Navigation – Plan du site

AccueilNuméros118LibrairieIvan Jablonka en Annette Wieviork...

Librairie

Ivan Jablonka en Annette Wieviorka, Nouvelles Perspectives sur la Shoah

Fabian Van Samang
p. 160-161
Référence(s) :

Ivan Jablonka en Annette Wieviorka, Nouvelles Perspectives sur la Shoah, Parijs: Presses universitaires de France, 2013, 128 p.

Texte intégral

1Wie als onderzoeker de ellenlange literatuurlijsten doorneemt die vaak aan wetenschappelijke studies over de Holocaust zijn toegevoegd, bekruipt soms een onbehaaglijk gevoel. Dit gevoel hangt samen met het besef dat een mensenleven ongetwijfeld te kort zal zijn om zich zelfs maar de essentie van het thema eigen te maken. Maar de malaise wordt versterkt door de indruk dat na zestig jaar intensief onderzoek het onderwerp stilaan aan bloedarmoede begint te lijden. Is niet alles al gezegd over de Shoah wat we in deze tijd, met de ons ter beschikking staande middelen, redelijkerwijs over de judeocide kunnen zeggen?

2Ivan Jablonka en Annette Wieviorka doorprikken met de bundel ‘Nouvelles perspectives sur la Shoah’ de aanname dat het onderzoek naar de Holocaust haar academische grenzen heeft bereikt. Het boek brengt zeven artikelen samen waarin vernieuwende inzichten, methoden en conclusies over het Holocaustonderzoek aan bod komen. De titel is misschien wat misleidend. Wat centraal staat in het boek is immers niet ‘het’ Holocaustonderzoek, maar veeleer het Franse onderzoek naar dat thema. De auteurs zijn in hoofdzaak Frans(talig), zijn verbonden aan Franse onderzoeksinstellingen en behandelen voornamelijk de conclusies waartoe academici in Franse instituten zijn gekomen. Elk land heeft echter zijn eigen historie en focust zich daarom op andere deelaspecten van de Shoah  de houding van de Poolse bevolking tegenover Joden én tegenover de bezettingsmacht roept immers andere vragen op dan de stellingname van de Belgische of Nederlandse regering in ballingschap in het onbezette Londen. Dit is niet anders voor Frankrijk, waar de confrontatie met het naziverleden lang op zich heeft laten wachten, werd gestimuleerd door diverse juridische procedures (tegen Papon, Touvier en Barbie) en zich aanvankelijk vooral op de bewegingsvrijheid van het Vichyregime toespitste. De specifiek Franse invalshoek doet hoegenaamd geen afbreuk aan de kwaliteit van de gebundelde artikelen, maar kan net een stimulans zijn voor onderzoekers buiten de Franse landsgrenzen om nieuwe methoden, nieuwe hypothesen en nieuwe invalshoeken af te tasten.

3Twee bijdragen zijn erg belangwekkend omdat ze de wordingsgeschiedenis schetsen van grote hoeveelheden samengebalde informatie (zij het als archivalische collectie, zij het als meerdelig naslagwerk). Beide artikelen illustreren hoe niet enkel de directe bruikbaarheid van die informatie de waarde ervan bepaalt, maar ook de manier waarop ze ontstonden, de veelvuldige selecties, de beleidsmatige keuzes en de krachtdadige visies. Zo beschrijft Jean-Marc Dreyfus in een korte bijdrage hoe het gigantische archief in het Duitse Bad Arolsen werd opgebouwd. De bronnencollectie die er zich bevindt ontstond kort na de Tweede Wereldoorlog door het centraliseren van informatie over rondzwervende soldaten en vele tienduizenden displaced persons. Bovendien werden persoonsgegevens verzameld en bijgehouden over ongeveer 200 000 kinderen, naast documenten uit tal van concentratie- en vernietigingskampen. Die informatie kon gebruikt worden door Duitse staatsburgers, die in het kader van het Bundesentschädigungsgesetz een vergoeding eisten voor de schade die ze onder het NS-regime hadden geleden. Tevens konden inlichtingen worden ingewonnen over verdwenen of omgebrachte familieleden, of over verwanten die verplicht in Duitsland waren tewerkgesteld. In 2008, nadat de archieven lange tijd angstvallig voor de buitenwereld waren afgegrendeld, werden de 17 miljoen documenten voor historisch onderzoek vrijgegeven. In een verwant artikel toont Florence Heymann aan hoe de 1 100 trefwoorden in de tweedelige Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, die op vraag van Yad Vashem tot stand kwam, niet uitsluitend objectieve onderzoeksresultaten weerspiegelen. Zo benadrukken ze vooral de Joodse invalshoek, focussen ze op diverse vormen van verzet, en spitsen ze zich toe op bepaalde regio’s, terwijl ze andere (zoals Transnistrië) links laten liggen. De totstandkoming van het werk en de redactionele keuzes zijn daarom belangrijke factoren om de te raadplegen studie te beoordelen.

4Twee artikelen gaan over de specifieke rol van lokale en nationale besturen. Bijzonder interessant is het artikel van Tal Bruttmann over de werking van de plaatselijke administratie onder het Vichyregime. Hij verwijst naar het onderzoek van duizenden omzendbrieven, invulformulieren, enquêtes en correspondentie van lokale besturen, waaruit blijkt dat op het allerlaagste bestuurlijke niveau vaak antisemitische initiatieven werden genomen waarvoor de overkoepelende autoriteiten geen opdracht hadden gegeven. Dit sluit aan bij recent onderzoek, waarin de creativiteit en inventiviteit van laaggeplaatste ambtenaren wordt benadrukt [Zie onder meer Lozowick Yaakov, Hitler’s bureaucrats. The Nazi Security Police and the banality of evil, Londen & New York, 2002 (eerste editie Zürich, 2000)]. Sommige bureaucraten gingen zo ver om de anti-Joodse besluiten vetjes en onderlijnd in de uitgaande documenten weer te geven. Op die manier wordt duidelijk dat de staatsideologie niet enkel centraal werd opgelegd, maar ook vanuit de basis ontstond en groeide  een belangrijk inzicht dat ongetwijfeld door bijkomend onderzoek moet worden bevestigd, verfijnd of bijgesteld. Audrey Kichelewsky houdt van haar kant enkele recente studies over de verhouding tussen Polen en Joden tegen het licht. Ze bekritiseert het recentste essay van de Poolse socioloog Jan Gross, ‘Moissons d’or’ [Gouden oogst), waarin de auteur stelt dat het hoofdmotief voor de vervolging van Joden de inhaligheid van Polen was. Kichelewsky waarschuwt voor de té verregaande generaliseringen en het gebrek aan representativiteit. Ze vergelijkt Gross’ inzichten met die van Jan Grabowski, die betoogt dat de soltys (de lokale Poolse functionarissen) bij het opsporen van ondergedoken Joden vaak handelden onder Duitse dwang, en in hun speurtocht naar niet-Joden een vergelijkbare ijver aan de dag legden (wat erop wijst dat antisemitisme misschien niet hun voornaamste drijfveer was). Dit geeft opnieuw aan hoe omzichtig historici dienen om te springen met veralgemenende uitspraken over de motieven achter de vervolging, over collaboratie en over individuele bewegingsvrijheid.

5Het onderzoek van Nicolas Mariot en Claire Zalc naar de vervolging van de Joodse gemeenschap in het Noord-Franse Lens brengt een psychologische en een sociologische invalshoek samen. Het geeft aan hoe hechte familierelaties in vredestijd een meerwaarde zijn, maar in tijden van vervolging tot een openstaande val kunnen uitgroeien. Dit blijkt onder meer uit het verband tussen de omvang van het gezin en het besluit Frankrijk niet te verlaten toen dit nog mogelijk was. Mariot en Zalc stootten op de moeilijk te nemen horde van de definiëring. Welk criterium diende men immers toe te passen om de Joodse gemeenschap te onderscheiden van de niet-Joodse? De zorgvuldigheid waarmee de onderzoeksgroep werd geselecteerd en de erkenning van de inherente gebreken van de selectie strekken boek en auteurs alvast tot eer.

6In een afsluitende ethische reflectie relativeert Ivan Jablonka het Vichy-syndroom waaraan Frankrijk al meer dan een halve eeuw zou lijden, en beargumenteert hij hoe herinnering geen ziekte is, maar een recht. Terwijl de eerste generatie getuigen verdwijnt, nemen de tweede en derde generatie het roer over. Ze doen dit door te graven in de eigen familiegeschiedenis, waardoor ze hun persoonlijke betrokkenheid moeten insnoeren in een keurslijf van historische precisie en objectiviteit. Dit is een nieuwe trend in de geschiedschrijving, die aangeeft dat de herinnering niet samen met de overlevenden verdwijnt, maar geactualiseerd kan worden, en als één van de universele voorbeelden op de volgende generaties kan worden overgedragen.

7Bijdragen in bundels kunnen door hun beperkte omvang niet de diepgang bereiken die men wel in monografieën kan aantreffen. Maar de artikelen die in Nouvelles Perspectives sur la Shoah zijn opgenomen brengen veel nieuwe inzichten samen, zijn vaak origineel, goed geschreven en uitvoerig gedocumenteerd. Ze behandelen zowel algemene thema’s als specifieke casestudies die men niet in vergelijkbare bundels terugvindt. Dit maakt het lezen van de bondige artikelen alvast meer dan de moeite waard.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Fabian Van Samang, « Ivan Jablonka en Annette Wieviorka, Nouvelles Perspectives sur la Shoah »Témoigner. Entre histoire et mémoire, 118 | 2014, 160-161.

Référence électronique

Fabian Van Samang, « Ivan Jablonka en Annette Wieviorka, Nouvelles Perspectives sur la Shoah »Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 118 | 2014, mis en ligne le 01 octobre 2015, consulté le 28 janvier 2021. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/1120 ; DOI : https://doi.org/10.4000/temoigner.1120

Haut de page

Auteur

Fabian Van Samang

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d’auteur

Tous droits réservés

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search