN, Warszawa 2006, s. 709.

9 Zob. Listy Jerzego Zawieyskiego do księdza Romana Szczygła, oprac. B. Wit, w: J. Pałyga On wciąż żył…, Królowa Apostołów, Apostolicum, Warszawa–Ząbki 1995, s. 209-268.

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Barbara Tyszkiewicz, «Zawieyski może się bronić»Teksty Drugie, 5 | 2016, 328-337.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Barbara Tyszkiewicz, «Zawieyski może się bronić»Teksty Drugie [Online], 5 | 2016, Dostępny online od dnia: 15 octobre 2016, Ostatnio przedlądany w dniu 06 août 2021. URL: http://journals.openedition.org/td/5843

Góra strony

O autorze

Barbara Tyszkiewicz

The Institute of Literary Research of the Polish Academy of Sciences (Warsaw) – Mgr, dokumentalista w Pracowni Dokumentacji Literatury Współczesnej Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. Uczestniczy w przygotowywaniu słowników biobibliograficznych (ostatnio: Polscy pisarze i badacze literatury przełomu XX i XXI wieku. T. 1-3: 2010-2016), należy do Ośrodka Badań Filologicznych nad Cenzurą PRL, publikuje artykuły o powojennej, krajowej literaturze. Kontakt: barbara.tyszkiewicz@ibl.waw.pl

Góra strony

Prawa autorskie

Teksty Drugie

Góra strony
  • Logo Instytut Badań Literackich PAN
  • Logo Digital Humanities Centre IBL PAN
  • OpenEdition Journals
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search