Navigation – Plan du site

AccueilNuméros138Grand entretienDe razzia’s van februari 1941 en ...

Grand entretien

De razzia’s van februari 1941 en het lot van 389 joodse mannen

‘Getuigen’ sprak met Wally de Lang
Wally de Lang et Fabian Van Samang
p. 32-39

Texte intégral

Wally de Lang

Wally de Lang

© Hans van den Boogaard

Dag mevrouw de Lang. Hartelijk dank om tijd voor ons vrij te maken. In Nederland hebt u door uw werk al een zekere naambekendheid opgebouwd, maar in België bent u wellicht iets minder bekend. Kunt u onze lezers iets meer over uzelf vertellen – over uw opleiding, uw werk, uw publicaties en hoe u bij het holocaustonderzoek terecht kwam?

Na de middelbare school ben ik in 1974 geschiedenis gaan studeren aan de Universiteit van Amsterdam. Toen ik een aantal jaren later alleen op vakantie wilde, stond ik voor de keus: ‘Ga ik druiven plukken in Frankrijk of werken in een kibboets?’ Je moet als jonge vrouw toch wel een zekere mate van veiligheid inbouwen als je in je uppie op reis gaat. Het werd Israël. Eenmaal in dat land werd ik overweldigd door de heldere kleuren, het eten, de gebouwen uit wit steen, de taal die geschreven wordt in tekens die ik niet herkende, maar vooral door de verhalen van jonge mensen van heinde en ver die ook in de kibboets werkten en die vertelden over hun opa uit Oekraïne of oma uit Belarus. Opgegroeid met belangstelling voor andere culturen spraken die verhalen mij zeer aan en toen ik terugkwam in Nederland ben ik als bijvak Hebreeuws en joodse geschiedenis gaan studeren. Op een gegeven moment vroeg ik het Joods Museum of ze me wilden bellen als er een baantje of stageplaats vrijkwam. Na verloop van tijd gebeurde dat. Een van de werkzaamheden in die begintijd die grote indruk op mij gemaakt heeft was het beschrijven van oorlogsdocumenten. Het was begin jaren tachtig, de computer bestond nog niet op de werkvloer. Er was een grote stalen kantoorkast die op de gang stond en zodra je de deuren daarvan opendeed vielen de originele oorlogsdocumenten bij wijze van spreken zo op de grond. Het waren er veel en ze waren niet eerder systematisch beschreven. Dat werd mijn taak. Je kunt je voorstellen dat het heel aangrijpend is als je voor de eerste keer een gerafelde en beetje vuil geworden gele ster met ‘Jood’ erop in je handen krijgt, of een op naam geadresseerde brief met daarop puntsgewijs de voorschriften over wat wel en niet meegenomen mocht worden naar Westerbork, het kamp in Nederland van waaruit de deportatietreinen vertrokken.

Het moet ook gezegd worden dat ik in mijn ouderlijk huis veel over de oorlog heb gehoord. Vooral mijn vader sprak daarover en als kind voelde ik dat daaromtrent veel emoties speelden. Hij gaf me op mijn 13e of 14e jaar een boek dat ik moest lezen en dat deed ik natuurlijk. Ik zie de mosgroene cover van de prisma-pocket nog voor me, maar pas tien jaar geleden realiseerde ik me waar dat boek over ging: over de dodenmarsen, de weg die de zieke en uitgemergelde kampgevangenen op blote voeten in de ijzige kou en sneeuw in de winter van 1944/1945 moesten afleggen omdat het Rode Leger naderbij kwam om de kampen te bevrijden. Dat boek heeft een diepe indruk op me gemaakt, al blijf ik wel vinden dat je dergelijke boeken niet aan jonge kinderen te lezen geeft.

Al met al ben ik na mijn afstuderen van het ene in het andere onderwerp gerold en in de meeste gevallen had dat betrekking op de Tweede Wereldoorlog. Het begon met het verzorgen van de historische annotaties bij de Dagboeken van Etty Hillesum, het schrijven van een boek over het Joods Lyceum in Den Haag, het ‘bezorgen’ van het Oorlogsdagboek van een orthodox-joodse leraar uit Den Haag, Dr. Gabriel Italie, een boek over het Waterlooplein, een Duits-joodse familiegeschiedenis van 1650 tot 1960 en artikelen over verschillende onderwerpen. En ach, misschien kan ik dan ook nog vermelden dat ik heel lang geleden ook al de Hartog Beem-prijs heb ontvangen voor mijn doctoraalscriptie over de Mortara-affaire. Ook die prijs in 1984 kwam totaal onverwacht.

Compilatie van 40 van de 389 slachtoffers van de razzia’s van 22‑23 februari 1941

Compilatie van 40 van de 389 slachtoffers van de razzia’s van 22‑23 februari 1941

© Wally de Lang

In Nederland werd uw jongste studie, ‘De razzia’s van 22 en 23 februari 1941 in Amsterdam. Het lot van 389 joodse mannen’ op een bijzonder goede pers onthaald. Eerder dit jaar ontving u voor die studie de Holocaust Literatuur Prijs, waarvoor ook onze welgemeende felicitaties. Zou u kort kunnen schetsen waar uw boek precies over gaat?

Hoe ik erbij kwam dit onderwerp ter hand te nemen? Naar aanleiding van een foto uit 1944 waarop dichtgetimmerde huizen te zien waren, heb ik eerder een boek geschreven over een bepaald stukje Waterlooplein, over de joodse bewoners van dat rijtje huizen middenin de Jodenbuurt. Natuurlijk las ik toen over alle vechtpartijen op het plein, over geüniformeerde nationaalsocialisten die op de vuist gingen met joden, die ramen intrapten enzovoort, en ook over de razzia’s in februari 1941. Op Waterlooplein 64 woonde het joodse gezin Tak en twee jongens, potentiële prooi voor de nazi’s, waren toevallig afwezig dat weekend. Ik las over de impact die de gewelddadige aanvallen op het gezin hadden en vroeg me af wie er wél opgepakt waren? Waar woonden die joodse mannen? Wat deden ze op dat moment in het centrum? Wat is er precies met hen gebeurd?

Het was niet eenvoudig om de lijst met namen van de opgepakte mannen te reconstrueren. Ik wist dat er een namenlijst bestond, die is opgemaakt door de Sicherheitsdienst, maar ik kon die lijst nergens terugvinden. Dat was dus mijn eerste taak en uit alle hoeken en gaten heb ik informatie verzameld en vergeleken en kwam toen tot een lijst van 402 opgepakte mannen.

Mijn eerste plan was om van alle mannen biografietjes te schrijven en daar een boek van te maken. Dat was gewoon een kwestie van beginnen bij A en doorwerken tot Z. Dat heb ik ook gedaan, maar daarmee heb je natuurlijk nog geen boek. Je moet uiteraard ook de context beschrijven en zo kwam van het een het ander, tot ik zelfs op een gegeven moment – geheel onverwacht – heel ernstige conclusies moest trekken.

Mijn achterliggende idee voor dit razzia-onderzoek was ook dat het toch niet zo kan zijn dat er op gewelddadige wijze vierhonderd mannen uit de Nederlandse samenleving verdwijnen zonder dat we weten wie dat zijn? Het was notabene de eerste groep joodse mannen die per trein uit Nederland werd gedeporteerd, bijna anderhalf jaar vóórdat de grootschalige deportaties vanuit Westerbork begonnen.

Er was nog een andere reden waarom ik vond dat het tijd werd om meer onderzoek naar de razzia’s te doen. Sinds jaar en dag, meteen al vanaf februari 1946 – het eerste jaar na de bevrijding – wordt in Nederland de staking herdacht die de geschiedenis is ingegaan als de Februaristaking.

Die staking op 25 en 26 februari 1941 was een direct gevolg van de Duitse razzia’s. De bevolking kwam in opstand. Het is de enige brede burgerlijke protestactie in bezet West-Europa geweest tegen de Duitse bezetter en zijn anti-Joodse maatregelen. De staking heeft daardoor in Nederland in de loop van de decennia bijna een mythische status gekregen: er is enorm veel onderzoek naar gedaan, er zijn veel boeken over geschreven en documentaires over gemaakt en de kranslegging op 25 februari wordt tegenwoordig rechtstreeks op televisie uitgezonden. Zoveel onderzoek er gedaan is naar dit moedige verzet, zo weinig was er feitelijk bekend over de razzia’s die aan de staking voorafgingen. Ik vond dat daar maar eens verandering in moest komen en ik heb om die reden de levens van de mannen bestudeerd tot en met hun gruwelijke dood in Buchenwald en Mauthausen.

Met het vertellen van persoonlijke verhalen probeer ik ook de abstractie van het grote getal te doorbreken: wat moet ik met het gegeven dat 102.000 Nederlandse joden de oorlog niet hebben overleefd. Dat getal is te groot, te onbevattelijk. Pas als we de verhalen concreet maken, kunnen we een begin maken met het invoelen van wat de mensen destijds hebben meegemaakt maar zelfs dán zullen we het nog niet begrijpen. Het is bijna letterlijk niet met een pen te beschrijven, zoals ik ook weer bij mijn eigen onderzoek en het schrijven van het boek heb gemerkt.

Het feit dat het boek over de razzia’s na publicatie is uitgegroeid tot een ‘project’ maakt me meer dan trots. Met hulp van derden is een website opgezet en is er een podcast gemaakt. Er is een tentoonstelling georganiseerd én een documentaire gemaakt die dient als lesmateriaal voor studenten. Een educatief project voor middelbare scholieren is in de maak. De razzia’s van 1941 staan dus eindelijk op de kaart!

Een recensent schreef dat u de geschiedenis en de lotgevallen van de slachtoffers en hun families hebt teruggehaald, en ze verteld hebt “op een manier die boeit, overtuigt en ontroert” – een terechte analyse. De razzia’s troffen niet enkel de gedeporteerden, maar ook hun families en vrienden, zo’n 3000 mensen in totaal. Zo vertelt u het beklijvende verhaal van één gezin, waarin vier zoons werden opgepakt. Kunt u iets meer vertellen over hoe het hen verging?

Het is een heel droevig verhaal van de vier jongens uit dat ene, samengestelde, gezin. Het gaat om de mannen Machiel (33) en Jacob (28) Wertheim en Izak (31) en Jacob Swaab (30). Hun ouders waren, nadat ze beiden hun partner hadden verloren, in 1937 met elkaar getrouwd en de vier mannen waren dus halfbroers.

Zowel de Wertheims als de Swaabs leefden al decennialang in de grootst mogelijke armoede in de oude Amsterdamse Jodenbuurt en de genoemde families wisten op geen enkele manier hun milieu te ontstijgen. Ze hielden geregeld hun hand op bij de Steun en moesten om de haverklap verhuizen omdat ze de huur niet meer konden betalen. Het treurige van de gebroeders Swaab was dat ze, in de terminologie van die tijd, ‘achterlijk’ of ‘zwakzinnig’ waren. Dat staat in hun keuringsrapport voor het leger. Izak had daarbij ook nog eens de geringe lente van 1,52 meter, min of meer een jongetje dus.

De vier mannen werden allen op zaterdag 22 februari 1941 opgepakt, Machiel en Jacob Wertheim toen ze op de terugweg waren van het Steunkantoor waar ze hun geld hadden opgehaald. Ze werden samen met bijna 400 anderen naar kamp Schoorl overgebracht en vijf dagen later naar Buchenwald gedeporteerd. Stel je deze zwakzinnige jongens Swaab eens voor in deze situatie. Geen van de opgepakte mannen wist wat er te gebeuren stond, maar Izak en Jacob Swaab mogelijk helemaal niet. Het lijkt waarschijnlijk dat deze jongens steun zochten en waar mogelijk beschermd werden door hun halfbroers Machiel en Jacob Wertheim, maar het was juist deze Machiel die als eerste van de gehele groep opgepakte Nederlandse joodse mannen in Buchenwald overleed. Hij stierf op 23 maart 1941, 23 dagen nadat hij in Buchenwald was binnengebracht. Ook Izak kwam in Buchenwald om het leven, op 29 mei. Dat is op zich een opvallende datum omdat de gehele groep bij de razzia opgepakte mannen die nog in leven was, een week daarvoor, op 22 mei, naar Mauthausen was gedeporteerd. Izak lag op dat moment echter met zware dysenterie in het kampziekenhuis van Buchenwald en was alleen achtergebleven. De twee halfbroers die nog in leven waren werden in de steengroeve in Mauthausen tewerkgesteld. Zij zijn van uitputting en honger gestorven – Jacob Swaab op 8 augustus en Jacob Wertheim op 17 oktober 1941.

Wat betekende dit voor de achterblijvers? Vier mannen uit een gezin die opgepakt waren en niet terugkwamen? Machiel Wertheim was zelf getrouwd en liet een vrouw en vier kleine kinderen tussen twee en zes jaar oud achter. Zijn echtgenote wist nauwelijks hoe ze financieel moest overleven. Zij zijn allemaal in 1943 in Sobibor vermoord. De omgekomen broers Swaab hadden in totaal nog elf broers en zussen van wie er een aantal getrouwd waren. Als je het op deze manier bekijkt, raakt de dood van deze vier mannen een brede kring van achterblijvers. Dat geldt ook voor de andere bij de razzia’s opgepakte joodse mannen. Tel bij de achtergebleven families ook vrienden, buren, schoolgenoten, collega’s enzovoort op, dan wordt duidelijk dat de hele joodse buurt in angst en beven, of, zoals we tegenwoordig zeggen, ‘getraumatiseerd’ achterbleef.

In ‘De razzia’s van 22 en 23 februari 1941’ toonde u overtuigend aan dat een groot aantal gedeporteerden niet omkwam in concentratie- of vernietigingskampen, maar in Hartheim, een tot uitroeiingscentrum omgevormd kasteel in de nabijheid van Linz, Oostenrijk, waar mentaal gehandicapten vanaf de lente van 1940 door het naziregime om het leven werden gebracht. Hoe hebt u dat kunnen aantonen?

Zoals ik al eerder zei heb ik van alle mannen zoveel mogelijk biografische gegevens proberen te verzamelen, waaronder uiteraard ook hun datum van overlijden. Toen ik op een gegeven moment de overlijdensdata van de mannen per maand ging noteren, kwam ik tot de ontdekking dat er in september 1941 ineens heel veel mannen waren omgekomen: 190 in september tegenover 30 à 35 in de maanden daarvoor. Toen ik daar verder op inzoomde, bleek dat er vooral in de eerste week van september, van 1 tot en met 6 september, héél veel mannen overleden waren.

Ik ben gaan tellen en turven en zag dat er elke dag rond de 30 mannen waren gestorven en dat er ook sprake was van een zekere alfabetische volgorde. Ik was perplex! Hoe kan dat nou? Mensen sterven toch niet alfabetisch? Ik vroeg me af of er een vooropgezet plan achter zat? Dat kan toch haast niet anders, maar welk plan dan? Een nieuwe zoektocht diende zich aan: ‘Wat was er gebeurd?’

Na verder onderzoek bleek dat het antwoord op de vraag besloten lag in geheime opdrachten die vanuit het nazi-hoofdkwartier in Berlijn direct gegeven werden aan de commandant van Mauthausen. Kort gezegd komt het erop neer dat – evenals in Buchenwald – de vele zieke en zwakke mannen die in Mauthausen niet meer konden werken als Ballastexistenz werden ervaren. Deze mannen moesten namelijk wel eten en ze hielden bedden bezet. Ze gingen naar de zin van de kampleiding niet snel genoeg dood. In Berlijn hadden ze daar een oplossing bedacht, een oplossing die voortborduurde op een eerdere nazi-actie om een andere groep die een Sozialen Ballast vormde, uit de weg te ruimen, namelijk de geestelijk en lichamelijk gehandicapten. Dit alles in het kader van een gezond en zuiver Arisch ras dat de Duitsers wilden kweken. Dit vergt een korte uitleg.

Vanaf begin 1940 werden gehandicapten in het hele land gekeurd en vanaf mei 1940 werden zij in grote geblindeerde bussen naar locaties overgebracht om daar vergast te worden. De nabestaanden kregen overlijdensberichten toegestuurd met valse doodsoorzaken en de vraag of ze de urn met as wilden ontvangen. Toen eenmaal was uitgekomen wat er met de gehandicapten gebeurde, werd de procedure van ophalen en vermoorden van gehandicapten gestopt. Dat was begin augustus 1941.

Ondertussen wilden de autoriteiten ook af van de meute arbeidsongeschikte mensen in Mauthausen en wat was er nou simpeler dan in het grootste geniep de gehandicapten te vervangen door deze mensen: arbeidsongeschikte joden, Polen en Spanjaarden.

Artsen waren al in de zomer van 1941 naar Mauthausen en andere kampen gestuurd om namenlijsten op te stellen en te kijken wie er nog bruikbaar goud in de mond had. Zij kregen een kruis op de rug getekend. Tegen de zwakke en zieke mannen werd gezegd dat zij naar Sanatorium Dachau zouden worden gestuurd om aan te sterken. Op 11 augustus 1941 was het zover. De eerste groep joodse mannen werd in de bus met witgeschilderde ramen gedreven die hen vervolgens naar Kasteel Hartheim reed, een van de locaties waar gaskamers waren ingebouwd. De bus werd onder een houten afdak, heel dicht tegen de zij-ingang van het kasteel aan geparkeerd. Op die manier was voor iedereen geheel onzichtbaar wát daar gebeurde. De mannen werden naar binnen geduwd, in de gaskamer gevoerd en vermoord. Daarna werden ze in het crematorium verbrand. De bus met witgeschilderde ramen reed vervolgens leeg terug naar het kamp om de volgende lichting mannen op te halen. Een aantal dagen achter elkaar ging dat zo door.

Voordat ik erachter kwam hoe dit alles precies was gebeurd, was ik echt wel een aantal weken verder omdat dit hele moordproces met de allergrootste geheimhouding omgeven bleek te zijn.

U vroeg hoe ik dit heb kunnen aantonen. Het was voor mij – 80 jaar na dato – inderdaad een enorme zoektocht om bewijzen te vinden voor deze moordpartijen. Ik wilde bewijzen verzamelen om aan te tonen om wélke Nederlands-joodse mannen het ging, ik wilde namen weten. En ja, dat is gelukt. Ik heb daarvoor het halve online Arolsen-archief binnenstebuiten gekeerd, heel veel documenten doorgeploeterd. Om te beginnen heb ik handgeschreven lijsten gevonden met namen van Nederlandse joodse mannen. Boven hun naam staat met rode letters ‘Dachau’ geschreven, het kamp waar de mannen zogenaamd zouden gaan aansterken in een sanatorium. Deze handgeschreven lijsten werden later uitgetypt en die lijsten heb ik ook gevonden. De Nederlandse mannen die daarop vermeld staan, zijn inderdaad alfabetisch genoteerd. Per dag ongeveer 25 à 30 personen.

Bij verder graven in de archieven kwam ik verschillende soorten kleine registratiekaartjes op het spoor. Die verscheidenheid aan kaarten alleen al geeft aan dat er allerlei ondoorzichtige administratieve manieren en soorten kaarten waren om de dood van de mannen te documenteren én te verhullen. Zo kregen de in augustus 1941 vermoorde mannen een willekeurige overlijdensdatum van 1-6 september. De conclusie die ik uit al die vondsten en al die verschillende kaartjes heb kunnen trekken is dat er in ieder geval 101, maar met vrij grote zekerheid 151 Nederlandse joodse mannen op deze wijze in kasteel Hartheim om het leven zijn gebracht.

De 389 slachtoffers van de twee razzia’s werden opgepakt als een represaillemaatregel voor de bloederige confrontaties tussen Duitsgezinde NSB’ers en kleine joodse knokploegen, waarbij Hendrik Koot, een lid van de Weerbaarheidsafdeling van de NSB, het leven had gelaten. De Holocaust door kogels begon een half jaar later, het eerste vernietigingskamp werd pas eind 1941 opgetrokken. Kunnen de 389 opgepakte joden als slachtoffers van de Holocaust beschouwd worden? Of vormen zij een categorie apart? Hoe moet de lezer dat interpreteren?

We spreken hier inderdaad over februari 1941, een vroege periode in de oorlog. Nederland was pas tien maanden bezet toen de razzia’s plaatsvonden. Met de Holocaust door kogels bedoelt u waarschijnlijk het ‘werk’ van speciale SS-afdelingen en Einsatzgruppen die in het kielzog van de Wehrmacht meereisden naar de Sovjet-Unie na juni 1941. Zij vermoordden daar inderdaad systematisch Poolse, Russische en Oekraïense Joden, maar vergeet niet dat van september 1939 tot het voorjaar van 1940 naar schatting ook al 60.000 tot 80.000 executies waren uitgevoerd door Einsatzgruppen in Polen. Het ging om Poolse intellectuelen, mensen met Pools nationalistische ideeën en andere ‘Untermenschen’, onder wie ook veel joden en communisten.

Of de Nederlandse joodse mannen als Holocaust-slachtoffers gezien moeten worden hangt af van de definitie van ‘Holocaust’ die je hanteert. Ik moet zeggen dat ik het woord Holocaust eigenlijk nooit gebruik. De meest gangbare definitie is de mechanistische interpretatie: de industriële genocide in de vernietigingskampen vanaf half 1942. In navolging van de Britse professor Dan Stone zou ik die periode breder willen bekijken. In zijn pas verschenen boek Holocaust, een onvoltooid verleden brengt hij een gelaagdheid aan in het begrip Holocaust waarbij nieuwe en tot nu toe over het hoofd geziene aspecten van de moord op de Joden geïncorporeerd worden. Hij rekt de term Holocaust als het ware op in de lengte (begin en einde) en in de breedte (Holocaust als ‘global event’, pan-Europees). Hij ontleedt en faseert het ‘Holocaust-corpus’. De Nederlandse joodse mannen die naar Buchenwald, Mauthausen en Hartheim werden gestuurd, werden in eerste instantie als politieke gevangenen beschouwd. Zo werden zij ook geregistreerd. Op hun kaart staat ‘Politische Jude’. Het feit dat ze tevens ‘jood’ waren zal ervoor gezorgd hebben dat de moordenaars met nog meer dedain en wreedheid de mannen hebben afgevoerd en vermoord. Deze mannen werden wel op ‘mechanistische wijze’, in primitieve gaskamers-in-ontwikkeling, omgebracht. De gaskamers waren een soort laboratoria waar geëxperimenteerd werd met hoeveelheden gas, er werd gekeken hoe de mannen die de crematoria moesten leeghalen zich mentaal staande hielden enzovoort, en deze vroege slachtoffers werden gebruikt als proefkonijnen. Dat geldt eveneens voor de katholieke Polen en Spanjaarden die in die maanden op dezelfde wijze in diezelfde gaskamers werden vermoord. Vallen deze moordpartijen wel of niet onder het begrip Holocaust? Ik denk het wel.

In het archief van het Joods Historisch Museum vond u een brief die de joodse Meijer Vieijra aan zijn zwangere echtgenote Blanche Nabarro schreef. Hij vroeg haar, mocht hij de oorlog niet overleven, om hun kind ‘Jacob ben (zoon van) Meier’ te noemen, en als het een dochter zou zijn ‘Rachel’. Meier overleed op 17 september 1941. Zijn vrouw willigde zijn wens in en noemde hun dochter ‘Chelly’. Uw boek bevat tal van dit soort aangrijpende verhalen, die erg menselijk zijn, zeer herkenbaar, en zorgvuldig gedocumenteerd. Hoe moeilijk is het om bij dit onderwerp een zekere afstandelijkheid te bewaren als historica?

Zoals in het begin al zei ben ik altijd op zoek naar persoonlijke verhalen omdat ik daarmee het abstracte getal van 102.000 omgekomen Nederlandse joden wil doorbreken. Ik wil de mensen ‘een naam en een gezicht’ geven en ontleen daarbij een motto aan Bertolt Brechts ‘Driestuiversopera’:

Denn die einen sind im Dunklen
Und die anderen sind im Licht
Und man sieht nur die im Lichte
Die im Dunkeln sieht man nicht
.

Al deze vermoorde mensen hebben hun eigen geschiedenis. Deze mensen hebben geleefd. Ik zeg altijd: zij hebben gelachen, gehuild, hebben hand in hand verliefd langs de Amstel gelopen, al dan niet kinderen gekregen, gedroomd over een mooi leven... Hun verhaal moet verteld worden. Het is wel zo dat het ene verhaal dichterbij komt dan het andere, maar over het algemeen weet ik wel een zekere professionele afstand te bewaren. Af en toe valt het opgetrokken scherm echter wel in duigen. Meestal is dat onverwacht. Dat gebeurde bijvoorbeeld tijdens het onderzoek in 2004 voor mijn eerste boek naar joodse kinderen in Den Haag die in augustus 1941 van hun school werden weggestuurd en naar een Joods Lyceum moesten. Het was Pinksteren, prachtig weer, de ramen stonden open, de achterburen hadden een feestje in de tuin en ik was in mijn werkkamer op lijsten aan het uitzoeken en afvinken welke kinderen waren omgekomen en wanneer. Mijn dochter was op dat moment bezig zich in te schrijven voor een nieuwe middelbare school van haar keuze. Alleen al het simpele boeken uitzoeken en het kopen van een nieuwe agenda was opwindend en spannend. De toekomst lag open voor haar. En daar zat ik dan al die namen door te strepen van kinderen even oud als zij. Voor hen geen toekomst, geen leven. Dat drong op dat moment wel heel diep tot mij door.

Verder bescherm ik mijzelf ook in zekere mate: ik ga bijvoorbeeld niet naar de concentratiekampen. Dat komt te dichtbij. Ik ken teveel families en namen van mensen die daar op gruwelijke wijze zijn vermoord. Ik richt me liever op het leven dat zij geleid hebben. Als je je best doet, in de archieven duikt en je in de bronnen verdiept is daar nog best wel wat over te  vinden.

In zijn roman ‘Olga’ merkte de Duitse auteur Bernhard Schlink schamper op: “Seit sie die Menschen kenne, liebe sie die Tiere” (Sinds ze de mens heeft leren kennen, houdt ze van dieren). U beschrijft in uw boek hoe selecties in het kader van het euthanasieproject door artsen moesten gebeuren, maar dat sommige kampcommandanten op eigen initiatief al voorselecties uitvoerden. Ze gingen in hun misdadigheid dus verder dan wat van hen werd verwacht. Wat heeft uw onderzoek u geleerd over de aard van de mens? Heeft uw onderzoek uw mensbeeld gewijzigd?

Zoals ik net al zei richt ik me bij mijn onderzoeksonderwerpen meestal op het léven van de mensen. Ik probeer me eigenlijk verre te houden van de daadwerkelijke ellende en toegepaste moordpraktijken, maar omdat ik van de opgepakte razziamannen zoveel mogelijk gegevens over hun leven wilde verzamelen, kwam ik onvermijdelijk ook uit bij hun dood en de manier waarop ze om het leven gekomen zijn. Ik kon er niet omheen, maar ook toen probeerde ik dat met een professioneel oog, afstandelijk, te bekijken. Daarbij vielen me soms wel dingen op.

In beschrijvingen van de moord- en treiterpartijen bij deportaties naar en het werk in de kampen bleek het bijvoorbeeld vaak om dezelfde strafmaatregelen te gaan. Ik las heel vaak dezelfde dingen: de gevangenen moesten alles ‘Schnell, schnell, schnell’ doen, alles moest in looppas geschieden. Ook ‘zitten-staan, zitten-staan, zitten-staan’ kwam vaak voor, of het op commando maken van kikkersprongen of het lopen en opjagen van de gevangenen in rijen van vijf met aan weerszijden bewakers met honden. Veel dingen zien we ook terug op de razziafoto’s. Op een gegeven moment zag ik dat patroon van steeds dezelfde straffen in Duitsland, in de bezette gebieden en in de kampen. Ik realiseerde me ineens dat de mannen die de bevelen gaven les hadden gehad op de SS-scholen die vanaf 1933 ontstonden waar ze dit soort praktijken aanleerden. Kijk, in zo’n onderwerp zou ik me dus nooit gaan verdiepen. Dat wil en kan ik niet.

Ik weet ook wat de twee hoogste verantwoordelijken voor de moordpartijen in Hartheim – de arts Georg Renno en psychiater Rudolf Lonauer – hebben aangericht. Zij waren zuivere vertegenwoordigers van het kwaad. Ik was werkelijk ontdaan toen ik las dat SS-er Georg Renno tot 1997 heeft geleefd. Hoe is dat mogelijk! Rudolf Lonauer lijkt nog enig besef te hebben gehad van de foute weg die hij bewandeld had, dan wel van de straf die hem wachtte: een uur voor de bevrijding van zijn dorp door het Amerikaanse leger maakte hij een einde aan zijn leven en aan dat van zijn vrouw en twee kinderen.

Ik doe geen onderzoek naar wreedheden. Voor mij liggen er nog voldoende andere interessante onderwerpen op de plank. Onderzoek doen is leuk. Ik voel me als een Shirley Holmes die dingen boven tafel weet te krijgen. Vooral onverwachte vondsten zijn

Haut de page

Table des illustrations

Titre Wally de Lang
Crédits © Hans van den Boogaard
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12813/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 196k
Titre Compilatie van 40 van de 389 slachtoffers van de razzia’s van 22‑23 februari 1941
Crédits © Wally de Lang
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12813/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 527k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Wally de Lang et Fabian Van Samang, « De razzia’s van februari 1941 en het lot van 389 joodse mannen »Témoigner. Entre histoire et mémoire, 138 | 2024, 32-39.

Référence électronique

Wally de Lang et Fabian Van Samang, « De razzia’s van februari 1941 en het lot van 389 joodse mannen »Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 138 | 2024, mis en ligne le 15 avril 2025, consulté le 22 avril 2026. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/12813 ; DOI : https://doi.org/10.4000/11x5r

Haut de page

Auteurs

Wally de Lang

Fabian Van Samang

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-NC-ND-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC-ND 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search