Skip to navigation – Site map

HomeNuméros118LibrairieSönke Neitzel en Harald Welzer, S...

Librairie

Sönke Neitzel en Harald Welzer, Soldaten. Over vechten, doden en sterven

Robert Kahn
Translated by Anneleen Spiessens
p. 163-164
Bibliographical reference

Sönke Neitzel & Harald Welzer, Soldaten. Over vechten, doden en sterven, vertaald uit het Duits door René van Veen, Marten de Vries & Marcel Misset, Amsterdam: Ambo, [2011] 2012.

This article is a translation of:
Sönke Neitzel et Harald Welzer, Soldats, combattre, tuer, mourir : Procès-verbaux de récits de soldats allemands [fr]

Full text

1Toen dit boek van historicus Neitzel en psychosocioloog Welzer in 2011 in Duitsland verscheen, deed het behoorlijk wat stof opwaaien. Voor wie meer wil weten over de Tweede Wereldoorlog (die niet wordt vermeld in de titel) en de Shoah, is het in elk geval een aanrader, al zijn de conclusies van de studie voor discussie vatbaar.

2Aan de basis van het onderzoek ligt een zogenoemde ‘gelukstreffer’, die uiteraard niet helemaal op puur toeval berust. In 2001 doet professor Neitzel in de archieven van Groot-Brittannië een unieke vondst: hij duikelt verslagen op van clandestien afgeluisterde gesprekken tussen Duitse krijgsgevangenen  soldaten en hogere officieren van drie legers  in de Britse kampen. Hoewel het bespioneren van gevangenen ingaat tegen internationale afspraken, is het van alle tijden. Hier werd de praktijk echter op ‘industriële schaal’ toegepast. De historicus werd naar eigen zeggen ‘als het ware de oorlog binnengezogen’. De hoeveelheid aan materiaal is indrukwekkend: het gaat om gesprekken van duizenden Duitse gevangenen en enkele honderden Italianen.

3Later stuit Neitzel in de Amerikaanse archieven op een vergelijkbare verzameling documenten, tweemaal zo groot als de Britse. In totaal vindt hij bijna honderdvijftigduizend bladzijden transcripties van authentieke gesprekken ‘onder kameraden’, die hij zal analyseren samen met zijn beroemde collega van de Universiteit van Gießen, Harald Welzer. We kunnen ervan uitgaan dat de gevangenen niet wisten dat ze werden afgeluisterd en dus vrij spraken. Het resultaat is een rijk verslag van ongeveer zeshonderd bladzijden. In hoofdstukken 1 en 2 beschrijven de auteurs het ‘referentiekader’ van de Duitse soldaten en trachten zo de gesprekken binnen de ruimere context van het Derde Rijk te plaatsen. Hoofdstuk 3, het langste van het hele boek, geeft in een vijftigtal rubrieken een overzicht van de ‘gespreksonderwerpen’ die de gevangenen aansneden, op een moment dat zij niet meer van nabij betrokken waren bij de oorlog en in alle vertrouwen hun hart luchtten bij hun kameraden. Zo vertellen ze elkaar hoezeer ze zich hebben vermaakt: piloten mochten burgers op de vlucht neermaaien met mitrailleurs, en wie aan boord was van een onderzeeër mocht andere boten tot zinken brengen. Maar de gevangenen praten ook over de ‘uitroeiing’, over Stalingrad, over de Führer en de Waffen SS, en ze spreken hun angst uit voor wat hen na de oorlog te wachten staat.

4De conclusie van de analyse is echter betwistbaar. Lezers raken makkelijk gefascineerd door het verhaal, omdat ze via bevreemdend authentieke documenten rechtstreeks geconfronteerd worden met de gruwel. Zonder terughoudendheid en klaarblijkelijk in alle transparantie, spreken de uitvoerders, de daders, met hun alter ego’s. Een korporaal die in 1940 tientallen Belgische burgers afmaakte met een mitrailleur, toont geen tekenen van berouw. De soldaten die aan het Russische front vochten, beschrijven met veel zin voor detail hoe ze vrouwen verkrachtten of toekeken. Wanneer deze ‘ooggetuigen’ het hebben over de ‘uitroeiing’ (om weinig overtuigende redenen weigeren de auteurs een term als ‘genocide’ of ‘Shoah’ te hanteren), wordt het bijna ondraaglijk om verder te lezen. Toch zijn deze documenten van onschatbare waarde voor de wetenschap. We leren bijvoorbeeld dat de soldaten een premie opstreken wanneer ze opdrachten tot een goed einde brachten. Volgens de auteurs gaat het hier over erg ‘zeldzame’ documenten die een dieper inzicht bieden in het uitroeiingssysteem. Door gesprekken te reconstrueren die hebben plaatsgevonden buiten elk gerechtelijk kader, weten Neitzel en Welzer een uiterst belangrijke bijdrage te leveren tot het onderzoek in dit domein. Uit het boek blijkt immers dat veel Duitse soldaten op de hoogte waren van de uitroeiing van de Joden in het gebied dat Timothy Snyder bloodlands noemt. We mogen niet vergeten dat tussen 1939 en 1945 zeventien miljoen jonge Duitsers werden gerekruteerd. De auteurs menen dat de uitroeiing van de Joden ‘deel uitmaakte van de leefwereld van de soldaten’, en wel in veel grotere mate dan recente studies over het onderwerp doen vermoeden. Niet iedereen was van alles op de hoogte, zo stellen ze, de gesprekken brengen toch bijzondere details naar voren. De soldaten wisten blijkbaar dat er gebruik werd gemaakt van koolstofmonoxide, en dat in het kader van Aktion 1005 lichamen werden opgegraven en verbrand. Omdat er bovendien zo veel geruchten de ronde deden, gaan de auteurs ervan uit dat zo goed als iedereen wist dat de Joden werden uitgemoord. Daarnaast is het opvallend – en ongetwijfeld komt het doordat ze in hetzelfde schuitje zitten  dat de Duitse soldaten zich bijzonder kritisch uitlaten over de gruwelijke behandeling van de gevangenen van het Rode Leger.

5De oproep van de auteurs om het debat te ‘ont-ideologiseren’ overtuigt echter niet. Dat standpunt wordt vandaag de dag wel vaker verkondigd. Hoewel ze erg bedachtzaam te werk gaan, ondersteunen de auteurs de populaire hypothese van de ‘banalisering van het kwaad’ met iets te veel enthousiasme. Het gedrag van de nazi’s tijdens de oorlog lijken ze te willen interpreteren binnen het (overdreven) ruime kader van de ‘antropologisering van het oorlogsgeweld’. Voor een reflectie op deze en andere vragen, verwijzen we naar de uitstekende analyse van Catherine Coquio op fabula.org: ‘C’était pendant la guerre – Et après?[Dat was tijdens de oorlog. En daarna?]. De auteurs willen zo graag afstand nemen van het hedendaagse geschiedkundig onderzoek dat ze soms discutabele argumenten aanvoeren. Omdat Himmler tijdens zijn toespraak in Posen de uitroeiing van de Joden slechts sporadisch vermeldt, besluiten de auteurs dat dit project niet de prioriteit was van de soldaten of van de SS. Even later stuiten we op een ongelukkige formulering: de auteurs beweren dat ‘tijdens de Tweede Wereldoorlog niet de Shoah [de term komt amper voor] maar de oorlog de meeste slachtoffers maakte’. Als men zich dan in het perspectief van de soldaten plaatst, zo gaan de auteurs verder, stellen we vast dat de mannen in hun eigen ogen nooit een ‘uitroeiingsoorlog’ of ‘rassenoorlog’ hebben gevoerd. ‘In hun eigen ogen’ dus – dat is werkelijk de kern van het argument hier. In feite zijn de soldaten van de Wehrmacht of de Waffen SS, en de leden van de Einsatzgruppen die Joden in groten getale hebben uitgemoord, ‘in hun eigen ogen’ geen ‘antisemieten’. Neiztel en Welzer stellen dat de soldaten de oorlog als hun ‘werk’ beschouwden, en dus niet uitsluitend handelden uit ideologische overtuiging. Het grootste probleem is dat de auteurs de voorkeur geven aan een sociopsychologische aanpak in plaats van een historische. Nergens geven ze een definitie van het sleutelbegrip ‘partizanen’, waar de Duitsers nochtans naar verwezen om de massamoorden aan het Oostfront en in West-Europa (Oradour, de Adreatijnse grotten) te rechtvaardigen. Alle slachtoffers die daar vielen, waren zogenaamd ‘partizanen’. Het boek lijkt op dit vlak niet verder te bouwen op het werk van Hannes Heer en zijn team in de jaren negentig en hun reizende tentoonstelling over de misdaden van de Wehrmacht. Meer nog, Heer wordt niet eens vermeld in de bibliografie. De auteurs reppen bovendien met geen woord over de jaren 1933-1939 en de ideologische conditionering van de manschappen, die heeft gemaakt dat veel soldaten uiteindelijk oorlogsmisdadigers en génocidaires zijn geworden. Alles welbeschouwd kunnen we echter niet om dit boek heen. Het is een uiterst belangrijk werk, omdat we leren hoe de Duitse soldaten tijdens de Tweede Wereldoorlog dachten over zichzelf en over hun daden.

Top of page

References

Bibliographical reference

Robert Kahn, Sönke Neitzel en Harald Welzer, Soldaten. Over vechten, doden en stervenTémoigner. Entre histoire et mémoire, 118 | 2014, 163-164.

Electronic reference

Robert Kahn, Sönke Neitzel en Harald Welzer, Soldaten. Over vechten, doden en stervenTémoigner. Entre histoire et mémoire [Online], 118 | 2014, Online since 01 October 2015, connection on 18 May 2021. URL: http://journals.openedition.org/temoigner/1123; DOI: https://doi.org/10.4000/temoigner.1123

Top of page

About the author

Robert Kahn

Top of page

Copyright

Tous droits réservés

Top of page
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search