Niet te missen
Van Es, Adriaan en Kalmann, Arjeh, ‘Maar ik ben geen schooier.’ Nico van Nieuwenhuysen. Arts in kamp Amersfoort en aan het Oostfront, Almere: Verbum, 2022, 350 p.
Vermaat, Emerson, Reinhard Heydrich. Hitlers bloedhond in bezet Europa, Soesterberg: Uitgeverij Aspekt, 2022, 286 p.
Sels, Geert, Kunst voor Das Reich. Op zoek naar nazi roofkunst uit België, Tielt: Lannoo, 2022, 447 p.
Thys, Erik, Verrukkelijke verraders. Een glamourkoppel, het Avondland en de collaboratie, Berchem: EPO, 2023, 240 p.
Plan
Haut de pageTexte intégral
Maar ik ben geen schooier
Van Es, Adriaan en Kalmann, Arjeh, ‘Maar ik ben geen schooier.’ Nico van Nieuwenhuysen. Arts in kamp Amersfoort en aan het Oostfront, Almere: Verbum, 2022, 350 p.
1Veroordeeld tot twintig jaar cel en een levenslang beroepsverbod; hoe kon het zover komen? Nicolaas van Nieuwenhuysen was een bekwaam en gerespecteerd chirurg, een maatschappelijk geëngageerde notabel die in een van de mooiste huizen op de Amersfoortse Berg woonde. Hij koos na de bezetting in mei 1940 de kant van de Duitsers en ontpopte zich als een bijzonder hardvochtige kamparts in kamp Amersfoort. Met de Nederlandse Ambulance trok hij als SS’er en als chef-chirurg naar het Oostfront om gewonde Duitse soldaten te behandelen.
2Zijn vrouw en hun drie zonen werden na de oorlog samen met andere ‘foute’ Nederlanders langdurig in kamp Amersfoort en andere kampen opgesloten en kregen te maken met op wraak belust bewakingspersoneel. De enige schuld van de zonen bestond eruit dat zij kinderen waren van Nico van Nieuwenhuysen.
3Nico van Nieuwenhuysen (1889-1967) gaf voor zijn rechters toe dat hij een ‘harde man’ was geweest, maar ‘geen schooier’. De schrijvers van dit boek, die konden beschikken over het familiearchief van Van Nieuwenhuysen met onder meer veel nooit eerder gepubliceerde foto’s, laten de feiten spreken en wijden het slothoofdstuk van hun boek samen met Nico’s kleinzoon Nicolaas-John aan morele en medisch-ethische kwesties. Met als belangrijkste vraag: hoe kon Van Nieuwenhuysen de Eed van Hippocrates, waarmee iedere arts zweert het belang van de patiënt altijd voorop te stellen, zo flagrant schenden?
Reinhard Heydrich. Hitlers bloedhond in bezet Europa
Vermaat, Emerson, Reinhard Heydrich. Hitlers bloedhond in bezet Europa, Soesterberg: Uitgeverij Aspekt, 2022, 286 p.
4Op 27 mei 1942 pleegden Josef Gabcik en Jan Kubis in Praag een aanslag op Reinhard Heydrich. Deze oorlogsmisdadiger stond toen op het toppunt van zijn macht. Hij was waarnemend ‘rijksprotector’ van Bohemen en Moravië, zoals de nazi’s Tsjechië noemden. Heydrich was bovendien de hoofdverantwoordelijke voor de massamoord op de Joden. Zijn beruchte ‘veiligheidspolitie’ en ‘veiligheidsdienst’ executeerden meer dan één miljoen Joden, vooral in Polen en de Sovjet-Unie.
5Eind december 1941 had de Tsjechische regering-in-ballingschap in Londen de twee agenten naar het door de nazi’s bezette Tsjechië gestuurd. Dit gebeurde met Britse hulp. Reinhard Heydrich, Hitlers bloedhond in bezet Europa, bezweek op 4 juni aan zijn verwondingen.
6Emerson Vermaat, die de archieven in binnen- en buitenland bezocht, werpt met deze nieuwe biografie nieuw licht op de rol van Heydrich binnen het veiligheidsapparaat van nazi-Duitsland en diens rol met betrekking tot de Holocaust. Hij legt hiermee de wortels bloot van het Duitse antisemitisme en de verderfelijke jodenpolitiek van Hitler-Duitsland.
7Minder bekend is bijvoorbeeld dat de Britse premier Sir Winston Churchill al op 24 augustus 1941 voor de BBC-microfoon waarschuwde voor ‘executies in koelen bloede door de Duitse politietroepen’. De Britten wisten dit, omdat ze de geheime communicatiecodes van de nazi’s hadden gebroken. Churchill stond erop dat hij dit materiaal onder ogen kreeg. Hierdoor wist hij in 1941 ook van tevoren dat Duitsland de Sovjet-Unie zou aanvallen.
8Kort voor zijn dood bezocht Heydrich ook nog het bezette Nederland en Frankrijk. Het doel was om zoveel mogelijk Joden de dood in te jagen. Al in 1941 werd begonnen met de bouw van concentratiekampen. Heydrichs belangrijkste medewerker was bovendien Adolf Eichmann. Die werd in januari 1942 gemachtigd om miljoenen Europese Joden naar de vernietigingskampen te deporteren.
Kunst voor Das Reich. Op zoek naar nazi roofkunst uit België
Sels, Geert, Kunst voor Das Reich. Op zoek naar nazi roofkunst uit België, Tielt: Lannoo, 2022, 447 p.
9Tijdens de Tweede Wereldoorlog vond er een immense kunstroof plaats. Vanuit de bezette gebieden versleepten de nazi’s kunst naar Duitsland om ambitieuze collecties op te zetten. Voor het eerst wordt dat verhaal voor België verteld. Hoe konden schilderijen van Memling, Van der Weyden, Brueghel, Jordaens en Cranach zomaar het land verlaten? De nazi’s haalden woningen leeg, roofden kunst, dwongen eigenaars te verkopen en spendeerden miljoenen rijksmarken op de kunstmarkt.
10Na 8 jaar onderzoek legt Geert Sels de puzzelstukken bij elkaar die hij aantrof in archieven in Parijs, Den Haag, Koblenz en de grootste Belgische steden. Met doorgedreven speurwerk brengt hij de trajecten in kaart waarlangs de kunst werd weggehaald. Hij stelt vast dat verzamelaars, handelaars en veilinghuizen zonder veel terughoudendheid meegingen in de kunstverwerving van de nazi’s.
11Na de oorlog vonden schilderijen uit België hun weg naar het Louvre, Tate Britain, het Getty Museum of de Yale Art Gallery. Nederland, Frankrijk, Duitsland en zelfs Rusland blijken nog altijd kunst te hebben die naar België had moeten terugkeren. Dat maakt het Belgische verhaal tot een internationaal verhaal. Andere werken kwamen wel terug en hangen nu in Belgische musea, maar zonder dat de rechtmatige eigenaars werden opgespoord.
12Waarom is dat niet gebeurd? In tegenstelling tot andere landen is België pijnlijk passief gebleven inzake naziroofkunst. Kunst voor das Reich brengt een ongemakkelijke waarheid en is een stresstest voor het overheidsbeleid. Vergeten dossiers komen bloot te liggen en de duistere kant van schilderijen in onze musea wordt belicht.
Verrukkelijke verraders. Een glamourkoppel, het Avondland en de collaboratie
Thys, Erik, Verrukkelijke verraders. Een glamourkoppel, het Avondland en de collaboratie, Berchem: EPO, 2023, 240 p.
13Stel je voor. Een herenhuis in Brussel waar in de jaren 1930 de Belgische literaire, journalistieke en politieke elite het glas heft – denk aan: Paul-Henri Spaak, Joris Van Severen en Hendrik de Man. Dat salon heeft bestaan. Het werd bestierd door Édouard en Lucienne Didier. Hij: een elegante zakenman. Zij: een femme fatale. Het glamourkoppel is actief in een beweging voor een verenigd Europa. Eerst zonder succes. Maar dan beginnen ook de nazi’s over de vloer te komen.
14In dit boek vertelt Erik Thys het fascinerende verhaal van twee spinnen in het web die later in de oorlog naar Parijs verkassen. Daar richten ze met nazigeld een uitgeverij op die onder anderen Louis-Ferdinand Céline publiceert. Een zedenschets over het elitair- Europese Avondland-ideaal dat vele salonbezoekers in de cadans van de laars deed dansen, de dunne grens tussen idealisme en opportunisme en de charmes van een bloedmooie notarisdochter.
Table des illustrations
![]() |
|
|---|---|
| Titre | Van Es, Adriaan en Kalmann, Arjeh, “‘Maar ik ben geen schooier’” |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12085/img-1.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 1,0M |
![]() |
|
| Titre | Vermaat, Emerson, “Reinhard Heydrich” |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12085/img-2.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 421k |
![]() |
|
| Titre | Sels, Geert, “Kunst voor Das Reich. Op zoek naar nazi roofkunst uit België” |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12085/img-3.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 687k |
![]() |
|
| Titre | Thys, Erik, “Verrukkelijke verraders” |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12085/img-4.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 769k |
Pour citer cet article
Référence papier
« Niet te missen », Témoigner. Entre histoire et mémoire, 136 | 2023, 133-134.
Référence électronique
« Niet te missen », Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 136 | 2023, mis en ligne le 15 juin 2023, consulté le 18 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/12085 ; DOI : https://doi.org/10.4000/temoigner.12085
Haut de pageDroits d’auteur
Le texte et les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés), sont « Tous droits réservés », sauf mention contraire.
Haut de page











