Navigation – Plan du site

AccueilNuméros137LibrairiePhilip Vanquaethem, Vlaamse leeuw...

Librairie

Philip Vanquaethem, Vlaamse leeuwen, Duitse bevelen. Het Vlaams Legioen aan het oostfront

Uitgeverij Ertsberg, 2023
Johan Strobbe
p. 158-159
Référence(s) :

Philip Vanquaethem, Vlaamse leeuwen, Duitse bevelen. Het Vlaams Legioen aan het oostfront, Uitgeverij Ertsberg, 2023. 422 p.

Texte intégral

1De Oostfronters, een benaming die gewoonlijk gebruikt wordt om de groep Vlaamse vrijwilligers aan te duiden die tijdens de Tweede Wereldoorlog in het Duitse leger vochten aan het oostfront, kunnen zich beroemen op een uitgebreide historiografie. Daar voegt historicus Philip Vanquaethem (1975), die zich vooral toelegt op militaire geschiedenis, nu nog een lijvig boek aan toe, Vlaamse leeuwen, Duitse bevelen. De studie gaat grondig in op de frontbelevenissen van het Vlaams Legioen, dat in de nazomer van 1941 werd opgericht en waarvan de resten in het voorjaar van 1943 in de SS-Freiwilligen Sturmbrigade Langemarck werden ondergebracht.

Philip Vanquaethem, Vlaamse leeuwen, Duitse bevelen

Philip Vanquaethem, Vlaamse leeuwen, Duitse bevelen

2Philip Vanquaethem stelt dat er al voldoende werken verschenen zijn die het politieke verhaal van de collaboratie uit de doeken doen, terwijl het militaire aspect altijd onderbelicht bleef. Hij beperkt zich dan ook in zijn eerste hoofdstuk tot het ontstaan van een antibelgicisme in de Vlaamsgezinde Frontbeweging van 1914-1918, tot de politieke bewegingen die zich, om tijdens de Tweede Wereldoorlog in de gunst van de Duitse bezetter te komen, met de werving voor het oostfront bezighielden, en tot een korte opsomming van de motieven van de Vlaamse oorlogsvrijwilligers. Het tweede hoofdstuk kreeg als titel ‘De eerste teleurstellingen’ mee. De teleurstellingen golden in de eerste plaats voor zij die om zuiver Vlaams-nationalistische redenen waren vertrokken. De allereerste vrijwilligers waren immers overtuigde nationaalsocialisten, die eerder neerkeken op de ‘nationalistische’ kandidaten die droomden van Vlaanderen en Dietsland. Het Vlaamse leger dat laatstgenoemden was voorgespiegeld bleek een illusie: er klonken alleen Duitse bevelen door Duitse officieren, zij kregen niet eens de beloofde eigen aalmoezenier of eigen medische dienst. Ook binnen andere Europese vrijwilligerseenheden liep het niet zo vlot; zo wilden de Bretoense nationalisten niet in dezelfde eenheid dienen als de Franse oostfronters. VNV-leider Staf De Clercq schreef over de slechte behandeling van de Vlamingen op 25 maart 1942 een vlammende brief aan SS-leider Himmler. Op aansturen van SS-Obergruppenführer Gottlob Berger zou Himmler uiteindelijk bijsturen omdat door de vele klachten de werving voor de Germaanse legioenen in het gedrang kwam.

3Op 24 september 1941 werd het Freiwilligen Legion Flandern officieel opgericht, tegelijk met een Nederlandse Legioen. Het telde meer dan duizend man, maar Vanquaethem vermeldt niet hoeveel daarvan effectief uit Vlaanderen kwamen. Het Legioen werd naar het noordoostelijke front gestuurd en daar werden zij vanaf 18 november 1941 ingezet tegen Russische partizanen, een soort algemene repetitie in afwachting van het echte oorlogswerk. Men was er toen nog van overtuigd dat het Russische front weldra zou instorten en dat men zich zou moeten haasten om nog enige frontervaring op te doen. Na de verwachte Russische capitulatie zouden de legioenvrijwilligers in hun eigen land worden ingezet als kader voor politie, ordetroepen of nog op te richten militaire eenheden.

4Weldra echter werd het Vlaams Legioen ondergebracht in de gemotoriseerde 2e SS-Infanteriebrigade onder leiding van Oberführer Gottfried Klingemann en naar een gevaarlijk en onoverzichtelijk stuk front gestuurd, waar het zowel met partizanen als met de Russische luchtmacht af te rekenen had. Op 2 december vielen de eerste acht doden toen een sectie in een Russische hinderlaag liep. Dat leidde tot commotie in Vlaanderen, maar de soldaten stonden nog maar aan het begin van hun lijdensweg. Toen het Legioen zich in januari mocht terugtrekken om in Letland op krachten te komen, waren er nog maar 654 man over. De grootste uitval kwam door bevriezing en ziekte.

5Het boek volgt de Vlaamse Legioensoldaten op de voet: hun verbeten strijd om de ‘rolbaan’ in de buurt van Novgorod, het afzien in de moerassen van de Wolchow, hun verblijf in de waterzieke loopgraven bij Leningrad en de betere stellingen voor Alexandrovka, de ongelijke strijd in een poging de Russische doorbraak bij Krasny Bor te verhinderen. De laatste brief naar huis van vrijwilliger Kamiel Dewilde vat de ervaringen van het Vlaams Legioen goed samen: ‘In een kleine kuil, moeizaam in de hard bevroren grond uitgehouwen, hebben wij achttien dagen geleefd. Een ellendig leven. Onze miserie beschrijven kan ik niet in deze brief. Kameraden met handen en voeten bevroren. Onvoldoende gevoed en vervuild als haringen samengeperst rond een klein kacheltje in een duister krocht’ (p. 214). De wreedheden aan Russische en aan Duitse zijde komen eveneens aan bod, maar nooit in de geciteerde getuigenissen.

6Rond Leningrad werd het Vlaams Legioen vanaf de nazomer van 1942 met heel diverse eenheden ondergebracht in de Kampfgruppe Jeckeln. De beruchte SS-Obergruppenführer Friedrich Jeckeln zelf hield zich vooral achter het front bezig met zogenaamde ‘politionele taken’ en zijn naam is verbonden aan de massamoord in Kamjenets-Podilsky, en ook met die van Babi Jar, Rivne en het getto van Riga. Het Legioen werd echter alleen ingezet in de eerste linies en daar betaalden zij een hoge prijs. Op 29 maart 1943 bestond het Legioen nog amper uit zestig man van de oorspronkelijke vierhonderd, ook al kwamen er af en toe nieuwe vrijwilligers de uitgedunde rangen aanvullen. In 2008 werden er in de buurt van het huidige Sint-Petersburg nog dertig lichamen van Vlaamse soldaten gevonden en herbegraven op het Duitse kerkhof van Novgorod. De tweede slag bij Krasny Bor betekende zonder meer de vernietiging van het Vlaams Legioen. In juni 1943 keerden de meeste overlevenden op verlof terug naar Vlaanderen. De resten van de eenheid verzamelden nadien in het Poolse Debica waar het Vlaams Legioen omgevormd werd tot de SS-Freiwilligen-Sturmbrigade Langemarck. Hiermee werd ondubbelzinnig de overgang naar de Waffen-SS gemaakt. De naam ‘Vlaanderen’ verdween uit de naam van de eenheid, samen met de laatste dromen omtrent de vorming van een eigen Vlaams leger.

7Vlaamse leeuwen, Duitse bevelen geeft het frontgebeuren van het Vlaams Legioen nauwkeuriger en gedetailleerder dan ooit weer. Een namenregister ontbreekt helaas. De opgenomen militaire kaarten zullen alleen specialisten boeien. Niettemin kan dit omvangrijke boek een ruimer publiek aanspreken omdat het een krachtig beeld schetst van wat de gewone soldaat in oorlogstijd te verduren krijgt. Er is niet alleen de angst voor de vijand en het eigen leven, maar evenzeer de chaotische bevoorrading en de rol van de natuurelementen. Zoals het hoort spreekt de auteur geen oordeel uit over de collaboratiekeuze van de Vlaamse of andere Europese vrijwilligers. Het is zijn verdienste dat de militaire geschiedenis van het Vlaams Legioen voor het eerst in een uitgebreide monografie aan bod komt en dat hij hiervoor ook gebruik maakte van onontgonnen archiefmateriaal. Op die manier kon hij enkele fouten uit oudere werken rechtzetten zoals de bewering dat de Vlamingen als kanonnenvlees zouden zijn opgeofferd.

Haut de page

Table des illustrations

Titre Philip Vanquaethem, Vlaamse leeuwen, Duitse bevelen
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12678/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 265k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Johan Strobbe, « Philip Vanquaethem, Vlaamse leeuwen, Duitse bevelen. Het Vlaams Legioen aan het oostfront »Témoigner. Entre histoire et mémoire, 137 | 2023, 158-159.

Référence électronique

Johan Strobbe, « Philip Vanquaethem, Vlaamse leeuwen, Duitse bevelen. Het Vlaams Legioen aan het oostfront »Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 137 | 2023, mis en ligne le 31 octobre 2023, consulté le 15 juin 2026. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/12678 ; DOI : https://doi.org/10.4000/temoigner.12678

Haut de page

Auteur

Johan Strobbe

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d’auteur

Le texte et les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés), sont « Tous droits réservés », sauf mention contraire.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search