In het spoor van de Shoah
- Cet article est une traduction de :
- La Shoah au fil des rails [fr]
Résumés
Les rails et les trains sont devenus malgré eux un symbole de la déportation et in extenso de la Shoah qui attendait nombre de Juifs au bout de la voie entre 1941 et 1945.
Texte intégral
- 1 Wouters, Nico, Bezet bedrijf. De oorlogsgeschiedenis van de NMBS, Tielt: Lannoo, 2023, 288 p.
- 2 Crahay, Frédéric en Vanden Daelen, Veerle (eds)., Trains and the Holocaust. From a symbol of progre (...)
1De spoorwegen en de treinen zijn willens nillens een symbool geworden van de deportatie, en bij uitbreiding van de Shoah, die van 1941 tot 1945 talloze joden aan het einde van het spoor opslokte. Inmiddels verstreek al anderhalf decennium sinds de historicus en politicoloog Raul Hilberg (1926-2007) het eindresultaat van zijn werk over de uitroeiing van de Europese Joden publiceerde (The Destruction of the European Jews, verschenen in 1961). Hij was één van de eersten die een nauwgezette analyse maakte van de documenten van de Europese spoorwegmaatschappijen die de slachtoffers naar hun rampzalige bestemming voerden. Een aanzienlijk aantal landen is inmiddels al gaan graven in het verleden van hun nationale maatschappijen, en in 2023 was dit ook het geval voor België. Het CEGESOMA ging aan de slag met de opdracht die de overheid haar in 2022 officieel toekende. De vraag die voorlag was helder: welke rol speelden de Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen (NMBS) en haar bestuurslieden bij de deportatie van personen tijdens de bezetting van België en het departement Nord-Pas-de-Calais (1940-1944)? Bij het onderzoek werd de politiek van samenwerking van de Belgische spoorwegen geanalyseerd en geen enkele vraag werd daarbij geschuwd. Wie nam de beslissingen? Vervulde de NMBS militaire opdrachten voor de Duitsers? Werd ze betaald om de deportatietreinen te laten rijden? Had ze onderhandelingsruimte en zo ja, (in welke mate) heeft ze daar gebruik van gemaakt? Welke rol speelde het verzet, dat vaak erg aanwezig was? De menselijke tol was in elk geval zwaar: van 1941 tot 1944 hielpen de Belgische Spoorwegen met de deportatie van 189.542 Belgische verplicht tewerkgestelden, 25.490 Joden, 16.081 politieke gevangenen en 353 Roma, naar Duitsland en naar de kampen en de vernietigingscentra in Oost-Europa. De historici Nico Wouters en Florence Matteazzi konden de boekhouding terugvinden, waaruit bleek dat de Belgische maatschappij vanaf augustus 1942 50,2 miljoen Belgische frank uit Duitsland heeft ontvangen. Het vaste tarief bedroeg 4 Pfennig per getransporteerde persoon per afgelegde kilometer. Het eindrapport werd op 8 november 2023 aan de Senaat voorgesteld, waarna het rapport in boekvorm werd gepubliceerd met als titel Bezet bedrijf. De oorlogsgeschiedenis van de NMBS.1 Een eerste verkenning van het thema vond al plaats in het kader van Europalia, op 26 april 2022, tijdens een studiedag in Mechelen die was gewijd aan de spoorwegen en hun link met de Shoah.2
2In het spoor van…, dat is ook de weg die de Stichting Auschwitz tijdens haar studiereizen verkent, op zoek naar de sporen van de Shoah, van Auschwitz tot Treblinka, via Bełżec, Chełmno, Sobibór en Majdanek. Telkens wordt de link gelegd met de getto’s, waar de slachtoffers ondanks alles overleefden, de Umschlagplätze (die doorgaans naamloos geworden plekken) en de vernietigingscentra, de eindbestemming. De foto’s die in dit portfolio zijn opgenomen en die u meteen kunt ontdekken, werden in de meeste gevallen genomen tijdens die reizen. De sporen nemen ons beslist mee van plaats naar plaats, vaak ten goede, soms ten kwade…
Van 1942 tot 1944 gingen 100.657 slachtoffers door het Polizeiliche Judendurchgangslager Westerbork
Dit vooroorlogse vluchtelingenkamp in Nederland werd door de bezetter tot doorgangskamp omgevormd. De konvooien gingen in hoofdzaak naar Auschwitz en Sobibór.
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/september 2014
Het station van Radegast is een historisch spoorweggebouw dat dateert uit 1941
Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het verbonden aan het getto van Łódź (Litzmannstadt), dat in 1940 door de Duitsers werd opgericht. Vanaf januari 1942 werd het station de plaats van waar de Joodse bevolking getransporteerd werd naar de moordcentra van Kulmhof (in Chełmno nad Nerem) en Auschwitz-Birkenau.
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juni 2013
Het SS Sammellager Mecheln diende van 1942 tot 1944 als deportatieplaats voor 25.490 Joden en 353 Roma, in 28 konvooien, richting Auschwitz‑Birkenau
© Ilse Liekens
De wagon-getuige van het memoriaal van Drancy, in een buitenwijk van Parijs
In de periode 1941-1944 vormde de Duitse bezetter de ‘cité de la muette’ om tot het “SS Sammel- und Durchgangslager Drancy”. Het kamp was één van de belangrijkste locaties van de Shoah in Frankrijk, van waaruit 58.868 Franse Joden getransporteerd werden naar Auschwitz-Birkenau, op treinen van de Franse SNCF en de Duitse “Reichsbahn”.
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/januari 2013
Tijdens de restauratie van het memoriaal in 2020 was het één van de opdrachten om het traject van de spoorweg te reconstrueren
Langs dit smalspoor werden de slachtoffers via het bos van Rzuchów naar Chełmno getransporteerd. Het is een herinnering aan de ‘dodenweg’ die de slachtoffers van het moordcentrum aflegden.
© Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem/2020
Het is vanop de Umschlagplatz van Lublin, in de nabijheid van een voormalig slachthuis, dat de Joden van het getto van Lublin op 17 maart 1942 naar het moordcentrum van Bełżec werden gestuurd
Deze deportatie markeerde het begin van “Aktion” Reinhardt, waarbij ongeveer 1,7 miljoen Joden in de gaskamers verdwenen. Het erg sobere memoriaal was tot nu toe weinig toegankelijk en overwoekerd. Het werd onlangs vervangen door een nieuw memoriaal, dat minder aan een spoorweg doet denken
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juni 2013
Nieuw monument op de Umschlagplatz (vroeger ook bekend als Lublins ‘Plaats des Doods’) in de Zimnastraat, van waaruit vanaf maart 1942 transporten met Joden uit Lublin door de Duitse veiligheidspolitie naar het moordcentrum van Bełżec werden gestuurd
Dit monument vervangt het oude, dat ontoegankelijk is geworden.
Teatr NN / 2023
Lijst van konvooien die vertrokken vanaf de Umschlagplatz van Lublin in 1942 en 1943
Teatr NN / 2023
Het station van Rava-Ruska in Oekraïne
De Joodse bevolking uit de omgeving van Lemberg (Lviv) passeerde hier tijdens het transport naar het moordcentrum van Bełżec. Het kleine stadje had ook een gevangenenkamp, waar eerst (van 1941 tot 1942) talloze Russische, en vervolgens (vanaf 1942) Franse en Belgische gevangenen om het leven kwamen in Stalag 325.
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/oktober 2013
De loods voor locomotieven (Lokomotivschuppen) in Bełżec. Aanvankelijk (1940‑1941) werden de gevangenen van het werkkamp van Bełżec hier opgesloten
Een paar honderd meter verder, langs de sporen, zou in november 1941 het moordcentrum van Bełżec worden opgericht. De loods zou voortaan dienst doen als opslagplaats voor gestolen voorwerpen
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juni 2013
Kunstwerk van Andrzej Solyga, dat zowel de rails voorstelt die de gedeporteerden naar Bełżec brachten om er te sterven, als de rails die in het kader van Aktion 1005 gebruikt werden om de lijken te verbranden van de bijna 550.000 slachtoffers die dit moordcentrum telde
Het werk bevindt zich op de exacte locatie waar de slachtoffers uit de trein stapten.
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juli 2023
De Polakkenrampe dicht bij Auschwitz I
Twee spoorwegen lopen net langs het “Stammlager”: de eerste is de doorlopende lijn die het station van Auschwitz verbindt met de site van IG Farben en verder doorloopt naar Krakau. Ze wordt gevolgd door een rangeerspoor dat uitkomt bij een opslagplaats voor goederen in de omgeving van Auschwitz. Langs die spoorlijn bevindt zich een perron, de “Polakkenrampe” (‘perron voor Polen’). Het is daar dat de gevangenen tot midden 1942 aankwamen. Onder hen bevonden zich vooral Polen en Russen, maar ook de eerste Slovaakse en Silezische Joden.
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/april 2013
Het perron waar de Joden aankwamen die naar Birkenau werden gedeporteerd deed dienst van 1942 tot 1944
Meer dan 600.000 Joden werden er geselecteerd, hetzij voor het concentratiekamp dat zich op een paar honderd meter van daar bevond, hetzij voor de gaskamers. Vandaar de plaatselijk gangbare naam: “Judenrampe”.
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/april 2013
Hoewel de plannen ervoor al in 1941 waren uitgetekend, werd de Neue Rampe pas in mei 1944 aangelegd, ter voorbereiding van Aktion Höß
Daarbij zouden op zes weken tijd bij benadering 347.000 Hongaarse Joden worden gedeporteerd en 312.000 onder hen zouden meteen worden vermoord.
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/januari 2010
De Joden van het getto van Włodawa, een klein stadje in het oosten van Polen, werden meegenomen naar een plaats buiten de stad, naar dit kleine, onopvallende stationnetje
Als men de sporen volgt, komt men in Sobibór aan.
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/2014
Detail van het nieuwe bord met uitleg aan het station van Włodawa
Men kan er Joden op zien die gedwongen worden in de wagons te stappen.
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juli 2023
Het memoriaal van Sobibór heeft het element van het ‘doodlopend spoor’, dat zo eigen is aan de moordcentra, goed weten te bewaren
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juni 2013
Stacja Treblinka, het ‘station’ van Treblinka op een paar honderd meter van het moordcentrum dat dezelfde naam draagt
De konvooien hielden hier systematisch halt, voor ze het centrum mochten binnenrijden. In de loop der jaren ging het perron bijna helemaal verloren. Met de hulp van de Duitse vereniging “Bildungswerk” Stanislaw Hantz, werd de site in 2021 omgevormd tot een ‘plaats van herdenking’.
© Bildungswerk Stanislaw Hantz/juni 2021
De plaats van het moordcentrum van Treblinka werd door de nazi’s verwoest, kort na de opstand van de Arbeitsjuden op 2 augustus 1943
Van de plek waar 900.000 Joden in de vlammen verdwenen bleef volgens de wens van de beulen niets over dan begroeiing. Het memoriaal dat in de jaren 1960 werd opgericht verwijst aan de hand van betonnen lateien naar de sporen waarover de konvooien arriveerden.
© Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juni 2013
Notes
1 Wouters, Nico, Bezet bedrijf. De oorlogsgeschiedenis van de NMBS, Tielt: Lannoo, 2023, 288 p.
2 Crahay, Frédéric en Vanden Daelen, Veerle (eds)., Trains and the Holocaust. From a symbol of progress to a genocidal tool. The use of Trains in the Militärverwaltung Belgien und Nordfrankreich (1940-1944), Brussel: Stichting Auschwitz, 2023, 98 p.
Haut de pageTable des illustrations
![]() |
|
|---|---|
| Titre | Van 1942 tot 1944 gingen 100.657 slachtoffers door het Polizeiliche Judendurchgangslager Westerbork |
| Légende | Dit vooroorlogse vluchtelingenkamp in Nederland werd door de bezetter tot doorgangskamp omgevormd. De konvooien gingen in hoofdzaak naar Auschwitz en Sobibór. |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/september 2014 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-1.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 782k |
![]() |
|
| Titre | Het station van Radegast is een historisch spoorweggebouw dat dateert uit 1941 |
| Légende | Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het verbonden aan het getto van Łódź (Litzmannstadt), dat in 1940 door de Duitsers werd opgericht. Vanaf januari 1942 werd het station de plaats van waar de Joodse bevolking getransporteerd werd naar de moordcentra van Kulmhof (in Chełmno nad Nerem) en Auschwitz-Birkenau. |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juni 2013 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-2.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 423k |
![]() |
|
| Titre | Het SS Sammellager Mecheln diende van 1942 tot 1944 als deportatieplaats voor 25.490 Joden en 353 Roma, in 28 konvooien, richting Auschwitz‑Birkenau |
| Crédits | © Ilse Liekens |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-3.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 480k |
![]() |
|
| Titre | De wagon-getuige van het memoriaal van Drancy, in een buitenwijk van Parijs |
| Légende | In de periode 1941-1944 vormde de Duitse bezetter de ‘cité de la muette’ om tot het “SS Sammel- und Durchgangslager Drancy”. Het kamp was één van de belangrijkste locaties van de Shoah in Frankrijk, van waaruit 58.868 Franse Joden getransporteerd werden naar Auschwitz-Birkenau, op treinen van de Franse SNCF en de Duitse “Reichsbahn”. |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/januari 2013 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-4.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 343k |
![]() |
|
| Titre | Tijdens de restauratie van het memoriaal in 2020 was het één van de opdrachten om het traject van de spoorweg te reconstrueren |
| Légende | Langs dit smalspoor werden de slachtoffers via het bos van Rzuchów naar Chełmno getransporteerd. Het is een herinnering aan de ‘dodenweg’ die de slachtoffers van het moordcentrum aflegden. |
| Crédits | © Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem/2020 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-5.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 628k |
![]() |
|
| Titre | Het is vanop de Umschlagplatz van Lublin, in de nabijheid van een voormalig slachthuis, dat de Joden van het getto van Lublin op 17 maart 1942 naar het moordcentrum van Bełżec werden gestuurd |
| Légende | Deze deportatie markeerde het begin van “Aktion” Reinhardt, waarbij ongeveer 1,7 miljoen Joden in de gaskamers verdwenen. Het erg sobere memoriaal was tot nu toe weinig toegankelijk en overwoekerd. Het werd onlangs vervangen door een nieuw memoriaal, dat minder aan een spoorweg doet denken |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juni 2013 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-6.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 693k |
![]() |
|
| Titre | Nieuw monument op de Umschlagplatz (vroeger ook bekend als Lublins ‘Plaats des Doods’) in de Zimnastraat, van waaruit vanaf maart 1942 transporten met Joden uit Lublin door de Duitse veiligheidspolitie naar het moordcentrum van Bełżec werden gestuurd |
| Légende | Dit monument vervangt het oude, dat ontoegankelijk is geworden. |
| Crédits | Teatr NN / 2023 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-7.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 584k |
![]() |
|
| Titre | Lijst van konvooien die vertrokken vanaf de Umschlagplatz van Lublin in 1942 en 1943 |
| Crédits | Teatr NN / 2023 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-8.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 693k |
![]() |
|
| Titre | Het station van Rava-Ruska in Oekraïne |
| Légende | De Joodse bevolking uit de omgeving van Lemberg (Lviv) passeerde hier tijdens het transport naar het moordcentrum van Bełżec. Het kleine stadje had ook een gevangenenkamp, waar eerst (van 1941 tot 1942) talloze Russische, en vervolgens (vanaf 1942) Franse en Belgische gevangenen om het leven kwamen in Stalag 325. |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/oktober 2013 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-9.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 442k |
![]() |
|
| Titre | De loods voor locomotieven (Lokomotivschuppen) in Bełżec. Aanvankelijk (1940‑1941) werden de gevangenen van het werkkamp van Bełżec hier opgesloten |
| Légende | Een paar honderd meter verder, langs de sporen, zou in november 1941 het moordcentrum van Bełżec worden opgericht. De loods zou voortaan dienst doen als opslagplaats voor gestolen voorwerpen |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juni 2013 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-10.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 405k |
![]() |
|
| Titre | Kunstwerk van Andrzej Solyga, dat zowel de rails voorstelt die de gedeporteerden naar Bełżec brachten om er te sterven, als de rails die in het kader van Aktion 1005 gebruikt werden om de lijken te verbranden van de bijna 550.000 slachtoffers die dit moordcentrum telde |
| Légende | Het werk bevindt zich op de exacte locatie waar de slachtoffers uit de trein stapten. |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juli 2023 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-11.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 645k |
![]() |
|
| Titre | De Polakkenrampe dicht bij Auschwitz I |
| Légende | Twee spoorwegen lopen net langs het “Stammlager”: de eerste is de doorlopende lijn die het station van Auschwitz verbindt met de site van IG Farben en verder doorloopt naar Krakau. Ze wordt gevolgd door een rangeerspoor dat uitkomt bij een opslagplaats voor goederen in de omgeving van Auschwitz. Langs die spoorlijn bevindt zich een perron, de “Polakkenrampe” (‘perron voor Polen’). Het is daar dat de gevangenen tot midden 1942 aankwamen. Onder hen bevonden zich vooral Polen en Russen, maar ook de eerste Slovaakse en Silezische Joden. |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/april 2013 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-12.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 283k |
![]() |
|
| Titre | Het perron waar de Joden aankwamen die naar Birkenau werden gedeporteerd deed dienst van 1942 tot 1944 |
| Légende | Meer dan 600.000 Joden werden er geselecteerd, hetzij voor het concentratiekamp dat zich op een paar honderd meter van daar bevond, hetzij voor de gaskamers. Vandaar de plaatselijk gangbare naam: “Judenrampe”. |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/april 2013 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-13.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 299k |
![]() |
|
| Titre | Hoewel de plannen ervoor al in 1941 waren uitgetekend, werd de Neue Rampe pas in mei 1944 aangelegd, ter voorbereiding van Aktion Höß |
| Légende | Daarbij zouden op zes weken tijd bij benadering 347.000 Hongaarse Joden worden gedeporteerd en 312.000 onder hen zouden meteen worden vermoord. |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/januari 2010 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-14.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 345k |
![]() |
|
| Titre | De Joden van het getto van Włodawa, een klein stadje in het oosten van Polen, werden meegenomen naar een plaats buiten de stad, naar dit kleine, onopvallende stationnetje |
| Légende | Als men de sporen volgt, komt men in Sobibór aan. |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/2014 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-15.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 406k |
![]() |
|
| Titre | Detail van het nieuwe bord met uitleg aan het station van Włodawa |
| Légende | Men kan er Joden op zien die gedwongen worden in de wagons te stappen. |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juli 2023 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-16.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 589k |
![]() |
|
| Titre | Het memoriaal van Sobibór heeft het element van het ‘doodlopend spoor’, dat zo eigen is aan de moordcentra, goed weten te bewaren |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juni 2013 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-17.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 503k |
![]() |
|
| Titre | Stacja Treblinka, het ‘station’ van Treblinka op een paar honderd meter van het moordcentrum dat dezelfde naam draagt |
| Légende | De konvooien hielden hier systematisch halt, voor ze het centrum mochten binnenrijden. In de loop der jaren ging het perron bijna helemaal verloren. Met de hulp van de Duitse vereniging “Bildungswerk” Stanislaw Hantz, werd de site in 2021 omgevormd tot een ‘plaats van herdenking’. |
| Crédits | © Bildungswerk Stanislaw Hantz/juni 2021 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-18.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 592k |
![]() |
|
| Titre | De plaats van het moordcentrum van Treblinka werd door de nazi’s verwoest, kort na de opstand van de Arbeitsjuden op 2 augustus 1943 |
| Légende | Van de plek waar 900.000 Joden in de vlammen verdwenen bleef volgens de wens van de beulen niets over dan begroeiing. Het memoriaal dat in de jaren 1960 werd opgericht verwijst aan de hand van betonnen lateien naar de sporen waarover de konvooien arriveerden. |
| Crédits | © Frédéric Crahay/Stichting Auschwitz/juni 2013 |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12808/img-19.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 727k |
Pour citer cet article
Référence papier
Frédéric Crahay, « In het spoor van de Shoah », Témoigner. Entre histoire et mémoire, 138 | 2024, 21-31.
Référence électronique
Frédéric Crahay, « In het spoor van de Shoah », Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 138 | 2024, mis en ligne le 15 avril 2025, consulté le 13 décembre 2025. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/12808 ; DOI : https://doi.org/10.4000/11x5o
Haut de pageDroits d’auteur
Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC-ND 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.
Haut de page























