Navigation – Plan du site
Librairie

Antoine Vitkine, Mein Kampf, histoire d’un livre

Anne Roche
Traduction de Anneleen Spiessens
p. 168-170
Référence(s) :

Antoine Vitkine, Mein Kampf, histoire d’un livre, Parijs: Flammarion, 2013, 332 p.

Cet article est une traduction de :
Antoine Vitkine, Mein Kampf, histoire d’un livre

Texte intégral

1De studie van Antoine Vitkine is bijzonder origineel, in het bijzonder omdat de auteur focust op het boek Mein Kampf als dusdanig. Hij bestudeert de geschiedenis van de publicatie en diens ontvangst in Duitsland en daarbuiten, vroeger en nu. Daarvoor grijpt de auteur terug naar de figuur van Hitler als ‘schrijver’, schetst hij de opkomst van het nazisme en doorloopt hij de Tweede Wereldoorlog. Mein Kampf is immers een uitzonderlijk boek, niet alleen omwille van de stellingen die erin worden verkondigd (extreemrechtse en antisemitische ideeën die in die tijd heersten) maar ook en vooral omwille van de impact die het heeft gehad.

2Vitkine bestudeert eerst de verkoopcijfers van het boek en de ontvangst in Duitsland. Buiten de Völkisch-beweging wordt Mein Kampf in 1925 lauw onthaald. Geen enkele groepering of partij lijkt het belang van de publicatie in te schatten: niet de communistische partij, niet de Kerk, en niet de Joodse pers. Maar wanneer Hitler kanselier wordt in 1933, en nog voor de staat een propagandacampagne kan opstarten, kopen een miljoen Duitsers het boek. Burgemeesters overhandigen het aan pasgehuwden; de nationaal-socialistische partij, het leger en de Duitse bedrijven prijzen het aan en schenken het aan klanten of sympathisanten. Aangezien de nazi’s bijzonder veel belang hechten aan de indoctrinatie van de jeugd, worden prentenboeken gedrukt met citaten uit Mein Kampf en verhalen over Hitlers leven.

3Andere landen gaan na 1933 over tot de vertaling van het boek, maar censureren passages over buitenlandse politiek. ‘Als ik in 1924 had geweten dat ik ooit kanselier zou worden, had ik Mein Kampf nooit geschreven’, zou Hitler een vriend hebben toevertrouwd. Uit de tekst komt duidelijk zijn expansiedrang naar voren, en dat kan problemen opleveren zolang de machtsverhoudingen niet gunstig zijn voor Duitsland. Hitler wil daarom de toegang tot zijn tekst in bepaalde landen beperken. Sommige uitgevers, onder andere in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië, gaan akkoord met het voorstel van de Duitse uitgever Eher-Verlag en publiceren een gecensureerde versie.

4In 1933 telt het Italië van Mussolini een gigantische som neer voor de vertaalrechten. Omdat de vertaler, Angelo Treves, Jood is, verwijdert de uitgever, Bompiani, diens naam van de kaft. Het is niet duidelijk wat de bedoeling is van de uitgever: wil hij de Italianen waarschuwen voor het nakende gevaar, of wil hij hen indoctrineren? Ook in Frankrijk zijn de intenties van de uitgever moeilijk in te schatten.

  • 1 Vitkine rekent in de marge ook af met een hardnekkige legende. ‘Elke Fransman moet dit boek gelezen (...)

5Frankrijk wordt zwaar onder vuur genomen in Mein Kampf. Hitler wil de Fransen daarom geruststellen en toont zich tijdens een interview met Fernand de Brinon (toekomstig collaborateur) in november 1933 van zijn vredelievendste kant. Hij minimaliseert Mein Kampf, dat hij afdoet als ‘een boek vol verwensingen dat ik schreef in de gevangenis’. Hij slaat ook het aanbod van Sorlot af, directeur van de Nouvelles Éditions latines, die het werk wil vertalen. Sorlot is een merkwaardig figuur, die zich aangetrokken voelt tot het fascisme en zich later zal aansluiten bij de Parti franciste van Marcel Bucard. Handelt hij vanuit commerciële of politieke motieven? Hij besluit de afwijzing van Hitler te negeren en het boek toch te vertalen. Daarbij krijgt hij de steun van zijn contacten bij het ministerie van Oud-strijders1 maar ook van de LICA (Ligue internationale contre l’antisémitisme, voorloper van LICRA) die clandestien vijfduizend exemplaren afneemt in voorverkoop. De tekst komt zo terecht bij parlementairen, ministers, advocaten, enzovoort. Eén van de vertalers, André Calmettes, verklaart hierover: ‘Sorlot heeft een groot aantal exemplaren opgestuurd naar de leden van het parlement. Onze afgevaardigden hebben geen tijd om de boeken te lezen die in massale hoeveelheden bij de boekhandelaars in de etalage liggen.’ [onuitgegeven getuigenis in privésfeer]

6Hitler dient een klacht in en heeft de Société des gens de lettres aan zijn zijde. Tijdens het proces van juni 1934 drukt de advocaat van Sorlot de rechter op het hart dat iedereen moet weten wat Hitlers plannen zijn, vooral met Frankrijk. De rechtbank volgt hem niet, maar het publicatieverbod komt in alle kranten te staan en doet de interesse voor het boek alleen maar toenemen. Daarop publiceert Sorlot een verzameling citaten met de titel ‘Het verboden boek voor de Fransen’. Hij gaat fors in het verweer: ‘De auteursrechten van Hitler? Maar hij heeft zichzelf belachelijk gemaakt! Hij moet de auteursrechten van de Franse schrijvers wel hoog in het vaandel dragen als hij hun werken verbiedt en publiek verbrandt!’

7Het argument houdt steek, ook al is Sorlot allesbehalve antinazi. Hij zal later werken uitgeven die Pétain en de collaboratie goedpraten, maar gaat tegelijkertijd door met de clandestiene verkoop van Mein Kampf. Dat laatste komt hem goed uit wanneer hij na de bevrijding berecht wordt. D’Astier de la Vigerie getuigt dan dat ‘hij zijn plicht als Fransman heeft vervuld: hij leverde de Bijbel van de nazi’s aan het verzet en verschafte hen zo cruciale informatie’.

8Hoe interpreteerden de Fransen het boek dan, of ze nu de integrale of gecensureerde versie lazen? Vandaag, tachtig jaar na de feiten, is hun naïviteit stuitend. Politici geloofden dat het een soort ‘jeugdboek’ van Hitler was; volgens het leger was Hitlers project een herhaling van dat van Bismarck, en getuigde het van de Pruisische machtslust. Sommigen geloofden dat de auteur het vooral op de communisten en de Sovjetunie had gemunt, en zagen daar geen probleem in. Maar niet iedereen was even blind. Vanaf december 1933 waarschuwt Trotski vanuit ballingschap in Frankrijk voor de gevaren van Hitlers beleid. Hij ontmaskert de zogenaamde pacifist in zijn krant De Waarheid, die vooral door militanten wordt gelezen. Ook Cachin slaat alarm in L’Humanité van november 1934, en Suarès in La Revue littéraire, maar zij vinden amper gehoor. Net voor het Verdrag van München laat Hitlers uitgever Eher-Verlag Ma Doctrine publiceren bij Fayard, een soort ‘geautoriseerde versie’ van Mein Kampf van de hand van twee journalisten van ‘onberispelijk’ allooi: de ene werkt voor Candide, de andere voor Je suis partout. De tekst bevat nog steeds antisemitische stellingen maar werd grondig gekuist om minder agressief over te komen tegenover Frankrijk. Twee maanden na München, op 6 december, sluiten Frankrijk en Duitsland een vriendschaps- en samenwerkingsverbond…

9Wanneer de oorlog uitbreekt, groeit de vraag naar Mein Kampf: in mei 1940 verschijnen in Frankrijk niet minder dan vijfenveertig werken met samenvattingen, passages en analyses. Sommige zijn geschreven om de lezer te waarschuwen; andere, zoals Éclaircissements sur Mein Kampf van Benoist-Méchin, verheerlijken de ‘visionaire’ kanselier. Benoist-Méchin zal na de bevrijding ter dood worden veroordeeld.

10Tijdens het proces van Neurenberg wordt Mein Kampf als belastend bewijsmateriaal aangevoerd. Bijna alle Duitsers bezitten op dat moment het boek, maar hebben ze het ook gelezen? Dat is moeilijk te zeggen, zeker omdat vanaf 1945 systematisch feiten en gebeurtenissen worden ontkend. [Ik verwijs naar het artikel van Ingeborg Rabenstein-Michel, ‘Adolf Hitlers Mein Kampf, gezeichnete Erinnerungen an eine große Zeit: Kurt Halbritter et la déconstruction du tabou du suiveur par et dans la BD’, Témoigner. Entre Histoire et Mémoire 113, 2012, 64-77.] Dat verklaart gedeeltelijk waarom er zo weinig onderzoek is gevoerd naar de werkelijke verspreiding en ontvangst van het boek. Toch hoefden de mensen het niet volledig gelezen hebben om beïnvloed te worden door Hitlers ideeën. We zagen al dat er veel samenvattingen circuleerden, die op de publieke opinie hebben ingewerkt. Uiteraard, zo beklemtoont Vitkine, is Mein Kampf niet het enige werk dat de antisemitische ideologie uitdraagt die aan de basis ligt van de vernietiging van de Europese Joden. Maar het heeft wel bijgedragen tot de banalisering van de latere massamoorden en heeft ze ‘acceptabel’ gemaakt (Jean-Pierre Faye). Vitkine wijst bovendien op de grenzen van de denazificatie: de kopstukken van het regime mogen dan wel terechtgesteld zijn in Neurenberg, vele anderen hebben zich uit de slag kunnen trekken en bouwden een nieuw leven op als bedrijfsleider of politicus. Zo schreef Globke, de staatssecretaris van Adenauer, nog mee aan de rassenwetten van Neurenberg.

11Tot slot bestudeert de auteur de ontvangst van het boek na de oorlog in het buitenland. Omdat Hitler een inwoner van Beieren was, beheert die deelstaat het auteursrecht. De verspreiding van het boek wordt zowel nationaal als internationaal tegengegaan om het imago van Duitsland niet verder te schaden. De situatie op het terrein is echter niet evident.

12In sommige landen is Mein Kampf verboden, althans in theorie. De deelstaat Beieren wordt regelmatig aangesproken door Duitse ambassades in het buitenland om het boek uit de rekken te halen. Dat gebeurde al in Rusland, Portugal, Tsjechië, Polen en Turkije. Toch blijft het boek circuleren. In Rusland werden de laatste jaren drie versies uitgebracht en is Mein Kampf een cultboek geworden in extreemrechtse kringen.

13In een aantal andere landen, zoals Italië, de VS en Engeland, is de aankoop van het boek legaal. Ook in Frankrijk is dat zo, hoewel niet iedereen daarvan op de hoogte is. Na zijn rehabilitatie in 1948 geeft Sorlot extreemrechtse, soms negationistische (Rassinier) teksten uit, en gaat door met de verkoop van Mein Kampf. Eerst doet hij dat discreet, vanaf 1960 openlijk. Na een reeks antisemitische verklaringen van Faurisson en Darquier de Pellepoix onderneemt de LICRA in 1978 gerechtelijke stappen om Mein Kampf te verbieden, een boek dat de organisatie nota bene zelf heeft gelanceerd. De rechtbank gaat hier niet in mee, maar eist wel dat elk exemplaar een waarschuwing bevat voor de lezer. In 2016 zal een kritische uitgave verschijnen bij Fayard.

14In Duitsland blijft het boek verboden, behalve voor bepaalde onderzoekers en historici. Alleen passages voorzien van een wetenschappelijk commentaar mogen gepubliceerd worden. In 2015 gaat het boek deel uitmaken van het publiek domein en publiceert het Instituut voor Hedendaagse geschiedenis van München een integrale wetenschappelijke uitgave.

15Buiten Europa, ‘waar de historische ervaring geen voorzichtigheid gebiedt bij het verspreiden van nationalistische ideeën’, zoals de auteur het mooi verwoordt, kent Mein Kampf een groot succes onder de bevolking: in Indië, Azië, Franssprekend Afrika en de Arabische wereld. In de jaren 30 delen het Arabisch nationalisme en het nazisme een aantal gemeenschappelijke vijanden: Engeland, Frankrijk en de Joden. De Protocollen van de wijzen van Zion zijn ontegensprekelijk een bestseller in de Arabische en moslimwereld, maar ook Mein Kampf verkoopt nog goed, vooral als citatenbundel. In Turkije voerde Vitkine een veldstudie uit waaruit blijkt dat weinig mensen het boek effectief hebben gelezen, maar dat ze er wel vaagweg naar verwijzen om het Israëlisch-Palestijnse conflict te kaderen.

16Tijdens een interview omschrijft Antoine Vitkine zijn werk in bescheiden termen: ‘Het is geen echt geschiedkundig boek, maar eerder een boek van een journalist die historicus probeert te zijn.’ Hij gebruikt zowel Duitse als Franse bronnen – in het bijzonder de studie van Othmar Plöckinger, Geschichte eines Buches: Mein Kampf 1922-1945 (Oldenburg, 2006), het proefschrift van Emmanuel Debono en dat van Josselin Bordat. Vitkine maakt dat onderzoek toegankelijk voor het grote publiek op een heldere en overtuigende manier. En hij neemt stelling in binnen het debat over het publicatieverbod: we moeten Mein Kampf niet verbieden, meent hij, maar ontcijferen, en de historische omstandigheden van de publicatie bestuderen. Het is verder belangrijk om in te zien dat de geschiedenis zich niet letterlijk herhaalt, we mogen van de jaren 30 geen absoluut referentiekader maken maar moeten de gebeurtenissen in hun uniciteit beschouwen. Meer hoef ik daar niet aan toe te voegen.

Haut de page

Notes

1 Vitkine rekent in de marge ook af met een hardnekkige legende. ‘Elke Fransman moet dit boek gelezen hebben’, is een vaak aangehaalde uitspraak van Lyautey die verscheen op de kaft van een aantal uitgaven. De Confédération des contribuables [Confederatie van belastingbetalers], een machtige vereniging op de rechtervleugel gesteund door Lyautey, publiceert na het proces het boekje Mein kampf ou le livre interdit aux Français. De auteurs zijn het eens met ‘nagenoeg twee derde’ van Hitlers ideeën, in het bijzonder die over de Joden, het marxisme, het bolsjewisme, de vrijmetselarij en de pers. Lyautey steunt hen daarin volledig… waardoor de uitspraak plots een heel andere betekenis krijgt.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Anne Roche, « Antoine Vitkine, Mein Kampf, histoire d’un livre », Témoigner. Entre histoire et mémoire, 118 | 2014, 168-170.

Référence électronique

Anne Roche, « Antoine Vitkine, Mein Kampf, histoire d’un livre », Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 118 | 2014, mis en ligne le 01 octobre 2015, consulté le 21 novembre 2019. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/1127

Haut de page

Auteur

Anne Roche

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d’auteur

Tous droits réservés

Haut de page
  • Logo Fondation Auschwitz
  • Logo Fédération Wallonie-Bruxelles
  • Logo Loterie nationale
  • Logo Nationale Loterij
  • OpenEdition Journals