“Der Vortrupp, das warst eigentlich nur Du.” Een Antwerpse exiluitgeverij die er geen was
Résumé
Gedurende een bijzonder korte periode (1939) was uitgeverij Vortrupp in Antwerpen actief. De conservatieve joodse uitgever Hans Joachim Schoeps (1909-1980) ontvluchtte Duitsland in 1938 – zijn beide ouders zouden in de Holocaust omkomen. Historicus en (kerk-)jurist Frank Judo schetst Schoeps’ calvarietocht door België en Nederland om de Berlijnse uitgeverij in ballingschap nieuw leven in te blazen. Judo beroept zich daarvoor op ongepubliceerd bronnenmateriaal, dat hij in de Berliner Staatsbibliothek terugvond.
Plan
Haut de pageTexte intégral
1In het najaar van 2019 werd in het Gentse liberale archief Liberas een tentoonstelling georganiseerd onder de titel “Wie zal het zeggen? Censuur en vrije meningsuiting in de collectie van Liberas.” Een van de meer opmerkelijke stukken in die tentoonstelling was een brochure uit 1941 onder de weinig goeds voorspellende titel Tegen ophitsing en wanorde. Lijst der aan den verkoop onttrokken en verboden boeken in België.
2De inhoud van deze brochure gaf aanleiding tot een kleine analyse op de website van Liberas,1 waarvan één zin onze aandacht trok: “De lijst met uitgevers waarvan de gehele productie verboden is, is kort maar krachtig met een vijftiental namen, waaronder ook een uitgeverij met zetel in Antwerpen: Vortrupp Verlag.”
- 2 Bijvoorbeeld Mogge, Wilhelm, “Jude, Preusse, Jugendbewegter. Hans-Joachim Schoeps (1909-1980)” in J (...)
3Het zou overdreven zijn te beweren dat de naam van deze uitgeverij bij veel mensen meteen een belletje doet rinkelen, maar dat Vortrupp heeft gepubliceerd met Antwerpen als plaats van uitgave, staat buiten kijf. Preciezer: er is een enkel boek verschenen dat op de titelpagina de vermelding “Vortrupp Verlag, Antwerpen” draagt, namelijk het eerste deel van de reeks “Religion in dieser Zeit”, Hans Joachim Schoeps’ essay Der moderne Mensch und die Verkündigung der Religionen uit 1939. In die reeks waren nog vijf delen aangekondigd, maar van een effectieve publicatie daarvan is geen spoor te vinden. Ook in de beperkte literatuur over de uitgeverij wordt vermeld dat ze in 1939 in de Scheldestad actief was.2
4Niet alleen vooruitblikkend, maar ook in de achteruitkijkspiegel lijkt het Antwerpse avontuur van Vortrupp Verlag niet bijster omvangrijk te zijn geweest. Alle boeken uit het fonds van Vortrupp waarnaar wordt verwezen in Der moderne Mensch dragen Berlijn als plaats van uitgave. Dat is zelfs het geval met een uitgave uit datzelfde jaar 1939, namelijk Hans Martin Schwarz’ praktische gids voor emigranten, USA als Einwanderungsland.
5Sloeg het verbod van de hele productie van de Antwerpse uitgeverij dan alleen op een schamel boekje van nog geen vijftig bladzijden? Of was er meer aan de hand? Om dat te begrijpen, moeten we even ingaan op de geschiedenis van Vortrupp Verlag, de achterliggende beweging Deutscher Vortrupp en hun bezieler Hans Joachim Schoeps (1909‑1980)
Buitenstaander der buitenstaanders: Hans Joachim Schoeps en zijn initiatieven in de Weimartijd
- 3 Voor een algemene inleiding tot Schoeps’ leven en denken, zie Brumlik, Micha, Preussisch, konservat (...)
6Schoeps, geboren in Berlijn, was de zoon van een Pruisische legerarts van joodse confessie, die fundamenteel dichter stond bij de dynastie van de Hohenzollern dan bij het project van de Duitse eenmaking.3 Zoon Hans-Joachim studeerde aan meerdere Duitse universiteiten geschiedenis, literatuurwetenschap en godsdienstfilosofie. In dat laatste vak promoveerde hij in 1932 te Leipzig bij Joachim Wach over joodse godsdienstfilosofie in de Nieuwe Tijd.
7Tijdens zijn studieperiode in Marburg trad Schoeps toe tot het Corps Rhenania Strassburg, een studentenvereniging die behoorde tot het overwegend Duits-nationalistische Kösener Convent en waarin het academisch duelleren (de zogenaamde Mensur) voor alle leden verplicht was. Schoeps verliet weliswaar de vereniging na twee jaar, maar bleef zijn leven lang in nauw contact met deze en andere vergelijkbare verenigingen. Daarbij moet worden gezegd dat de Rhenania in 1934 weigerde gevolg te geven aan de zogenaamde Ariërparagraaf en haar Joodse leden uit te sluiten.
8Misschien nog verregaander was Schoeps’ engagement in zogenaamde “Bündische” jeugdbeweging. Die vrij heterogene verzameling van jongerengroepen verwierp de burgerlijke cultuur van het Duitse keizerrijk en meende enkel in de eigen kracht van de jeugd kansen te zien voor een krachtige wedergeboorte van Duitsland. Het kan dan ook niet verbazen dat een groot deel van de beweging aansluiting zocht bij nationalistische stromingen, maar er waren ook kleinere groepen van socialistische, communistische, katholieke of protestantse huize.
9In het spoor van die beweging richtte Schoeps eind februari 1933, dus na de machtsgreep van Hitler, een eigen jeugdbeweging op onder de naam Deutsche Vortrupp. Gefolgschaft Deutscher Juden. Getalsmatig kan dat initiatief onmogelijk een succes worden genoemd, maar de oprichting van de jeugdgroep gaf wel hoop aan de groepen die bleven geloven in de combinatie van Joods-zijn en Duits-zijn, ook in de haast onmogelijke omstandigheden van die tijd. De Vortrupp kon dus rekenen op een warm onthaal vanwege groepen als de Reichsbund jüdischer Frontsoldaten en het Verband nationaldeutscher Juden van Max Naumann.
10Schoeps ging zeer ver in zijn dialoog met het meest extreme Duitse nationalisme, wat hem het ongenuanceerde maar niet onbegrijpelijke verwijt opleverde een Joods hitleriaan te zijn. Dat hij er in 1933 niet voor terugschrok samen met de zelfverklaarde antisemiet en theoreticus van de Bündische jeugdbeweging Hans Blüher een boek te schrijven onder de titel Streit um Israel. Ein jüdisch-christliches Gespräch droeg er zeker niet toe bij die dubbelzinnigheid te verminderen.
- 4 Over Schoeps’ omgang met deze vaststelling, zie Stienen, Daniel Benedikt, “Die unerträgliche Schwie (...)
11Als iemand al zou geloofd hebben in een mogelijkheid tot verstandhouding tussen de groep rond Schoeps en het nationaalsocialisme, toonden de feiten al gauw aan dat dit een illusie moest zijn.4 In 1935 werd een eind gemaakt aan het verschijnen van het tijdschrift. De uitgeverij van de beweging bleef voorlopig bestaan, maar Schoeps begreep elke dag wat meer dat verder functioneren in het Duitsland van Hitler en de zijnen onmogelijk was. Op Kerstavond 1938 profiteerde hij van de verminderde waakzaamheid van de grenswachten op de Berlijnse luchthaven Tempelhof om naar Zweden te vluchten. Zijn ouders verkozen in Berlijn te blijven en werden slachtoffer van de volkenmoord: vader Schoeps werd in 1942 om het leven gebracht in Theresienstadt, moeder Schoeps werd in 1944 in Auschwitz vermoord.
De omzwervingen van een uitgeverij en een uitgever
- 5 Schoeps aan Kurt Emmerich, 28 april 1937, Berlijn, Staatsbibliothek-Preussischer Kulturbesitz, Nach (...)
12Schoeps’ groeiende besef van de onmogelijkheid in Duitsland verder te functioneren was des te meer tragisch omdat het zo niet definitief dan toch minstens in zeer verregaande mate de onmogelijkheid aantoonde om de twee polen van zijn identiteitsdenken, namelijk de joodse religie en de Duitse nationaliteit, samen te mogen beleven. Vanaf de stopzetting van het tijdschrift Der Vortrupp in 1935 gaf zijn correspondentie dan ook steeds meer blijk van een fundamentele vorm van wanhoop, die onder meer bleek uit zijn illusieloze pogingen om elders een nieuw bestaan te kunnen opbouwen. In april 1937 drukte hij het als volgt uit: “Der Vortrupp Kreis wurde Dezember 1935 aufgelöst, der Verlag arbeitet in bescheidenen Rahmen weiter (vgl. Prospekt). Die Freunde sind über die ganze Welt verstreut.”5
- 6 Over Van Holk, zie het lemma van H.J. Heering in het Biografisch Woordenboek van Nederland, te raad (...)
- 7 Schoeps aan Van Senden, 30 juli 1936, Van Senden aan Schoeps, 19 juli 1936, Internationale School v (...)
13Meteen liet hij zijn correspondent weten pogingen te doen aangesteld te worden als privaatdocent joodse religiefilosofie aan de universiteit te Leiden. Hoewel die pogingen uiteindelijk zouden stranden op Schoeps’ gebrek aan ervaring als docent in het hoger onderwijs, gaven ze Schoeps wel de mogelijkheid zijn netwerk in Nederland verder uit te bouwen. Met name de Leidse hoogleraar in de encyclopedie van de godgeleerdheid, Lambertus Jacobus van Holk,6 adviseerde Schoeps over manieren om de Leidse gremia te overtuigen. Een misschien minder prestigieus, maar op korte termijn meer succesvol contact, liep over de Internationale School voor Wijsbegeerte in Leusden, ooit nog opgericht door de schrijver Frederik van Eeden. Daar mocht hij in april 1937, op aanbeveling van de theoloog Gerard Hendrik van Senden, enkele lezingen geven. Het scheelde geen haar of ook deze lezingen waren afgelast geweest, bij gebrek aan publieksbelangstelling.7
- 8 Horwitz aan Schoeps, 24 februari 1937, NL Schoeps, Ordner 94, Private Korrespondenz 1937. Over Horw (...)
- 9 Horwitz aan Schoeps, 29 juli 1939, NL Schoeps, Ordner 95, Private Korrespondenz 1938.
14Daarnaast hadden enkele oude medestanders uit de Vortrupp-kern een heenkomen gezocht in Nederland, waaronder Schoeps’ vertrouweling Ernst Horwitz, een Berlijnse econoom die in Amsterdam het Münchense antiquariaat Halle in ballingschap voortzette. Met Horwitz wisselde Schoeps wel eens van gedachten over de toekomst van de uitgeverij,8 maar veel hoop kon Horwitz zijn vriend niet geven: de Nederlandse immigratiewetgeving werd voortdurend scherper toegepast, wat een vestiging in dat land allicht tot een illusie maakte.9
- 10 Schoeps aan Blau, 29 september 1938, NL Schoeps, Ordner 95, Private Korrespondenz 1938.
- 11 Heimann aan Schoeps, s.d., NL Schoeps, Ordner 95, Private Korrespondenz 1938.
15Intussen keek Schoeps ook richting België. Een verhuis naar Brussel zou hem toelaten daar verder te studeren en allicht ook les te geven aan de Joodse school aldaar.10 In Antwerpen had hij dan weer contacten met Herbert Heimann, die hij kende uit de jeugdbeweging en die bediende was bij de kledingzaak Le Manteau aan de Meir.11
16Begin 1938 namen de emigratieplannen richting Nederland een meer concrete vorm aan. Schoeps nam contact met Benjamin Gobits, hoofdredacteur van het Weekblad voor Israëlitische Huisgezinnen en een gezaghebbende stem in Joods Nederland. Beide heren hadden elkaar ontmoet toen Schoeps een benoeming in Leiden nastreefde en nu wou hij wel eens horen welke de mogelijkheden waren om naar dat land te verhuizen en er meteen ook de uitgeverij te vestigen, die dan in het Nederlands zou publiceren. Dat laatste vond Gobits alvast geen goed idee: wie de werken van Vortrupp interessant vond, zou ze wel in het Duits lezen.
- 12 Hierover Andringa, Els, “Mediatie en transfer van Duitse Exil-literatuur in Nederlandse setting. Ov (...)
- 13 Schoeps aan Gobits, 7 januari 1938, Gobits aan Schoeps, 20 januari 1938, NL Schoeps, Ordner 95, Pri (...)
- 14 Nübel aan Schoeps, 24 mei 1938, Ernst Rosenthal aan Schoeps, 12 maart 1938, NL Schoeps, Ordner 95, (...)
17Of een verhuis van de uitgeverij een goede zaak zou zijn, kon Gobits niet beoordelen. Daarvoor verwees hij Schoeps naar dr. Kurt Hirsch, een jurist die zich na zijn vlucht uit Duitsland in Amsterdam had gevestigd, waar hij onder meer de verantwoordelijkheid droeg voor de Nederlandse poot van het tijdschrift Das Neue Tage-Buch van Leopold Schwarzschild. De keuze om dat blad zowel een vestiging in Nederland als een in Frankrijk te bezorgen, was erop gericht een uitweg te hebben als de regering van een van beide landen maatregelen tegen exiltijdschriften zou nemen.12 Gobits verklaarde zich alvast bereid tussenpersoon te zijn bij het zoeken naar een drukker.13 Ook anderen adviseerden Schoeps in die tijd over de mogelijkheden en onmogelijkheden om de uitgeverij naar Nederland over te brengen en met name over de financiële waarborgen die in dat geval ter beschikking zouden moeten zijn.14
- 15 Op 27 juli 1939 dankte dominee Devos uit Sneek Schoeps voor de toezending, Devos aan Schoeps, 27 ju (...)
- 16 Over Wattez, zie Rodermond, Hilco, ’s-Gravenhage, een uitzonderlijke boekenstad, Den Haag: De nieuw (...)
18In de zomer van 193915 verscheen dan Schoeps Der moderne Mensch und die Verkündigung der Religionen bij Vortupp Verlag, met Antwerpen als plaats van uitgave. Opmerkelijk genoeg vermeldt het boek geen adres, wel een contactadres voor Nederland, namelijk de boekhandel van Evert Wattez in Den Haag en een drukkerij, eveneens in Nederland, namelijk P. van der Linden aan de Warmoezeniersstraat in dezelfde stad. Wattez, gevestigd aan de Papestraat, was sinds 1934 boekhandelaar met een aanbod dat vooral gericht was op het christelijk-gereformeerde bevolkingsdeel. In 1941 werd hij wegens zijn verzetsactiviteiten aangehouden en veroordeeld tot een jaar tuchthuis.16
- 17 Hug aan Vortrupp-verlag, 30 oktober 1939, NL Schoeps, Ordner 96, Private Korrespondenz 1939‑40. Hug (...)
19Enkele lezers dankten spoedig na de publicatie voor toezending van een exemplaar van het boek. Zo de Zwitserse dominee Herbert Hug uit Sennwald, die meteen ook zorgde voor een recensie in het Kirchenblatt.17 Hug stuurde zijn bedankje niet naar Schoeps in Zweden, maar naar het verzendadres van de uitgeverij, dat blijkbaar in Scheveningen was. Is het toeval dat dat ook de woonplaats van Benjamin Gobits was?
- 18 Rosenmüller aan Schoeps, 10 februari 1940, NL Schoeps, Ordner 96, Private Korrespondenz 1939‑40.
20Ook andere contacten wisten hoe de vork in de steel zat. Nog in februari 1940 schreef een correspondent van Schoeps de uitgever in de volgende termen aan: “Ihrem holl. Verlag wünsche ich Blühen und Gedeihen. Stecken nur Sie selbst kein Geld rein. Was fremde Leute riskieren, soll mir egal sein.”18
- 19 Schoeps aan dr. Siegfried Urias, 20 oktober 1939, NL Schoeps, Ordner 96, Private Korrespondenz 1939 (...)
21Schoeps zelf bleef wat dubbelzinniger: “Der Vortrupp-Verlag, der uns in Deutschland ja so viel Sorgen machte, ist von mir in Holland-Belgien wieder aufgerichtet worden, seine neuerliche Produktion aber durch den Krieg unterbrochen.”19
22Zo lijken de stukken van de puzzel in elkaar te vallen. Operationeel was Vortrupp-Verlag medio 1939 geen Belgisch, maar een Nederlands verhaal, waarin joodse en protestants-christelijke contacten van Schoeps schouder aan schouder stonden om de bijzondere stem van uitgever en uitgeverij hoorbaar te houden. Deze contacten had Schoeps vooral verworven door zijn publicaties over de interreligieuze dialoog en door zijn zoektocht naar een academische aanstelling in Nederland.
23De vermelding van Antwerpen als plaats van uitgave diende allicht meerdere doelen. Het was een manier om te ontkomen aan verplichtingen om waarborgen te stellen, het was een vals spoor om de nationaalsocialistische diensten te misleiden en ongetwijfeld ook het gevolg van het advies van Kurt Hirsch om niet op een enkel paard te wedden en in twee landen een voet aan de grond te houden. Of er in Antwerpen ook maar een begin van uitvoering van die raad was, valt uit de documenten niet af te leiden.
Besluit
- 20 Horwitz aan Schoeps, 20 april 1940, NL Schoeps, Ordner 96, Private Korrespondenz 1939-1940.
24Net voor het uitbreken van de oorlog in het Westen schreef Ernst Horwitz zijn vriend en leermeester Schoeps: “Der Vortrupp, das warst eigentlicht nur Du.”20
25Tot op zekere hoogte had hij gelijk: zonder Schoeps geen Vortrupp, of dat nu over de beweging of over de uitgeverij gaat. De manier waarop Schoeps er medio 1939 nog in slaagde zijn uitgeverij van de Berlijnse woning van zijn ouders over te brengen naar een wat schimmige plek in de Lage Landen, toont aan dat hij kon rekenen op een breed en toegewijd netwerk.
26De meeste hoofdrolspelers van dit avontuur overleefden de oorlog. Schoeps keerde in 1946 terug naar Duitsland en werd hoogleraar geestes- en religiegeschiedenis in Erlangen, waar hij zijn eigensoortige opvattingen verder uitwerkte en verdedigde. Wattez zette zijn boekhandel voort en breidde hem merkelijk uit. Hij overleed in 1969. Benjamin Gobits bleef actief als journalist, onder meer voor de Telegraaf, en richtte het Liberaal Weekblad, het partijorgaan van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie meer op. Hij overleed in 1977.
- 21 Horwitz, Ernst, Eulenflug. Gedichte, Amsterdam: Eigen beheer, 1941, 48‑49.
27Tragisch was het lot van Ernst Horwitz. Hij stierf in Mauthausen op 9 oktober 1941. Nog datzelfde jaar had hij in Amsterdam zijn dichtbundel Eulenflug in eigen beheer uitgegeven. Eenzaamheid, wanhoop en vlucht in de alcoholroes zijn er vaste thema’s. Een opmerkelijk gedicht is het Lied ohne Fahne21, dat kan worden gelezen als een parodie op het Horst Wessellied van de nazi’s, maar ook als een koppige geloofsbelijdenis in de erfenis van de jeugdbeweging die Horwitz en Schoeps hadden gepoogd te verzoenen met hun joodse geloof.
Notes
1 https://www.liberas.eu/tegen-ophitsing-en-wanorde/
2 Bijvoorbeeld Mogge, Wilhelm, “Jude, Preusse, Jugendbewegter. Hans-Joachim Schoeps (1909-1980)” in Jahrbuch des Archivs der Deutschen Jugendbewegung, 14 (1982‑83), 233.
3 Voor een algemene inleiding tot Schoeps’ leven en denken, zie Brumlik, Micha, Preussisch, konservativ, jüdisch. Hans-Joachim Schoeps’ Leben und Werk, Keulen: Böhlau, 2019.
4 Over Schoeps’ omgang met deze vaststelling, zie Stienen, Daniel Benedikt, “Die unerträgliche Schwierigkeit des Seins. Hans-Joachim Schoeps’ konservative Beschäftigung mit dem Nationalsozialismus vor, im und nach dem Exil” in Rüdiger Hachtmann, Franka Maubach en Markus Roth (eds.), Zeitdiagnose im Exil. Zur Deutung des Nationalsozialismus nach 1933, Göttingen: Wallstein, 2020, 113‑139.
5 Schoeps aan Kurt Emmerich, 28 april 1937, Berlijn, Staatsbibliothek-Preussischer Kulturbesitz, Nachlass Schoeps (hierna afgekort NL Schoeps), Ordner 94, Private Korrespondenz 1937. Onze bijzondere dank geldt de medewerkers van de handschriftenafdeling van de Staatsbibliothek te Berlijn, en in het bijzonder dr. Monika Linder en mevrouw Johanna Rech, voor hun hulp bij het raadplegen van de nalatenschap van Hans Joachim Schoeps.
6 Over Van Holk, zie het lemma van H.J. Heering in het Biografisch Woordenboek van Nederland, te raadplegen op http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn2/holk. Van Holk liet zich gunstig opmerken door op 26 november 1940, de dag waarop zijn Joodse collegae verplicht werden ontslag te nemen, college te geven over de onvervangbare waarde van Spinoza voor het Nederlandse geestesleven. Een archief van Van Holk is niet bewaard en dus evenmin de brieven van Schoeps aan hem gericht. Mededelingen van Judith Bosch, kleindochter van Van Holk, op 27 november 2021.
7 Schoeps aan Van Senden, 30 juli 1936, Van Senden aan Schoeps, 19 juli 1936, Internationale School voor Wijsbegeerte aan Schoeps, 3 januari 1937, 25 maart 1937 en 7 april 1937, NL Schoeps, Ordner 94, Private Korrespondenz 1937.
8 Horwitz aan Schoeps, 24 februari 1937, NL Schoeps, Ordner 94, Private Korrespondenz 1937. Over Horwitz: Dominicus, Henry, Mauthausen. Een gedenkboek, Amsterdam, Stichting Vriendenkring Mauthausen, 1995, 43.
9 Horwitz aan Schoeps, 29 juli 1939, NL Schoeps, Ordner 95, Private Korrespondenz 1938.
10 Schoeps aan Blau, 29 september 1938, NL Schoeps, Ordner 95, Private Korrespondenz 1938.
11 Heimann aan Schoeps, s.d., NL Schoeps, Ordner 95, Private Korrespondenz 1938.
12 Hierover Andringa, Els, “Mediatie en transfer van Duitse Exil-literatuur in Nederlandse setting. Over de rol van mediatoren met bijzondere aandacht voor de opkomst van literaire agenten”, Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde 128 (2012) 285.
13 Schoeps aan Gobits, 7 januari 1938, Gobits aan Schoeps, 20 januari 1938, NL Schoeps, Ordner 95, Private Korrespondenz 1938.
14 Nübel aan Schoeps, 24 mei 1938, Ernst Rosenthal aan Schoeps, 12 maart 1938, NL Schoeps, Ordner 95, Private Korrespondenz 1938.
15 Op 27 juli 1939 dankte dominee Devos uit Sneek Schoeps voor de toezending, Devos aan Schoeps, 27 juli 1939, NL Schoeps, Ordner 209, Zuschriften 1933‑1939.
16 Over Wattez, zie Rodermond, Hilco, ’s-Gravenhage, een uitzonderlijke boekenstad, Den Haag: De nieuwe Haagsche, 2004, 71‑73, met dank aan Aad van Maanen voor het wegwijs maken in het Haagse boekhandelsmilieu.
17 Hug aan Vortrupp-verlag, 30 oktober 1939, NL Schoeps, Ordner 96, Private Korrespondenz 1939‑40. Hug (1907-1998) studeerde onder meer in Berlijn en leidde van 1943 tot 1945 het Verein der Freunde Israëls. In 1942 publiceerde hij het boek Das Volk Gottes. Der Kirche Bekenntniss zur Judenfrage. Zie Graf, Karl (ed.), Pfarrerinnen und Pfarrer der Evangelisch-Reformierten Kirche des Kantons Sankt-Gallen 1971-2009, Zürich: Theologischer Verlag, 2010, 56.
18 Rosenmüller aan Schoeps, 10 februari 1940, NL Schoeps, Ordner 96, Private Korrespondenz 1939‑40.
19 Schoeps aan dr. Siegfried Urias, 20 oktober 1939, NL Schoeps, Ordner 96, Private Korrespondenz 1939‑40.
20 Horwitz aan Schoeps, 20 april 1940, NL Schoeps, Ordner 96, Private Korrespondenz 1939-1940.
21 Horwitz, Ernst, Eulenflug. Gedichte, Amsterdam: Eigen beheer, 1941, 48‑49.
Haut de pageTable des illustrations
![]() |
|
|---|---|
| Titre | Hans Joachim Schoeps, omstreeks 1950 |
| Crédits | © Prof. Dr. Julius H. Schoeps |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/11870/img-1.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 886k |
![]() |
|
| Crédits | © Stolpersteine, Traces of War |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/11870/img-2.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 710k |
![]() |
|
| Titre | ‚Der moderne Mensch‘ |
| Crédits | © Frank Judo |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/11870/img-3.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 809k |
Pour citer cet article
Référence papier
Frank Judo, « “Der Vortrupp, das warst eigentlich nur Du.” Een Antwerpse exiluitgeverij die er geen was », Témoigner. Entre histoire et mémoire, 136 | 2023, 82-87.
Référence électronique
Frank Judo, « “Der Vortrupp, das warst eigentlich nur Du.” Een Antwerpse exiluitgeverij die er geen was », Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 136 | 2023, mis en ligne le 10 avril 2024, consulté le 15 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/11870 ; DOI : https://doi.org/10.4000/temoigner.11870
Haut de pageDroits d’auteur
Le texte et les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés), sont « Tous droits réservés », sauf mention contraire.
Haut de page









