Navigation – Plan du site

AccueilNuméros118LibrairieDeborah Dwork en Robert Jan Van P...

Librairie

Deborah Dwork en Robert Jan Van Pelt, Exodus: Joden op de vlucht uit het Derde Rijk

Jean-François Forges
Traduction de Anneleen Spiessens
p. 161-162
Référence(s) :

Deborah Dwork & Robert Jan Van Pelt, Exodus: Joden op de vlucht uit het Derde Rijk, Delft: Elmar, 2012, 488 p.

Traduction(s) :
Deborah Dwork en Robert Jan Van Pelt, Exodus: Joden op de vlucht uit het Derde Rijk [nl]

Texte intégral

1Dit boek vertelt het verhaal van de Joden die Duitsland wisten te ontvluchten tussen 1933 en 1946. Opvallend genoeg hebben de auteurs er niet voor gekozen het relaas van de ‘overlevenden’ te doen, maar schetsen ze in de eerste plaats de verwoeste en gebroken levens van mensen die volgens Primo Levi zijn ‘verdronken’ of ‘verzwolgen’. Veel vluchtelingen stierven van verdriet, zorgen of eenzaamheid. Een aantal onder hen pleegde zelfmoord. Deborah Dwork en Robert Van Pelt raken een wezenlijke dimensie van de Shoah, zonder dat in het boek veel expliciet geweld aan bod komt.

2Historici vinden in Exodus waarschijnlijk weinig nieuwe elementen. Maar voor de modale lezer weten de auteurs de belangrijkste punten van deze geschiedenis te bundelen. Zo geven ze een nauwkeurig overzicht van de verschillende maatregelen die de nazi’s namen om de Duitse Joden uit het land te verdrijven, voor ze massaal werden uitgemoord tijdens de oorlog. In het Reich waren ze niet meer veilig, maar ook daarbuiten stuitten de Joden op onverschilligheid, onmacht en collaboratie. Af en toe kwam er vanuit de bevolking ook verzet tegen anti-Joodse maatregelen. Het boek licht het opvangbeleid – of eerder het afwijzingsbeleid – toe van de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, de Sovjetunie en Zwitserland. Daarnaast plaatsen de auteurs een aantal heldhaftige figuren in de schijnwerpers, zoals Chiune Sugihara, de Japanse consul in Litouwen die ervoor zorgde dat Joden konden doorreizen naar Japan. Of Paul Grüniger, het hoofd van de politie van Sankt Gallen die vluchtelingen valse papieren bezorgde. Hij werd hiervoor veroordeeld, uit de politiemacht gezet, en stierf in armoede in 1972. Elisabeth Luz runde vanuit haar zolderkamer in Zurich dan weer een heus postkantoor, zodat Duitse Joden op de vlucht in contact konden blijven met hun familie. Het boek vertelt verder de geschiedenis van het OSE (Œuvre de secours aux enfants) en van de zionistische strijd voor het ‘thuisland in Palestina’.

3De grote geschiedenis wordt geïllustreerd met persoonlijke en aangrijpende verhalen van slachtoffers – van onbekende, maar ook bekende mensen, zoals Albert Einstein, Sigmund Freud of Stefan Zweig.

4In de eerste jaren, zo blijkt, was Frankrijk bereid om zelfs de meest armzalige vluchtelingen op te vangen. Engeland, daarentegen, nam enkel ‘de besten’ aan. Toch wisten de Joden zich toen nog vrij goed te redden. Ze waren ‘als dieren die overleven door van kleur te veranderen en zich aan te passen aan hun natuurlijke omgeving’. In Angola, Rhodesië, Guyana, Madagascar, in de streek rond Lublin en in het Hoge Noorden van Rusland werd een specifieke politiek gevoerd om Joden te verdrijven. We volgen de ballingen over heel Europa, onder andere in Zwitserland, maar ook in Zuid-Amerika en Azië, tot in Shanghai. Het boek toont aan dat de Joodse Duitsers – Joden die zich de Duitse taal en cultuur eigen hadden gemaakt – zichzelf niet als een minderheid beschouwden, en dus niet inzagen dat ze een beroep konden doen op internationale bepalingen ter bescherming van minderheden.

5De passages over de Joden in Franse interneringskampen zijn onthutsend. We lezen hartverscheurende verhalen van families die uiteenvallen. De kinderen van Oloron konden naar de Verenigde Staten, terwijl hun ouders in Gurs moesten blijven. De kinderen zouden vanuit Marseille afreizen maar zagen hun kansen op een visum slinken na Operatie Torch (de invasie van Marokko door de Amerikanen en de Britten). Uiteindelijk vielen ze in handen van de Duitsers.

6Het boek stopt niet aan het eind van de oorlog. Tot in 1946 zaten Joden achter prikkeldraad. Diegenen die terugkwamen uit de Sovjetunie werden bovendien simpelweg geëxecuteerd, net als vele voormalige krijgsgevangenen. Generaal Patton verklaarde na de oorlog zelfs dat Joden ‘niet tot de menselijke soort behoorden’. Zijn collega Eisenhower en ook president Truman toonden echter meer medeleven.

7In het laatste deel van het boek komen de auteurs terug op de moeilijke tocht van de kampoverlevenden naar Palestina. Ze trachten de implicaties van de Shoah te overzien voor Joden overal ter wereld, en in het bijzonder in de Arabische landen en in Irak. Na de pogroms van Bagdad in 1951 werden de Joden gedwongen te vertrekken uit het land dat 2500 jaar lang hun thuis was geweest.

8Het boek is chronologisch opgebouwd en bestaat uit vier delen, die telkens vijf thematische hoofdstukken bevatten: feitelijk materiaal en data, mensen, plaatsen, papieren (paspoorten, visums, brieven, lijsten met overlevenden) en problemen. De kaarten en vooral de talrijke historische foto’s zijn bijzonder relevant. Ze verhelderen de tekst op verschillende punten en zijn voorzien van gedetailleerd commentaar. Ondanks het uitgebreid voetnotenapparaat richt het boek zich tot iedereen die geïnteresseerd is in deze geschiedenis, en zeker niet alleen tot specialisten. Omdat het zo helder is geschreven en vlot leest, geeft het een goed beeld van de deporatieproblematiek. De auteurs belichten een bijzonder aspect van het immense leed dat de Joden is aangedaan door het nazibeleid, maar ook door de onverschilligheid en onmacht van de wereld die getuige was van het drama.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Jean-François Forges, « Deborah Dwork en Robert Jan Van Pelt, Exodus: Joden op de vlucht uit het Derde Rijk »Témoigner. Entre histoire et mémoire, 118 | 2014, 161-162.

Référence électronique

Jean-François Forges, « Deborah Dwork en Robert Jan Van Pelt, Exodus: Joden op de vlucht uit het Derde Rijk »Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 118 | 2014, mis en ligne le 01 octobre 2015, consulté le 02 mars 2021. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/1024 ; DOI : https://doi.org/10.4000/temoigner.1024

Haut de page

Auteur

Jean-François Forges

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d’auteur

Tous droits réservés

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search