“Martha’s Labyrint Een uitzonderlijke vrouwengeschiedenis”
Résumé
BOEK: Het leven lacht de 26-jarige Martha Geiringer toe in 1938: de Weense biologe werkt volop aan een veelbelovend doctoraat. Een doctoraat dat nooit voltooid zal worden. Want Martha is Joods. Door de Anschluss en het sterk toegenomen antisemitisme verlaat Martha noodgedwongen haar onderzoeksinstituut en samen met haar familie slaat ze op de vlucht. Via Zwitserland en Frankrijk belandt ze in België. Daar wordt ze opgevangen door Yvonne Fontaine, een Gentse verzetsstrijdster die zich het lot van de Martha aantrekt en haar van 1938 tot 1942 onderdak verleent in haar dokterspraktijk.
Notes de l’auteur
Meer weten.
Verschooris, Marc, Martha’s Labyrint. Een uitzonderlijke vrouwengeschiedenis, Gorredijk: Sterck & De Vreese, 2021, 335 p.
Texte intégral
1Het klikt meteen tussen de intelligente Martha en de rebelse Yvonne, die zich als gehuwde vrouw niet laat verstikken door de patriarchale conventies van die tijd. Niet haar man, de gefnuikte architect Andreas Claessens, maar zij is de belangrijkste kostwinner. Ook Martha kleurt buiten de lijntjes. Ze weigert haar lesbische geaardheid verborgen te houden, want ‘Ich kann nichts daran ändern’. De band tussen beide vrijgevochten vrouwen wordt algauw inniger en Yvonne verlaat het echtelijke bed om in Martha’s kamer in te trekken. Hoewel de tijd een idyllische zomer lang lijkt stil te staan is het tegendeel waar: België wordt bezet en antisemitische wetten worden ingevoerd. Martha maakt een rationele keuze, verlaat Gent en vlucht verder. Naar de Filipijnen, waar ze van plan is een verstandshuwelijk aan te gaan met een oude Weense bekende. Dat plan draait op niks uit en Martha keert halsoverkop terug naar Gent. Terug naar Yvonne. De situatie is echter grondig veranderd en Martha wordt verschillende keren gevangengezet. In 1942 bijvoorbeeld omdat ze zonder de verplichte Jodenster op pad is. Een jaar eerder is het huwelijk van Yvonne en Andreas na hoogoplopende ruzies finaal op de klippen gelopen en wordt de echtscheiding aangevraagd. Een echtscheiding die meteen ook het tragische einde van Martha inluidt. Andreas is ondertussen in de ban van de collaboratie en neemt wraak door Martha te verklikken. Ze wordt opgepakt en gedeporteerd naar Auschwitz waar ze overlijdt. Martha is dertig jaar oud.
2Met het portret van de bewogen levens van twee uitzonderlijke vrouwen die elkaar in troebele tijden leerden kennen, heeft Marc Verschooris een beklijvend boek geschreven. De historicus is verbonden aan het CEGESOMA, dat toonaangevend onderzoek doet naar de Tweede Wereldoorlog, en specialiseert zich al bijna twintig jaar in verzet, collaboratie en Jodenvervolging in Vlaanderen. Eerder schreef hij het verhaal van Martha en Yvonne al beknopt neer in Uit de lus van de strop (2020) waarin hij de verhalen van Gentse verzetsstrijders bundelde. Dat boek las ook Yvonnes kleindochter, die niet op de hoogte was van het moedige verzet van haar grootmoeder. Met behulp van een stapel onbekende documenten en foto’s uit het familiearchief verdiepte Verschooris zich verder in het verbijsterende levensverhaal van Martha en Yvonne. Martha’s labyrint bevindt zich op het kruispunt van Holocauststudies, het onderzoek naar collaboratie en verzet in België, migratie- en gendergeschiedenis. De manier waarop Verschooris al deze thema’s behandelde en zich geduldig maar trefzeker vastbeet in het bronnenmateriaal om zo een bijzonder complexe puzzel te leggen, wekt bewondering. De manier waarop de levens van Martha en Yvonne met elkaar verweven raakten, symboliseren een veelvoud aan onbeschreven levensverhalen van Joodse slachtoffers, verzetsstrijders, collaborateurs of toevallige omstaanders. Onvermoeibaar en geëngageerd traceert de auteur het sociale netwerk van beide vrouwen via hun briefwisseling, juridische bronnen, reisdocumenten enzovoort.
Monument voor de onder het naziregime vervolgde homo’s (Tel Aviv)
© Christian Till, commons wikimedia, 2015
- 1 Zie onder andere: Albanese, Patrizia, Mothers of the Nation: Women, Families, and Nationalism in Tw (...)
- 2 Kater, Michael, Hitler Youth, Harvard: Harvard University Press, 2006, hier vooral pp. 70‑85.
- 3 Mosse, George Lachman, Nationalism and Sexuality: Middle-Class Morality and Sexual Norms in Modern (...)
3Niets dan lof dus. En toch maakte ik me, specifiek als genderhistoricus, enkele bedenkingen tijdens het lezen van dit boek dat Verschooris als een ‘biografische schets’ omschrijft. Als gevolg van de diepgaande aandacht voor de vele persoonlijke details uit het leven van beide vrouwen, blijft er weinig ruimte over om een algemene context te schetsen. Hoe uitzonderlijk waren de vrijgevochten vrouwen Yvonne en Martha? Hoe gebruikelijk was het om als vrouw aan hogere studies te beginnen? Hoe vlot verliepen echtscheidingen in die tijd? Hoe sterk was het kostwinnersmodel? Hoe moeten we Yvonne en Martha situeren binnen de normatieve genderverhoudingen van die tijd? Wat mij betreft kon de levensloop gerust nu en dan onderbroken worden om via secundaire literatuur te illustreren hoe de Tweede Wereldoorlog niet enkel een globaal militair conflict was, waarbij de menselijke tol van ongeziene omvang was, maar ook een periode van doorslaggevend belang voor de geldende genderpatronen. Van bij het ontstaan tijdens het Interbellum ontwikkelde het fascisme namelijk uitgesproken denkbeelden over de respectievelijke rollen van mannen en vrouwen in de samenleving. Fascistische leiders zoals Mussolini en Hitler propageerden onvermoeibaar de glorificatie van de viriele, militaire mannelijkheid waarbij strijdlust en geweld verheerlijkt werd. Vrouwen hadden in dit plaaatje dan weer geen publieke of politieke rol te spelen en werden gereduceerd tot huismoeders die de soldaten van morgen moesten opvoeden.1 Deze genderidealen werden in nazi-Duitsland zelf via jeugdbewegingen als de Hitlerjugend en de Bund Deutscher Mädel met de paplepel ingegeven.2 Ook de raciale ideologie van het nazisme werd ‘gegenderd’. Zo werden Joodse mannen, nogal tegenstrijdig, geportretteerd als seksuele roofdieren die er constant op uit waren om Duitse, Arische vrouwen te verkrachten enerzijds en als verwijfde, onpatriottische, zwakke wezens anderzijds.3 Joodse vrouwen werden dan weer als minder vrouwelijk en inferieur tegenover Arische vrouwen omschreven.
4Ook de implicaties van de innige relatie tussen Martha en Yvonne blijven enigszins onderbelicht. Het komt historici evenwel niet toe om historische actoren te ‘outen’ of te ‘labelen’ indien die actoren zichzelf niet in beschikbaar bronmateriaal hebben uitgesproken over hun seksuele verlangens of geaardheid (een overigens uitgesproken modern concept dat goeddeels onbruikbaar is voor historici zoals ikzelf die werken rond het Ancien Régime). Verschooris spreekt zich dus niet expliciet uit over de exacte aard van de relatie tussen beide protagonisten. Toch blijkt duidelijk doorheen het boek dat Martha niet twijfelt over haar seksuele voorkeur voor vrouwen en haar geaardheid niet bepaald verborgen houdt voor de buitenwereld. Ook hier was meer algemene duiding welkom geweest: hoe gevaarlijk was het tijdens het Interbellum en de Tweede Wereldoorlog voor vrouwen (en mannen) die op hetzelfde geslacht vielen om in die dagen openlijk uit te komen voor hun gevoelens?
- 4 Beachy, Robert, Gay Berlin: Birthplace of a modern Identity, New York: Knopf, 2014.
- 5 Domeier, Norman, “The Homosexual Scare and the Masculinization of German Politics Before World War (...)
- 6 Crouthamel, Jason, An Intimate History of the Front: Masculinity, Sexuality, and German Soldiers in (...)
5De geschiedenis van de LGBTQ-gemeenschap in Duitsland is een ambigu verhaal. Enerzijds waren Duitse intellectuelen en activisten, met Magnus Hirschfeld op kop, op het einde van de negentiende eeuw Europese pioniers in het strijden voor de decriminalisering van homoseksualiteit: artikel 175 uit de Duitse strafwet, dat homoseksualiteit met gevangenis bestrafte, moest afgeschaft worden. Homoseksuelen werden er in toenemende mate als een ‘derde sekse’ beschouwd. Met name in Berlijn ontwikkelde zich tijdens de ‘gay twenties’ een bloeiende subcultuur met tal van chique clubs en ondergrondse bars voor zowel homoseksuele mannen als lesbische vrouwen.4 Anderzijds werd homoseksualiteit al voor de Eerste Wereldoorlog beschouwd als een gevaar voor de demografie en als onpatriottisch (vooral nadat het Eulenburgschandaal van 1907-1908 onthulde dat keizer Wilhelm II zich omringd had met een kring homoseksuele adviseurs die onsuccesvolle militaire adviezen gegeven hadden).5 Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd homoseksualiteit onder Duitse soldaten echter zelden bestraft indien er sprake was van wederzijdse consensus. Men ging ervan uit dat homo-erotische handelingen het gevolg waren van seksuele deprivatie en dus eerder een uiting waren van ‘noodseksualiteit’ dan van een bewuste seksuele geaardheid. Bovendien wilde men zo weinig mogelijk ruchtbaarheid geven aan dergelijke gevallen.6
- 7 Giles, Geoffrey, “The Persecution of Gay Men and Lesbians During the Third Reich,” in: Jonathan Fri (...)
- 8 Whisnant, Clayton, Queer Identities and Politics in Germany: A History, 1880-1945, Columbia: Columb (...)
- 9 Marhoefer, Laurie, Sex and the Weimar Republic: German Homosexual Emancipation and the Rise of the (...)
- 10 van der Klein, Marjan en van der Meer, Theo, “Gevangen in slachtofferschap. Homoseksualiteit en de (...)
- 11 Whisnant, Queer Identities and Politics in Germany, 240.
6Tijdens het Interbellum creëerde de eerder genoemde propaganda rond viriele mannelijkheid waarin de ideale proporties van het atletische, Arische mannelijke lichaam geësthetiseerd werden onbedoeld een homo-erotische beeldvorming waarbij de bejubelde camaraderie tussen soldaten ook op een deviante manier gelezen kon worden.7 Al maakten de Nacht van de Lange Messen en de moord op de homoseksuele Ernst Röhm in 1934 duidelijk dat er voor de partijtop van de NSDAP geen plaats was voor homoseksualiteit binnen haar rangen of daarbuiten. In de jaren 1930 steeg het aantal gevangenisstraffen op basis van paragraaf 175 dan ook zienderogen: tussen 1937 en 1939 werden maar liefst 600 homoseksuelen per week gearresteerd in nazi-Duitsland.8 Censuurcampagnes lieten in diezelfde periode LGBT-gerelateerde boeken en tijdschriften, zoals ‘Frauenliebe’ of ‘Blätter für die ideale Frauenfreundschaft’ massaal in vlammen opgaan.9 Homoseksuelen vormden immers een bedreiging voor het voortbestaan van het Arische ras. Men legde bovendien een direct verband tussen homoseksuelen en Joden.10 In bepaalde gevallen werden homoseksuelen als een onmiddellijk bedreiging voor de staat gezien en naar concentratiekampen gestuurd. Recente schattingen over hun precieze aantallen variëren tussen de 5000 en 6000 individuen, al zouden zo’n 100.000 personen tussen 1933 en 1945 gearresteerd worden door verschillende instanties.11
- 12 Schoppmann, Claudia, “The Position of Lesbian Women in the Nazi Period,” in: Gunter Grau (ed.), Hid (...)
- 13 Schoppmann, Claudia, “National Socialist Policies Towards Female Homosexuality,” in: Lynn Abrams en (...)
- 14 Schoppmann, Claudia, Nationalsozialistische Sexualpolitik und weibliche Homosexualität, Pfaffenweil (...)
7Deze cijfers gaan voornamelijk over homoseksuele mannen. De vervolging van lesbische vrouwen was een stuk minder belangrijk voor de nazi’s. Sommige lesbische vrouwen doken onder via een schijnhuwelijk, maar ook voor hen die niet voor deze optie kozen, lag de kans op arrestatie veel lager. Lesbische vrouwen werden namelijk in tegenstelling tot hun mannelijke tegenhangers niet door paragraaf 175 gecriminaliseerd.12 Dit impliceerde in geen geval dat ze getolereerd werden. Ook hun bars werden aan politieraids onderworpen en lesbische verenigingen werden verboden.13 En ook sommige lesbische vrouwen eindigden wel degelijk in een concentratiekamp. Meestal niet omwille van hun geaardheid, maar omdat ze communistisch, asociaal of – net zoals Martha – Joods waren. Van sommige slachtoffers weten we dat ze tewerkgesteld werden in kampbordelen in een poging om de patriarchale orde te bevestigen. Van lesbische vrouwen werd namelijk gedacht dat ze slechts tijdelijk verleid werden, in tegenstelling tot homoseksuele mannen.14
- 15 Schuyf, Judith, “’Zij dienen als onkruid in den Nederlandschen tuin te worden uitgerot’. Nederlands (...)
- 16 Müller, Klaus en Schuyf, Judith, Het begint met nee zeggen. Biografieën rond verzet en homoseksuali (...)
- 17 van der Klein, Marjan en van der Meer, Theo, “Gevangen in slachtofferschap. Homoseksualiteit en de (...)
8De vervolging van zowel homoseksuele mannen als lesbische vrouwen was veel minder verstrekkend buiten nazi-Duitsland, al steeg het aantal veroordelingen na de Anschluss ook sterk in Oostenrijk, waar Martha wegvluchtte. In België en Nederland bleef die vervolging al bij al beperkt. In bezet België was er geen systematische vervolging van homoseksuelen tijdens de bezetting. In Nederland werden homoseksuele handelingen tussen volwassenen strafbaar gesteld door de Duitse bezetter met een maximumstraf van vier jaar. Al liet de SS de handhaving van deze nieuwe wet over aan de lokale politie, waardoor dit grotendeels dode letter bleef.15 Naar schatting 160 Nederlandse homoseksuele mannen werden tijdens de Tweede Wereldoorlog veroordeeld, van wie slechts enkelen naar een concentratiekamp gestuurd werden. Indien het aantal homoseksuele Joden en verzetsstrijders meegeteld worden, ligt het cijfer weliswaar hoger.16 Maar recent onderzoek hekelt de nadruk op het homoseksuele slachtofferschap tijdens de Tweede Wereldoorlog en benadrukt vooral de continuïteit met de vervolging van homoseksualiteit in Nederland aangezien homoseksualiteit er al sinds 1811 gecriminaliseerd werd.17
9Dit literatuuroverzicht in een notendop doet onrecht aan zowel het leed en de levensverhalen van LGBT-slachtoffers van het nazibewind als aan het vele recente en internationale onderzoek dat ernaar gebeurde. Ik wil er enkel mee aangeven dat er wel degelijk heel wat degelijke historische studies voorhanden zijn over de vervolging van homoseksualiteit onder het naziregime. Iets wat een baanbrekend onderzoeker als Marc Verschooris ongetwijfeld weet, al koos hij er in dit publieksboek voor om uitsluitend op de levensverhalen van Martha en Yvonne te focussen. Op zich een te verdedigen keuze, al hadden geïnteresseerde lezers misschien wat verdere leestips gekregen over een subthema waarover al bij al nog steeds niet veel literatuur voorhanden is voor het brede publiek. Los daarvan blijft Martha’s labyrinth een archivalische tour de force die absolute bewondering opwekt.
Notes
1 Zie onder andere: Albanese, Patrizia, Mothers of the Nation: Women, Families, and Nationalism in Twentieth-Century Europe, Toronto: University of Toronto Press, 2006; Whitaker, Elizabeth Dixon, Measuring Mamma’s Milk: Fascism and the Medicalization of Maternity in Italy, Ann Arbor: University of Michigan Press, 2000; en het iets controversiëlere werk van Claudia Koonz, waarin ze aangeeft dat heel wat Duitse vrouwen bereidwillig de nazistische denkbeelden faciliteerden: Koonz, Claudia, Mothers in the Fatherland: Women, the Family, and Nazi Politics, New York: St Martin’s Press, 1987.
2 Kater, Michael, Hitler Youth, Harvard: Harvard University Press, 2006, hier vooral pp. 70‑85.
3 Mosse, George Lachman, Nationalism and Sexuality: Middle-Class Morality and Sexual Norms in Modern Europe, Madison: University of Wisconsin Press, 1985.
4 Beachy, Robert, Gay Berlin: Birthplace of a modern Identity, New York: Knopf, 2014.
5 Domeier, Norman, “The Homosexual Scare and the Masculinization of German Politics Before World War I,” Central European History 47(2), 2014, 737‑759.
6 Crouthamel, Jason, An Intimate History of the Front: Masculinity, Sexuality, and German Soldiers in the First World War, New York: Palgrave Macmillan, 2014. Pursell, Tim, “Queer Eyes and Wagnerian Guys: Homoeroticism in the Art of the Third Reich,” Journal of the History of Sexuality 17(1), 2008, 110-137. Deze associaties leven op onverwachte manier door in de VS waar bepaalde conservatieve kringen ervan overtuigd zijn dat heel wat prominente nazi’s homoseksueel waren, wat voor hen aanleiding vormt om voorvechters van LGBTQ-rechten als nazi’s weg te zetten. Zie daarvoor: Wackerfuss, Andrew, Stormtrooper Families: Homosexuality in the Early Nazi Movement, New York: Harington Park Press, 2015, vooral p. 341.
7 Giles, Geoffrey, “The Persecution of Gay Men and Lesbians During the Third Reich,” in: Jonathan Friedman (ed.), The Routledge History of the Holocaust, Londen: Routledge, 2010, 392.
8 Whisnant, Clayton, Queer Identities and Politics in Germany: A History, 1880-1945, Columbia: Columbia University Press, 2016, 210.
9 Marhoefer, Laurie, Sex and the Weimar Republic: German Homosexual Emancipation and the Rise of the Nazis, Toronto: Toronto University Press, 2015, p. 152; Stefan Micheler en Patricia Szobar, “Homophobic Propaganda and the Denunciation of Same-Sex Desiring Men under National Socialism,” Journal of the History of Sexuality 11(1/2), 2002, 95‑130. Zie ook de andere bijdragen aan dit themanummer over seksualiteit en het Duitse fascisme.
10 van der Klein, Marjan en van der Meer, Theo, “Gevangen in slachtofferschap. Homoseksualiteit en de Tweede Wereldoorlog,” De Gids 170 2007, 2.
11 Whisnant, Queer Identities and Politics in Germany, 240.
12 Schoppmann, Claudia, “The Position of Lesbian Women in the Nazi Period,” in: Gunter Grau (ed.), Hidden Holocaust? Gay and Lesbian Persecution in Germany, 1933-1945, Chicago: Fitzroy Dearborn, 1995, 13.
13 Schoppmann, Claudia, “National Socialist Policies Towards Female Homosexuality,” in: Lynn Abrams en Elizabeth Harvey (eds.), Gender Relations in German History. Power, Agency and Experience from the Sixteenth to the Twentieth Century, Londen: Routledge, 1996.
14 Schoppmann, Claudia, Nationalsozialistische Sexualpolitik und weibliche Homosexualität, Pfaffenweiler: Centaurus, 1991. Een Engelstalig uittreksel hiervan is: Schopmann, Claudia, “’This Kind of Love’: Descriptions of Lesbian Behaviour in Nazi Concentration Camps,” Getuigen. Tussen geschiedenis en herinnering 125, 2017, 82‑90. Zie ook de andere artikelen in dit themanummer over de vervolging van homoseksuelen door de nazi’s.
15 Schuyf, Judith, “’Zij dienen als onkruid in den Nederlandschen tuin te worden uitgerot’. Nederlandse homoseksuelen in de Tweede Wereldoorlog,” Auschwitz Bulletin 46(1), 2002, 34‑35.
16 Müller, Klaus en Schuyf, Judith, Het begint met nee zeggen. Biografieën rond verzet en homoseksualiteit, 1940-1945, Amsterdam: Schrorer boeken, 2006.
17 van der Klein, Marjan en van der Meer, Theo, “Gevangen in slachtofferschap. Homoseksualiteit en de Tweede Wereldoorlog,” De Gids 170 2007, 2.
Haut de pageTable des illustrations
![]() |
|
|---|---|
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/11770/img-1.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 615k |
![]() |
|
| Titre | Monument voor de onder het naziregime vervolgde homo’s (Tel Aviv) |
| Crédits | © Christian Till, commons wikimedia, 2015 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/11770/img-2.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 613k |
Pour citer cet article
Référence papier
Jonas Roelens, « “Martha’s Labyrint Een uitzonderlijke vrouwengeschiedenis” », Témoigner. Entre histoire et mémoire, 136 | 2023, 5-8.
Référence électronique
Jonas Roelens, « “Martha’s Labyrint Een uitzonderlijke vrouwengeschiedenis” », Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 136 | 2023, mis en ligne le 15 juin 2023, consulté le 16 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/11770 ; DOI : https://doi.org/10.4000/temoigner.11770
Haut de pageDroits d’auteur
Le texte et les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés), sont « Tous droits réservés », sauf mention contraire.
Haut de page






