Navigation – Plan du site
Laboratoire mémoriel

Rwanda (aflevering 2)

De kerken-massagraven van de genocide: Kibeho
Rwanda (épisode 2) : Les Églises-charniers du génocide : le cas de Kibeho
Rwanda (episode 2): The churches-ossuaries of the genocide: the case of Kibeho
Rémi Korman
p. 207-209
Cet article est une traduction de :
Rwanda (épisode 2)

Notes de la rédaction

Deze terugkerende rubriek moet inzicht verschaffen in de processen van herinneringsconstructie na 1994. Daarbij wordt rekening gehouden met de specifieke kenmerken van het herinneringsmodel in Rwanda, maar er is ook aandacht voor verbanden met studies over de Shoah, de Armeense genocide of de genocide in Cambodja.

Texte intégral

  • 1 Vgl. Hélène Dumas, Le Génocide au village: Le massacre des Tutsi au Rwanda [Genocide in het dorp: d (...)

1De genocide van de Tutsi’s in Rwanda speelde zich af voor het oog van de wereld – voor het oog van de bevolking ook, die in sommige gevallen verkoos om mee te werken. Honderdduizenden Tutsi’s werden door hun buren vermoord op de heuvels waar ze jarenlang hadden samengeleefd.1 Maar er vonden ook georganiseerde slachtpartijen plaats.

2Na de aanslag van 6 april 1994, die het leven kostte aan president Juvénal Habyarimana, verscholen veel Tutsi’s zich op publieke plaatsen. Soms deden ze dat zelfs op aanraden van de regering. Ze zochten hun toevlucht in stadions, scholen, maar ook in religieuze gebouwen zoals katholieke kerken. Vóór 1994 waren de kerken altijd een toevluchtsoord geweest voor bedreigde Tutsi’s. Maar tijdens de genocide veranderden talrijke katholieke kerken in het land in massagraven.

3Hoe is het zo ver kunnen komen dat het meest christelijke land van Sub-Saharaans Afrika zijn morele en religieuze waarden verloochende? Maar bovenal, wat is er van deze sites geworden na de genocide? Zijn de kerken-massagraven nog geschikt voor religieuze bijeenkomsten? Kan op zo’n plek nog een mis opgedragen worden? Is het aangewezen om de gebouwen te ontwijden en er memorialen van te maken, of om ze te ‘zuiveren’ zodat er weer erediensten gehouden kunnen worden?

  • 2 Jean-Pierre Chrétien & Rafiki Ubaldo, ‘L’église de Kibeho, lieu de culte ou lieu de mémoire du géno (...)

4Om dat uit te maken, werd in 1996 een gemengde commissie opgericht met vertegenwoordigers van de Katholieke Kerk en de Rwandese staat.2 Samen zochten ze naar een akkoord dat voor beide partijen aanvaardbaar zou zijn. Hoewel de Rwandese Kerk zich bijzonder constructief toonde en bereid was om toegevingen te doen, sprak het Vaticaan zijn veto uit. De kerken mochten in geen geval ontwijd worden. Na lange en heftige discussies werden alleen die van Nyamata en Ntamara in de regio Bugesera omgevormd tot herdenkingsplaatsen. Over één bepaalde site raakten Kerk en staat het niet eens: die van Kibeho.

Kerk van Kibeho, 27 maart 2014.

Kerk van Kibeho, 27 maart 2014.

© Rémi Korman.

De verschijning van Maria en de slachtpartij in de parochie

  • 3 Vgl. Emilie Brébant, La vierge, la guerre, la vérité. Approche anthropologique et transnationale de (...)

5Kibeho ligt in het zuiden van Rwanda, in het huidige district Nyaruguru, waar zich vroeger de prefectuur van Gikongoro bevond. Tussen 28 november 1981 en 28 november 1989, amper een jaar voor het uitbreken van de burgeroorlog, zou Maria er meerdere keren verschenen zijn.3 Enkele jaren later zou Kibeho het toneel vormen van een hele reeks massamoorden.

6Net als op zoveel andere plaatsen in Rwanda, dachten duizenden Tutsi’s een veilige haven te vinden in de parochie. Op 14 april 1994 zetten soldaten en milities onder leiding van onderprefect Damien Biniga echter de aanval in. Ze bliezen de muren van de kerk op met granaten en vuurwapens en belegerden de site dagenlang. Uiteindelijk staken ze het gebouw in brand, zodat niet alleen de binnenkant en het dak, maar ook de lichamen van de slachtoffers door het vuur werden verteerd.

Een veelheid aan herinneringen op de site van Kibeho

7De Rwandese regering en een aantal verenigingen van overlevenden ijverden na de genocide voor de omvorming van de kerk tot memoriaal, maar het bisdom en de bisschoppenconferentie waren daar fel tegen gekant. De regering ging toen openlijk de confrontatie aan. Tijdens de vijfde nationale herdenking van de genocide op 7 april 1999, beschuldigde president Pasteur Bizimungu publiekelijk Mgr. Misago, de bisschop van Gikongoro, van deelname aan de genocide. Bizimungu verklaarde: ‘als de Katholieke Kerk het zo erg vindt dat ze de stenen en de ramen kwijt is waarmee deze kerk is gebouwd, omdat de Rwandese staat er een memoriaal van wil maken, dat ze het dan zegt, dan zetten we gewoon een ander gebouw’.

8Een week later werd Mgr. Misago aangehouden. De reactie van de Kerk liet niet lang op zich wachten: het Vaticaan publiceerde negationistische teksten in L’Osservatore Romano en uitte felle kritiek op de regering in Kigali. Het openbare proces dat erop volgde, kon op heel wat belangstelling rekenen in binnen- en buitenland. Een jaar na zijn vrijspraak, op 15 juni 2001, erkende Mgr. Misago officieel de Mariaverschijningen van Kibeho.

Rechtse zijmuur van de kerk.

Rechtse zijmuur van de kerk.

© Rémi Korman.

plaatsen waarlangs de moordenaars binnenkwamen, zijn in het grijs geschilderd.
  • 4 Emilie Brébant, ‘Le jardin de la vierge. Rapports à l’espace du sanctuaire marial de Kibeho au Rwan (...)

9Na een rustigere periode kwam men in 2003 tot een compromis over de bestemming van de kerk in Kibeho: het zou een ‘hybride herdenkingsplek’4 worden. Dat betekende dat het culturele aspect van de site bewaard bleef, maar dat ook de herdenking –letterlijk – een belangrijke plaats kreeg. In een aparte ruimte in de kerk bevindt zich nu een memoriaal met stoffelijke overschotten. De herinnering aan de genocide werd bovendien gematerialiseerd door de inscriptie van treffende Bijbelverzen aan de ingang van het gebouw. De muren die in 1994 door granaten waren verbrijzeld en waarlangs de moordenaars de kerk binnenkwamen, werden gereconstrueerd en in het paars geschilderd, een kleur die sinds het tweede Vaticaans concilie symbool staat voor rouw in de Katholieke Kerk. In 2013 besliste de Rwandese regering om de muren in het grijs te overschilderen, de nieuwe nationale kleur van de rouw. Tot slot werd tegen de kerk een memoriaal aangebouwd waar lichamen en beenderen van slachtoffers uitgestald liggen.

Binnen in de kerk van Kibeho, 27 maart 2014.

Binnen in de kerk van Kibeho, 27 maart 2014.

© Rémi Korman.

10De kwestie van Kibeho illustreert het herinneringsconflict tussen de Katholieke Kerk en de Rwandese regering in de periode na de genocide. Vandaag is de kerk een heiligdom waar bezoekers uit binnen- en buitenland toestromen. De Rwandese staat ziet de site als een opportuniteit en hoopt er een belangrijk centrum van te maken voor religieus toerisme.

Haut de page

Notes

1 Vgl. Hélène Dumas, Le Génocide au village: Le massacre des Tutsi au Rwanda [Genocide in het dorp: de massamoord op de Tutsi’s in Rwanda], Parijs: Seuil, 2014.

2 Jean-Pierre Chrétien & Rafiki Ubaldo, ‘L’église de Kibeho, lieu de culte ou lieu de mémoire du génocide de 1994?’ [De kerk van Kibeho, een plaats voor religie of voor de herdenking van de genocide in 1994?], Génocides. Lieux (et non-lieux) de mémoire 181, 2004, 277-290; Hélène Dumas & Rémi Korman, ‘Espaces de la mémoire du génocide des Tutsis au Rwanda’ [Plaatsen van herinnering aan de genocide van de Tutsi’s in Rwanda], Afrique contemporaine 238(2), 2011, 11-27.

3 Vgl. Emilie Brébant, La vierge, la guerre, la vérité. Approche anthropologique et transnationale des apparitions mariales rwandaises [De maagd, de oorlog, de waarheid. Een antropologische en transnationale studie van de Mariaverschijningen in Rwanda], onuitgegeven proefschrift, ULB, 2011.

4 Emilie Brébant, ‘Le jardin de la vierge. Rapports à l’espace du sanctuaire marial de Kibeho au Rwanda’ [De tuin van de maagd. Een ruimte gewijd aan Maria: het heiligdom van Kibeho, Rwanda], in Alain Dierkens & Anne Morelli, Topographie du sacré. L’emprise religieuse sur l’espace, Brussel, 2008, 201.

Haut de page

Table des illustrations

Titre Kerk van Kibeho, 27 maart 2014.
Crédits © Rémi Korman.
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/1142/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 92k
Titre Rechtse zijmuur van de kerk.
Crédits © Rémi Korman.
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/1142/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 112k
Titre Binnen in de kerk van Kibeho, 27 maart 2014.
Crédits © Rémi Korman.
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/1142/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 91k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Rémi Korman, « Rwanda (aflevering 2) », Témoigner. Entre histoire et mémoire, 118 | 2014, 207-209.

Référence électronique

Rémi Korman, « Rwanda (aflevering 2) », Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 118 | 2014, mis en ligne le 01 octobre 2015, consulté le 15 juin 2019. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/1142 ; DOI : 10.4000/temoigner.1142

Haut de page

Auteur

Rémi Korman

EHESS (École des Hautes Études en Sciences Sociales). Korman reist regelmatig naar Rwanda voor zijn onderzoek naar de genocide van de Tutsi’s en het herinneringswerk daarrond. Samen met de vereniging Ibuka in Lyon zet hij eveneens projecten op om die herinnering levendig te houden.

Articles du même auteur

  • Rwanda (épisode 3) [Texte intégral]
    Les Arts et la représentation du génocide des Tutsi au Rwanda
    Paru dans Témoigner. Entre histoire et mémoire, 119 | 2014
  • Rwanda (episode 3) [Texte intégral]
    The arts and the representation of the genocide of the Tutsi in Rwanda
    Paru dans Témoigner. Entre histoire et mémoire, 119 | 2014
  • Rwanda, Épisode 1 [Texte intégral]
    Vingt ans après : Mémoire du génocide des Tutsi
    Paru dans Témoigner. Entre histoire et mémoire, 117 | 2014
Haut de page

Droits d’auteur

Tous droits réservés

Haut de page
  • Logo Fondation Auschwitz
  • Logo Fédération Wallonie-Bruxelles
  • Logo Loterie nationale
  • Logo Nationale Loterij
  • OpenEdition Journals