Navigation – Plan du site

AccueilNuméros138Dossier : Les procèsDe vervolging van oorlogsmisdadig...

Dossier : Les procès

De vervolging van oorlogsmisdadigers in België, 1944‑1951

La poursuite des criminels de guerre en Belgique, 1944‑1951
Marie-Anne Weisers
Traduction de Elan
p. 63-78
Cet article est une traduction de :
La poursuite des criminels de guerre en Belgique, 1944‑1951 [fr]

Résumés

L’objet de cet article est de tenter de répondre à différentes questions portant sur l’ensemble du processus de poursuites mené, après la Seconde Guerre mondiale, par les autorités belges, contre les anciens membres de l’appareil d’occupation allemand. Que s’est-il passé, au niveau judiciaire, entre octobre 1944, date du début des poursuites, et 1951, date des derniers procès nationaux belges ? Qui sont les principaux acteurs intervenants ? Quelles sont les actions qui furent menées, à la fois, en zones d’Allemagne occupée par les Alliés, et sur le sol belge pour retrouver les criminels de guerre allemands ? Quels furent les ambitions de départ, et les résultats obtenus à l’arrivée ? À quels problèmes furent confrontées les instances judiciaires belges, chargées d’assurer la répression des crimes de guerre en lien avec la Belgique ? L’analyse qui est présentée a pour but d’apporter des éléments de réponse à cet ensemble de questions.

Haut de page

Texte intégral

  • 1 Het betreft het fonds ‘Dienst van de Algemene Instructies’, geïnventariseerd door Gertjan Desmet, e (...)

1Het historische onderzoek naar de rechtszaken tegen oorlogsmisdadigers in België is nog lang niet afgerond. Twee archieffondsen van het auditoraat-generaal, de gerechtelijke instelling die in de naoorlogse jaren instond voor de vervolging van collaborateurs en oorlogsmisdadigers, zijn onlangs geïnventariseerd.1 Ze worden bewaard in het Algemeen Rijksarchief (ARA) en bieden onderzoekers en een ruim publiek dat geboeid is door het thema van de ‘repressie’ een schat aan documenten die licht werpen op de vele aspecten van de berechting van misdaden begaan door de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog.

  • 2 Ratner, Steven R., “Crimes de guerre” in Roy Guttman en David Rieff (eds.), Crimes de guerre. Ce qu (...)

2Oorlogsmisdaden zijn schendingen van het oorlogsrecht waarvoor individuen strafrechtelijk verantwoordelijk zijn. Er is alleen sprake van oorlogsmisdaden indien ze worden gepleegd in tijden van van gewapende conflicten.2 In de context van de Tweede Wereldoorlog zijn de daders van oorlogsmisdaden ‘buitenlandse vijanden’ (de Duitsers) en zijn de collaborateurs nationale onderdanen die voor de vijand werken (de Belgen).

3Tijdens de oorlog leverde het juridische arsenaal dat werd samengesteld om de collaborateurs te berechten geen specifieke problemen op. In 1942 al werd een reeks artikelen van het strafwetboek in verband met inbreuken op de uitwendige veiligheid van de staat aangevuld, aangescherpt qua straffen en van kracht verklaard door de Belgische regering in ballingschap in Londen. Dat was niet het geval voor oorlogsmisdaden (misdaden van internationale aard). Ondanks het precedent van de Eerste Wereldoorlog had geen enkele nationale wetgeving voorzien in een wettekst die handelingen, gekenmerkt door een mate van wreedheid die het begripsvermogen te buiten ging, strafbaar zou stellen. De regering-Pierlot, die net als de regeringen in alle door Duitsland bezette landen te maken kreeg met het netelige probleem van de niet-terugwerkende kracht van de wetgeving, koos ervoor om de zaken tijdens de oorlogsperiode onbeslist te laten, in afwachting van wat de geallieerden zouden beslissen. Hierop is er één uitzondering: een besluitwet van 5 augustus 1943, die Belgische rechterlijke instanties (zonder te specificeren of het om burgerlijke of militaire instanties ging) de bevoegdheid gaf om zich uit te spreken over misdaden die buiten het Belgische grondgebied waren gepleegd (bv. feiten gepleegd in kampen in Duitsland, Frankrijk of Polen). Op politiek niveau was de wil om de leden van het Duitse bezettingsapparaat te vervolgen van meet af aan aanwezig, maar tegen 1947-48 veranderde de nationale en internationale publieke opinie snel. De desinteresse nam toe en tussen de politieke partijen brak een strijd los over de kwestie van de repressie. Het volgende uittreksel uit een brief van 10 november 1944, geschreven door Walter Ganshof van der Meersch aan Maurice Verbaet, de minister van Justitie, illustreert dit aanvankelijke streven, net als de hierboven genoemde juridische moeilijkheden:

  • 3 AGR2, A-G SIG AA1882 967 G/5-67-1, Onderzoekscommissie aangaande de inbreuken op de mensenrechten e (...)

Zoals u zelf al meerdere keren heeft gezegd, brengt de repressie van de oorlogsmisdaden, waar de publieke opinie zo dwingend om vraagt, een aantal problemen met zich mee waarvoor dringend een passende oplossing moet worden bedacht. Deze problemen kunnen in drie categorieën worden ingedeeld: 1) problemen in verband met het samenstellen van dossiers en het zoeken naar bewijsmateriaal van de oorlogsmisdaden; 2) problemen in verband met de eventuele wijzigingen die in onze wetgeving moeten worden doorgevoerd om de oorlogsmisdaden adequaat te kunnen bestraffen; 3) problemen in verband met de internationale samenwerking. Voor de eerste categorie is reeds een oplossing gevonden, dank zij de instructies die u heeft gericht aan de heren procureurs-generaal en mezelf, waarin u ons vroeg om dossiers ten laste van de oorlogsmisdadigers samen te stellen.3

Eerste maatregel: oprichting van een Commissie voor Oorlogsmisdaden

  • 4 Ibid.

4Op 7 oktober 1942 wordt in Londen een onderzoekscommissie van de Verenigde Naties opgericht, met als opdracht onderzoek te voeren naar oorlogsmisdaden die zijn gepleegd door de As-mogendheden. De UNWCC (United Nations War Crimes Commission) begint een jaar later officieel met haar werkzaamheden. Ze brengt zeventien vertegenwoordigers van de regeringen van de geallieerde landen samen, onder wie Marcel de Baer, de afgevaardigde voor België. De Belgische regering, die aan het auditoraat-generaal officieel de opdracht heeft toevertrouwd om de repressie van de collaboratie voor te bereiden, vraagt het auditoraat-generaal ook om op zoek te gaan naar bewijsmateriaal in verband met oorlogsmisdaden. Het auditoraat stelt een dossierbundel samen en geeft die door aan de UNWCC. Aan het einde van de bezetting nemen de UNWCC en de geallieerde militaire autoriteiten contact op met de auditeur-generaal, Walter Ganshof van der Meersch. Ze vragen om een Belgische instelling op te richten die het mandaat krijgt om met elk van hen samen te werken.4

  • 5 Zie voor meer informatie over het IMT van Nürnberg het recentste werk van David, Éric, Nuremberg. D (...)

5In dezelfde hierboven geciteerde brief van 10 november 1944 stelt de auditeur-generaal aan de minister van Justitie dus voor, zoals dit al het geval was geweest tijdens de Eerste Wereldoorlog, om een commissie op te richten die verschillende opdrachten zou uitvoeren. De eerste opdracht zou erin bestaan bewijzen van oorlogsmisdaden te verzamelen. De commissie zou een beroep mogen doen op de officieren van gerechtelijke politie en zou het recht hebben dossiers op te vragen bij de parketten en de griffies. Ze zou alle documentatie van de verschillende parketten centraliseren en de noodzakelijke wetgevende hervormingen op dit gebied bestuderen en vervolgens voorstellen aan de regering. Daartoe zou de commissie samenwerken met de diensten van het auditoraat-generaal, de geallieerde autoriteiten en de UNWCC. De auditeur-generaal vermeldt ook het plan om een ‘Internationaal Strafhof’ op te richten, een rechtbank waar de voormalige bezette landen oorlogsmisdadigers die ze niet voor hun eigen rechtbanken willen aanklagen, naar door kunnen verwijzen. Dat plan wordt werkelijkheid op 8 augustus 1945: de ‘vier grote geallieerden’ (de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en de USSR) ondertekenen het Akkoord van Londen, dat het statuut van het Internationaal Militair Tribunaal (IMT) van Nürnberg vastlegt. Vierentwintig personen die als de voornaamste leiders van Duitsland worden beschouwd, worden aangeklaagd voor dat IMT.5

  • 6 CegeSoma, 2753 AA120 A/III, Archieven van de Onderzoekscommisie betreffende de schendingen van de r (...)

6In 1946-1947 arresteren de geallieerde autoriteiten de twee hoogstgeplaatste verantwoordelijken van het Duitse militaire bestuur in België, Alexander von Falkenhausen (militair commandant voor België en Noord-Frankrijk) en Eggert Reeder (zijn bestuurshoofd). Ze worden door België op de lijst met oorlogsmisdadigers opgenomen. Ook de Franse autoriteiten vragen echter om de uitlevering van generaal von Falkenhausen. Aanvankelijk spreekt het auditoraat-generaal (dat vreest dat zijn hele vervolgingsbeleid op vlak van collaboratie zal worden lamgelegd) zich uit tegen hun uitlevering aan België. Samen met de Commissie voor Oorlogsmisdaden vraagt het zich af of de twee mannen niet beter berecht kunnen worden voor het Algemeen Tribunaal van Rastatt. Maar de Commissie voor Oorlogsmisdaden vindt het moeilijk Reeder te berechten zonder von Falkenhausen. De minister van Justitie beslist finaal dat het proces moet plaatsvinden in België,6 en de Fransen laten weten dat ze officieel verzaken aan de uitlevering van von Falkenhausen. In februari 1948 wordt die laatste aan België uitgeleverd; drie jaar later wordt hij samen met Reeder voor de Krijgsraad van Brussel berecht.

  • 7 “Rapport sur l’activité de la Commission d’enquête sur les violations des règles du droit des gens, (...)
  • 8 AGR2, A-G SIG (1882), 967 G/5-67-3-2, Onderzoeks- en verbindingsmissies in bezet Duitsland in de Br (...)

7Op 13 december 1944 wordt bij besluitwet van de regent een ‘Onderzoekscommissie aangaande de inbreuken op de mensenrechten en op de wetten en het gewoonterecht inzake oorlogsvoering’ opgericht. Ze krijgt vervolgens de kortere naam ‘Commissie voor Oorlogsmisdaden’ en heeft twee hoofdopdrachten: een historische en een juridische. De eerste opdracht leidt tot de publicatie van een aantal brochures, onder andere over het bloedbad van Stavelot; de antisemitische vervolgingen; de aanhouding, wegvoering en executie van gijzelaars; en het tegenoffensief in de Ardennen. De tweede opdracht is veel ingewikkelder. Het gaat erom “een onderzoek in te stellen naar wat algemeen bekend staat als oorlogsmisdaden gepleegd door vijandelijke onderdanen, of op hun aansporing, in België, of op Belgen, in het buitenland, met het oog op hun latere berechting door de rechterlijke instanties zoals bepaald door de Belgische wetten of de internationale verdragen.”7 De Commissie voor Oorlogsmisdaden stelt vervolgens onderzoeken in, zowel op Belgische bodem als buiten het grondgebied, in drie van de vier bezette zones van Duitsland: in de Amerikaanse, de Britse en de Franse zone, aangezien de USSR geen medewerking wil verlenen. Er worden drie onderzoeks- en verbindingsmissies opgezet en naar elk van de bezette zones gestuurd. Ze bestaan uit een hoofd van de missie, rechercheurs van de Staatsveiligheid en leden van de strijdkrachten. Deze missies worden geaccrediteerd bij hoofdkwartieren van de geallieerde strijdkrachten: bij het OMGUS (Office of the Military Government, United States) voor de Amerikaanse zone gestationeerd in Bad-Nauheim, bij de BAOR (British Army of the Rhine) gestationeerd in Bad Salzuflen en bij de Franse hoofdcommandant gevestigd in Baden-Baden. Drie jaar lang zullen de rechercheurs honderden kilometers afleggen binnen hun zone, op zoek naar daders, getuigen en bewijzen van oorlogsmisdaden. Ze krijgen hulp van de Belgische militaire missies in de drie zones, die de vraag krijgen om “zelfs zonder daarbij de hiërarchische weg te hoeven te volgen, alle feiten die hen ter ore komen en die van belang kunnen zijn voor haar activiteit”, door te geven.8 Het hoofd van de missie stelt vervolgens een dossier samen, dat hij opstuurt naar Marcel de Baer, de Belgische afgevaardigde van de UNWCC, gevestigd in Londen. Die UNWCC coördineert de activiteit van alle nationale commissies en stelt de lijsten op van uit te leveren oorlogsmisdadigers. De uitleveringsverzoeken worden doorgegeven aan de geallieerde autoriteiten in Duitsland, die al dan niet hun toestemming verlenen.

  • 9 AGR2, A-G SIG (1882), 912 G/5-3-27-3: Circulaire nr. 2017 van 27 september 1948. Uitlevering van pe (...)

8Net als het auditoraat-generaal staat de Commissie voor Oorlogsmisdaden onder het gezag van het ministerie van Justitie, hoewel het ministerie van Nationale Defensie ook betrokken is als volwaardig deelnemer aan de onderzoeken en de vervolgingen. Het betaalt de vergoedingen van het personeel van de verbindingsmissies, verleent de leden van het burgerpersoneel gelijkstelling met de militairen en vult de teams aan met legersoldaten. Maar los van de Belgische ministeriële departementen hangt de voortzetting van de activiteit van de commissie vooral af van de politieke beslissingen die de Amerikanen en de Britten samen nemen. In 1947 voeren ze een grote ommezwaai door in hun buitenlands beleid. Tegen de achtergrond van de Koude Oorlog tussen de Verenigde Staten en de USSR wordt prioriteit gegeven aan de opbouw van een sterk Europa, waarvoor West-Duitsland moet worden geïntegreerd in het Westerse blok. Vanaf 20 september 1949 oefent de regering-Adenauer druk uit op de Westerse regeringen om de vervolging van Duitse onderdanen stop te zetten. De Amerikanen en Britten van hun kant kiezen er al snel voor om de bladzijde om te draaien en besluiten eenzijdig de uitleveringen een halt toe te roepen, een keuze die de Franse overheid niet deelt. Een eerste datum voor de stopzetting van de uitleveringen wordt vastgesteld op 1 november 1947, en die wordt vervolgens verlengd tot maart 1948. De UNWCC in Londen, de nationale commissies voor oorlogsmisdaden en hun verbindingsmissies krijgen de vraag hun activiteiten te staken. Alleen het gerechtelijk personeel van het bestuur van de Staatsveiligheid blijft in functie.9 Alle dossiers worden overgedragen aan het auditoraat-generaal. Van hun kant richten de Britse autoriteiten een speciale rechtbank op in Hamburg. Die krijgt tot taak te oordelen over de uitleveringsverzoeken, die nog steeds druppelsgewijs worden ingediend door de autoriteiten van de voormalige bezette landen. Ze worden alleen toegekend in gevallen van moord, zoals gedefinieerd in het Duitse strafwetboek. Ludo Caeymaex, adjunct-administrateur van de Staatsveiligheid, brengt verslag uit over die situatie aan de auditeur‑generaal:

  • 10 AGR2, A-G SIG (1882), 912 G/5-3-27-5: Zone van bezet Duitsland. Door de Staatsveiligheid uit te voe (...)

Het zal voortaan onmogelijk zijn om een verzoek tot arrestatie en/of uitzetting van een oorlogsmisdadiger in te dienen na 1 september 1948, met uitzondering van gevallen van bewezen moord. In dit verband zinspeelt het hoofd van de missie op de bewijsmoeilijkheden die opduiken op het ogenblik dat de verzoeken worden ingediend […]. Het hoofd van de missie wijst er ook op dat de oorlogsmisdadigers in voorlopige vrijheid op borgtocht worden gesteld wanneer de sociale en familiale voorwaarden in hun voordeel zijn, in afwachting van een beslissing van het uitleveringstribunaal. Het hoofd van de missie wijst erop dat als een oorlogsmisdadiger werkelijk schuldig is, hij in die omstandigheden niet meer zal komen opdagen voor het tribunaal om vervolgens in het buitenland veroordeeld te worden, uiteraard in de veronderstelling dat het uitleveringstribunaal ermee instemt hem aan het gevraagde land uit te leveren. Het hoofd van de missie benadrukt anderzijds de moeilijkheden die ze ondervinden bij de Britse diensten om de uitlevering te verkrijgen van Belgische onderdanen die door het Belgische gerecht worden vervolgd. Zoals u weet zijn die onderverdeeld in twee categorieën: enerzijds zij die ermee instemmen om naar België terug te keren, en anderzijds zij die dat weigeren. Voor de eersten verloopt de vervulling van de talrijke formaliteiten nog min of meer normaal. De anderen zouden op hun beurt op dezelfde manier worden behandeld als de Duitsers. Ze zouden met andere woorden verdedigd worden door Duitse advocaten, op de terechtzitting zouden de Britten (sic) ongelooflijk toegeeflijk zijn, de officieren die als aanklager optreden zouden dat doorgaans doen op volstrekt ondoeltreffende wijze en met notoire onbekwaamheid als gevolg van de bijna volledige onwetendheid over de feiten die zich hebben afgespeeld in de door de Duitsers bezette gebieden. Bij verschillende gelegenheden, maar strikt vertrouwelijk, hebben hoge officieren het hoofd van de missie verteld dat zij zich, zelfs als zij ervan overtuigd zijn dat de vorderingen en voorstellen gegrond zijn, moeten houden aan tegenovergestelde richtlijnen van het Foreign Office van Londen.10

Auditeur-generaal Paul van der Straeten

Auditeur-generaal Paul van der Straeten

© AGR2 AG, Dossiers personnels des magistrats, MAG MP, 230, van der Straeten

Het instellen van vervolgingen in België en in de geallieerde zones

9De drie belangrijkste betrokken spelers bij het onderzoek naar en de vervolging van Duitse oorlogsmisdadigers zijn het auditoraat-generaal, de Commissie voor Oorlogsmisdaden en de Staatsveiligheid, die de onmisbare hulpkracht is van het auditoraat-generaal en de commissie om hun onderzoeken tot een goed einde te brengen. De drie instanties werken nauw samen, ondanks talloze moeilijkheden van materiële, menselijke, logistieke en financiële aard, met een belemmering van hun efficiënte werking als onvermijdelijk gevolg.

  • 11 AGR2, A-G SIG (1882), 949 G/5-47: Dienst van de Staatsveiligheid. Speciaal belast met opdrachten op (...)
  • 12 Idem, 929 G/5-39-1-2: Toezicht op de activiteit van de militaire auditoraten. Brussel, nota van Alf (...)
  • 13 Idem, 946 G/5-44, brief van hoofdcommissaris O. Opdecam aan de hoofdcommissaris van de Staatsveilig (...)
  • 14 Idem, 949 G/5-47, brief van Grévy aan Bihin, administrateur van de Staatsveiligheid, 18 november 19 (...)

10Wat het onderzoek in België betreft, wordt begin 1945 binnen het auditoraat-generaal een Centrale Dienst voor Oorlogsmisdaden opgericht. Drie weken later vraagt auditeur-generaal Ganshof van der Meersch aan Fernand Louwage, inspecteur-generaal van de Staatsveiligheid, om personeelsleden van de Staatsveiligheid ter beschikking te stellen van deze nieuwe dienst teneinde ze “strafrechtelijke en speciale onderzoeken” te laten uitvoeren. Het is de bedoeling dat ze de Duitse oorlogsmisdadigers die aan België zijn uitgeleverd, ondervragen. Op dat moment heeft de Staatsveiligheid te kampen met een tekort aan officieren van de gerechtelijke politie en, sinds de bevrijding, met een enorme werkdruk. Het auditoraat-generaal moet geduld oefenen en wachten op de benoeming van nieuwe kandidaat-inspecteurs.11 Een jaar later, in het licht van het groeiende aantal Duitse onderdanen die naar België worden overgebracht en van “het probleem dat hun verhoor oplevert, zowel vanuit het oogpunt van de oorlogsmisdaden waaraan ze zich mogelijk schuldig hebben gemaakt, als vanuit het oogpunt van de getuigenissen die ze zouden kunnen afleggen over de activiteit van bepaalde Belgische verklikkers,” beslist substituut-auditeur-generaal Alfred Wauters, die tot juni 1947 de hele kwestie van de oorlogsmisdaden onder zijn hoede heeft, om “binnen de afdeling Verklikking een specifieke onderafdeling voor de ondervragingen van deze vijandelijke onderdanen”12 op te richten. Die nieuwe afdeling, die is ondergebracht bij het militair auditoraat van Brussel en waaraan het merendeel van de onderzoekdossiers wordt toevertrouwd, begint haar werkzaamheden in januari 1947. Ze bestaat uit vier magistraten die het Duits machtig zijn, bijgestaan door twee teams van elk ongeveer tien politieagenten van de Brusselse Territoriale Brigade. Die maken deel uit van een nieuwe dienst van de gerechtelijke politie van de Staatsveiligheid, die speciaal is aangesteld om oorlogsmisdaden te bestraffen.13 De dossiers worden verdeeld over drie kabinetten: Kab 81A behandelt de dossiers van de leden van de Sipo-SD (Sicherheitspolizei-Sicherheitsdienst), de Duitse politieke politie, inclusief sectie IV; die van de Gestapo is het bekendst; Kab 81B neemt de dossiers van de GFP 530 (de Feldgendarmerie, de Duitse militaire politie) voor zijn rekening en Kab 81C legt zich toe op de dossiers in verband met de zaken van voormalige bewakers van de Duitse gevangenissen van Siegburg en Wolfenbüttel. Tot aan het einde van het gerechtelijke proces zal het auditoraat-generaal ervoor pleiten om die agenten binnen de afdeling Oorlogsmisdaden te houden. In een brief aan de administrateur van de Staatsveiligheid legt Paul van der Straeten, de nieuwe auditeur-generaal, uit dat “deze hulpkrachten van justitie, die maandenlang hard hebben gewerkt om Duitsers die verdacht worden van oorlogsmisdaden, te onderwerpen aan veelvuldige verhoren en om de verschillende van hen verlangde informatieplichten te vervullen, rijke ervaring met dit soort zaken hebben opgedaan waar de militaire parketten echt niet zonder kunnen.”14

  • 15 Idem, 967 G/5-67-3-2: Onderzoeks- en verbindingsmissies in bezet Duitsland in de Britse zone, brief (...)

11De werkzaamheden rond onderzoek en opsporing in de bezette gebieden van Duitsland worden toevertrouwd aan de verbindingsmissies van de Commissie voor Oorlogsmisdaden. Vanaf 1945 worden ze geconfronteerd met tal van problemen die hun onderzoek ernstig belemmeren en het aantal uitleveringen van Duitse onderdanen aan België beperken. “We hebben onophoudelijk materiële, personele en financiële problemen,”15 zo klaagt luitenant-kolonel Maurice Brandes, hoofd van de verbindingsmissie bij het hoofdkwartier van het Britse leger, in februari 1946 in een brief aan de auditeur-generaal. Een jaar later waarschuwt Jean Aimont, een onderzoeksofficier in hetzelfde ‘team’, het nieuwe hoofd van de missie, luitenant-kolonel Fontaine, in niet mis te verstane bewoordingen voor de realiteit van de hierboven beschreven situatie. Zijn woorden weerspiegelen de erbarmelijke onderzoekomstandigheden waarmee deze missies dagelijks te kampen krijgen.

  • 16 Ibid., brief van J. Aimont, officier-onderzoeker van Team 11 aan luitenant- kolonel Fontaine, 10 fe (...)

Ik wil uw aandacht vestigen op het feit dat de staat van het wagenpark en het tekort aan benzine het voor mij onmogelijk maken om efficiënt te werken. Met een heel goede auto en vijftienhonderd liter benzine per maand zou ik alle lopende onderzoeken in mijn sector, die twee keer zo groot is als België, tegen het einde van de missie kunnen afronden. In de bijlage vindt u een eerste lijst met dringende onderzoeken die moeten worden verricht; hoe kunnen die worden uitgevoerd met auto’s die onbruikbaar zijn voor lange afstanden en met vijfhonderd liter benzine per maand, wat net genoeg is om stand te houden? De Packard verbruikt 27 liter benzine per honderd kilometer en de Opel Olympia krijgt om de twee dagen motorpech. Deze feiten zijn u bekend, maar ik vind het noodzakelijk om de situatie toe te lichten. Zou het auditoraat-generaal, dat toch als eerste belang heeft bij de wijze waarop zijn plichten worden uitgevoerd, ons niet kunnen helpen?16

  • 17 Ibid., brief van kapitein Fontaine aan de auditeur-generaal, 19 februari 1946.

12Deze logistieke problemen worden nog verergerd door financiële en administratieve problemen. De wedden van het personeel van de missies worden gefinancierd door het ministerie van Defensie en betaald door de thesaurier van de auditoraten, vaak twee maanden te laat, via een ingewikkeld systeem van vouchers en voorschotten door het personeel zelf. De moeilijke verhoudingen tussen de contactmissies van de Commissie en het ministerie van Defensie komen tot uiting in een brief van kapitein Fontaine aan de auditeur-generaal: “Was het niet van de onophoudelijke pesterijen van de nationale defensie door tal van ministeriële brieven en circulaires, dan zou het werk worden uitgevoerd met minder middelen in een uitstekende teamgeest, die we te danken hebben aan het hoofd van onze missie.”17

13Maar de belemmeringen voor efficiënt onderzoekswerk kunnen ook van binnenuit komen: van het personeel zelf. In een brief uit augustus 1948 aan de adjunct-administrateur van de Staatsveiligheid uit de auditeur-generaal zijn ernstige ontevredenheid over een in Berlijn gestationeerde officier van politie aan wie hij twee uit te voeren plichten met betrekking tot Kurt Asche, een van de leiders van de afdeling Jodenzaken van de Sipo van Brussel, en Gerhard Seck, een lid van afdeling IV A (Verzet), heeft gestuurd.

  • 18 AGR2, A-G SIG (1882), 912 G/5-3-27-5: Britse zone van bezet Duitsland. Door de Staatsveiligheid uit (...)

Na meer dan acht maanden stuurt commissaris B. ze terug naar mij, [de eerste] onvolledig uitgevoerd, waarbij hij me uiterst vage informatie verstrekt, die hij overigens heeft overgenomen uit de fiches van het Franse documentatiecentrum van Berlijn. “Alle tot op heden uitgevoerde opsporingen” … lijken zich te beperken tot een louter onderzoek van fiches […]. Ik betwijfel ten zeerste of er zelfs maar contact is opgenomen met de Amerikaanse autoriteiten en hier is er ook geen enkel vooronderzoek verricht om na te gaan of de betrokkene wel degelijk woont op het opgegeven adres en om zich ervan te vergewissen dat hij het niet zal verlaten.18

  • 19 AGR2, Archieven van het auditoraat-generaal bij het militair hof (AG-MH). Centrale Dienst voor Oorl (...)

14De auditeur-generaal, die al had gewezen op het gebrek aan belangstelling dat de commissaris aan de dag legde voor de gevraagde taken, vraagt de administrateur van de Staatsveiligheid om hem zo snel mogelijk te vervangen. Dat gebeurt een maand later ook, maar Kurt Asche zal nooit worden gevonden. Jacques Warnant, substituut van de militair auditeur, belast met het onderzoek van het dossier van de Sipo-SD van Brussel, had er bij de auditeur-generaal nochtans meermaals op aangedrongen een laatste poging te ondernemen om de uitzetting te verkrijgen van een paar van de wreedste figuren van de afdeling Jodenzaken: Fritz Erdmann, Kurt Asche en Karl Meinshausen.19

15Zo’n dertig jaar later, in 1980, verschijnt Asche voor de Duitse rechtbank in het kader van het proces van Kiel. Hij wordt veroordeeld tot zeven jaar gevangenisstraf.

Een slecht opgestelde wet op de oorlogsmisdaden

16België, het Groothertogdom Luxemburg en Nederland doen er meer dan twee jaar over om een wet aan te nemen die als wettelijke basis kan dienen voor de berechting van oorlogsmisdadigers van vijandelijke nationaliteit. In deze periode werden de gearresteerde en aan België uitgeleverde verdachten geïnterneerd. Dat gebeurde niet op basis van een aanhoudingsbevel van een magistraat, maar wel van een interneringsbevel van de administrateur van de vreemdelingenpolitie, op basis van de besluitwet van de regent van 28 september 1939. Deze abnormale situatie lokt talrijke reacties van afkeuring uit, zowel van de geallieerde autoriteiten, als van belangrijke figuren uit de politieke en juridische wereld en van de nationale pers.

  • 20 AGR2, A-G SIG (1882), 915 G/5-11-9-1: Bevoegdheid van de militaire gerechten. Wet van 2 april 1948 (...)

17In België werd een eerste ‘wet met betrekking tot de bevoegdheid van de militaire gerechten aangaande oorlogsmisdaden’ aangenomen op 20 juni 1947. Het eerste artikel geeft de militaire rechtbanken de bevoegdheid om, in België, een vreemdeling te vervolgen die op Belgische bodem of buiten het grondgebied een misdrijf heeft gepleegd tegen een Belg of tegen een vreemdeling die in België verbleef op het ogenblik van het uitbreken van de vijandelijkheden. Enkele maanden later laat de Commissie voor Oorlogsmisdaden een zeventigtal Duitse bewakers uit de gevangenis van Siegburg en van het kamp Wolfenbüttel in Duitsland uitleveren aan België. Deze vermoedelijke oorlogsmisdadigers hebben echter ook misdrijven gepleegd tegen Belgen en tegen personen die noch Belgen waren, noch vreemdelingen die voor 10 mei 1940 in België waren gehuisvest. Substituut-auditeur-generaal René Grévy, de opvolger van Alfred Wauters, wijst de voorzitter van de Commissie voor Oorlogsmisdaden, Antoine Delfosse (minister van Justitie van de regering in ballingschap in Londen), erop dat het onmogelijk is om in België een proces van oorlogsmisdadigers met internationaal karakter te voeren, wegens de beperking van de bevoegdheid van de militaire rechtbanken, zoals vastgelegd in het eerste artikel van de wet van 20 juni 1947. Die rechtbanken zijn namelijk “niet bevoegd om zich uit te spreken over een misdrijf begaan in het buitenland, door een buitenlander, tegen een buitenlander die niet in België verblijft op het ogenblik van het uitbreken van de vijandelijkheden, en enkel nog voor de misdrijven moord of opzettelijk lichamelijk letsel, verkrachting, aanranding of verklikking aan de vijand.” Hij stelt voor een nieuwe tekst aan te nemen waarin de zinsnede “een vreemdeling die in België verblijft op het ogenblik van het uitbreken van de vijandelijkheden” zou worden vervangen door “een onderdaan van een met België geallieerde Staat.”20 Een tweede wettekst betreffende oorlogsmisdaden wordt gestemd, die de extraterritoriale bevoegdheid van de Belgische militaire rechtbanken uitbreidt tot inbreuken begaan door een vreemdeling tegen een inwoner van een staat die bevriend is met België. Ondanks de stappen voorwaarts op wettelijk gebied, vielen feiten die werden gepleegd door een Duitse kampbewaker tegen een Duits, Oostenrijks of Roemeens slachtoffer die na het uitbreken van de oorlog in België waren aangekomen, buiten het toepassingsgebied van de wet.

Antoine Delfosse, voorzitter van de Commissie voor Oorlogsmisdaden

Antoine Delfosse, voorzitter van de Commissie voor Oorlogsmisdaden

© Privéarchieven van Philippe Delfosse

  • 21 Pieter Lagrou, “Poor Little Belgium? Les procès belges de criminels de guerre allemands, 1944-1951” (...)

18De auteurs van de wet van 20 juni 1947 hebben geen nieuw strafbaar feit gecreëerd, omdat ze het beginsel van de niet-terugwerkende kracht van de wetten niet willen schenden. Een oorlogsmisdaad wordt gedefinieerd als een inbreuk op het Belgische strafrecht, gepleegd in strijd met de wetten en het gewoonterecht inzake oorlogsvoering (hoofdzakelijk vastgelegd in de Conventie IV van Den Haag van 1907), tussen 9 mei 1940 en 1 juni 1945. Noch het toenmalige Belgische Strafwetboek, noch de Conventie van Den Haag van 1907 legden in hun teksten echter strafbare feiten van internationale aard vast, zoals de executie van gijzelaars, foltering, vervolgingen, deportatie of uitroeiing in vernietigingskampen. De wetgever besliste dat “uitzonderlijke misdaden gepleegd in uitzonderlijke tijden opnieuw moeten worden gedefinieerd in termen van het gewone Strafwetboek.”21 Die keuze leidt ertoe dat het voor de Belgische justitie juridisch gezien zo goed als onmogelijk wordt om de daders en verantwoordelijken van oorlogsmisdaden en van misdaden tegen de menselijkheid te veroordelen in een mate die in verhouding staat tot de ernst van de gepleegde feiten.

Belemmeringen voor de processen

19Na de goedkeuring van de wet in juni 1947 konden de magistraten van de militaire parketten eindelijk een arrestatiebevel uitvaardigen tegen de voormalige leden van het Duitse bezettingsapparaat. Het bevel vermeldt de wetsartikelen op basis waarvan de verdachten worden vervolgd, waarbij de formulering kan variëren op basis van de bevindingen van de onderzoeken en van de rechtspraak van het Hof van Cassatie.

  • 22 Pasicrisie belge, 1949, t. 1, p. 514.

20Tot 4 juli 1949, de datum waarop het Hof van Cassatie een fundamenteel arrest uitvaardigde inzake oorlogsmisdaden, had het auditoraat-generaal het gewaagde risico genomen om de Duitse oorlogsmisdadigers te vervolgen op basis van artikel 118bis van het Strafwetboek, dat politieke collaboratie bestraft (met andere woorden: daden gepleegd door Belgen). Dat artikel van algemene aard maakte het mogelijk om “iedereen die bewust het beleid of de plannen van de vijand had gediend,” ter dood te veroordelen. Het diende als rechtsgrondslag voor de beschuldiging in het collectieve proces van de Sipo-SD van Charleroi, dat plaatsgreep voor de krijgsraad van Bergen, in juli en augustus 1948. De krijgsraad volgde het requisitoir van het openbaar ministerie en veroordeelde onder andere Heinrich Knappkotter, hoofd van de afdeling Jodenzaken, tot de doodstraf voor het toepassen van “ondervraging met marteltechnieken, veiligheidsarrestaties in de concentratiekampen zonder vorm van proces, en jodenvervolging”. Maar het militair gerechtshof, in beroep, en het Hof van Cassatie beslisten er anders over. Het Hof van Cassatie was van mening dat het artikel, dat vooral gericht is op verraad en informatieverstrekking aan de vijand, niet van toepassing was op een vijandelijke buitenlander: “Verraad veronderstelt een schending van de plicht tot trouw aan de Staat en bij een onderdaan van de vijandelijke staat kan er dus enkel sprake van zijn als hij een dergelijke plicht is aangegaan ten aanzien van België.”22 Als een buitenlander een verblijfsvergunning had verkregen en in België had gewoond vóór de oorlog, zou dat betekenen dat hij, zelfs al was hij een vijand, door België was ontvangen en daardoor het land dank verschuldigd was. De meeste leden van het Duitse militaire bestuur en van de Sipo-SD kwamen echter pas na het uitbreken van de oorlog in België aan. Na dit arrest moesten de militaire aanklagers hun vervolgingsbeleid herzien en andere artikelen vinden in het strafwetboek die met de gepleegde daden konden overeenstemmen. Het enige wat overbleef, waren de artikelen die moord, slagen en verwondingen, willekeurige arrestatie en detentie en aanranding bestraften. Omdat die beschuldigingen de criminaliteit van het nazisysteem niet dekten, was het auditoraat-generaal gedwongen om veel zaken af te sluiten met een beslissing tot buitenvervolgingstelling.

21Afgezien van de obstakels die voortvloeiden uit de wetgeving en de rechtspraak, kreeg het auditoraat-generaal te maken met twee andere gelijktijdige problemen: de duidelijke onwil van de Amerikaanse en Britse autoriteiten om uitleveringen toe te staan, in combinatie met de onbetrouwbaarheid van de verklaringen die werden afgelegd tijdens het onderzoek door de Commissie voor Oorlogsmisdaden.

  • 23 AGR2, A-G SIG (1882), 913 G/5-3-42, Uitleveringsovereenkomst met Duitsland, brief van de auditeur-g (...)

22De systematische obstructie door de Amerikaanse en Britse autoriteiten, die al in 1946 duidelijk werd, was een van de belangrijkste redenen voor het mislukken van het programma om de Duitse oorlogsmisdadigers te vervolgen, niet alleen in België, maar voor alle nationale processen die in de voormalige bezette landen plaatsvonden. In verschillende brieven aan de minister van Justitie houdt de auditeur-generaal niet op hierover te klagen en vraagt hij de minister om druk uit te oefenen op de minister van Buitenlandse Zaken om een protestbrief te sturen tegen deze houding “die door de toename en de herhaalde wijzigingen van de uitleveringsformaliteiten elke uitleveringsprocedure doet mislukken.”23 Ondanks al deze moeilijkheden is België er wel in geslaagd meer dan vijfhonderd personen te laten uitleveren, van wie slechts een honderdtal voor het gerecht worden gedaagd.

23Naast de belemmeringen voor de uitlevering was er nog een probleem: het auditoraat-generaal had bedenkingen bij de getuigenissen die de Commissie voor Oorlogsmisdaden had verzameld. In zijn verslag van mei 1948 aan de auditeur-generaal brengt substituut Delhaise, die toezicht houdt op de lopende zaken bij het Brusselse militaire auditoraat, hem op de hoogte van het volgende:

  • 24 Idem, 929 G/5-39-1-2, militair auditoraat van Brussel, brief van Claude Delhaise aan de auditeur-ge (...)

De meeste verklaringen die in 1945 en zelfs 1946 zijn afgelegd op initiatief van de Commissie voor Oorlogsmisdaden (die daar geen verantwoordelijkheid voor draagt), worden ingetrokken of aanzienlijk afgezwakt door de getuigen tijdens de huidige terechtzittingen onder ede, tijdens confrontaties, of zelfs gewoon bij de Staatsveiligheid. Als gevolg hiervan moest een groot aantal arrestatiebevelen die in september-oktober 1947 waren uitgevaardigd, nadat de wet onze bevoegdheid had vastgesteld, worden ingetrokken, omdat de zaak buiten vervolging werd gesteld.24

  • 25 Ibid.

24Dat is in het bijzonder het geval in de dossiers van de gevangenissen van Siegburg en Wolfenbüttel. Na het aanbod van de geallieerden aan België om de internationale repressie van de misdaden die in Siegburg zouden zijn begaan tegen alle geallieerde gevangenen, op zich te nemen, werden een veertigtal voormalige bewakers uitgeleverd aan België. Slechts zeven beklaagden werden in hechtenis gehouden voor aanvullende informatie. De substituut waarschuwde dat de zaak “naar alle waarschijnlijkheid zou worden afgesloten met een algemene buitenvervolgingstelling. Het is uitgesloten dat ik zou overwegen om hen onder aanhoudingsmandaat te plaatsen, gezien de toenemende verdwijning van de aanklachten.” Wegens de moeilijkheden bij de bewijslevering en de kwalificatie van de strafbare feiten werden de zeven gedetineerden allemaal terug naar huis gestuurd. De substituut uitte hetzelfde voorbehoud met betrekking tot de dertig bewakers van de gevangenis van Wolfenbüttel, die ook werden vastgehouden in de gevangenis van Sint-Gillis: “Bepaalde verklaringen van de Commissie aan de pers in verband met de ernst van de misdaden die in Wolfenbüttel zijn gepleegd, zijn volledig ongegrond.”25 Twee jaar later werden zes van hen voor de Brusselse Krijgsraad gedaagd, twee van hen werden vrijgesproken.

  • 26 Idem, 929, G/5-39-1-2: Militair auditoraat van Brussel, verslag van substituut Jules De Vos aan de (...)

25Hetzelfde geldt voor de groep van de GFP 530 van Brussel (de Geheime Feldgendarmerie): de leden van de geheime politie van het Duitse militaire bestuur van Brussel. Van de 39 personen die in 1947 werden uitgeleverd, werden er slechts 13 berecht in augustus 1950 voor de Brusselse Krijgsraad. Ze kregen zware straffen, die de militaire rechtbanken later afzwakten. In november 1947 deelde Jules De Vos, de substituut die met de zaak belast was, aan de auditeur-generaal mee dat het zeer waarschijnlijk was dat de zaak zou worden geseponeerd, omdat een groot aantal van hen na 1941 niet meer actief was geweest en er geen klachten waren ingediend.26

  • 27 Zie over het Breendonkproces: Van den Wijngaert, Mark, Nefors, Patrick, Van der Wilt, Olivier, Jori (...)

26Vooral de leden van de Sipo-SD werden vervolgd en voor de Belgische rechtbanken gedaagd. In augustus 1949 begon het proces tegen SS-Sturmbannführer Philipp Schmitt, commandant van het Fort van Breendonk en enige tijd ook van het verzamelkamp in Mechelen. Hij werd vervolgd voor de Antwerpse Krijgsraad, die hem verantwoordelijk hield voor de dood van 57 gevangenen, opzettelijke slagen en verwondingen toegebracht aan 111 gevangenen en de willekeurige arrestatie van 35 joden die overgebracht waren van de Dossinkazerne naar het kamp van Breendonk. Hij werd ter dood veroordeeld en geëxecuteerd op 9 augustus 1950.27

  • 28 Zie over de analyse van het proces van Otto Siegburg: Marie-Anne Weisers, La justice belge, les bou (...)

27De beslissing over de zaak van Otto Siegburg is uitzonderlijk. Op 29 december 1949 velde de Brusselse Krijgsraad, bestaande uit de rechters Maréchal en Dautricourt (de twee burgerlijke magistraten van het militaire tribunaal), een moedig vonnis in deze zaak, dat echter onopgemerkt bleef. De rechtbank, die een precedent wilde scheppen, benadrukte het hoofdzakelijk raciale motief voor de misdaad, omdat de nazi-politieagent, hoofd van een arrestatieteam van de afdeling Jodenzaken van Brussel, via een moord een misdaad tegen de menselijkheid had begaan tegen Erner Hillel, een Poolse jood die in 1941 was ondergedoken in de Brusselse buitenwijken. In eerste aanleg was hij ter dood veroordeeld, maar de militaire rechtbank verlaagde in beroep de straf tot vijftien jaar dwangarbeid door de moord te herkwalificeren als doodslag. Daardoor was het vonnis van de krijgsraad niet gezaghebbend en werd het nooit gepubliceerd in de Belgische juridische tijdschriften.28

28Op 8 augustus 1950 werd Max Boden, die verantwoordelijk was voor de discipline en de Aufnahme (de opname van de geïnterneerden in het verzamelkamp van Mechelen) ook ter verantwoording geroepen voor hetzelfde militaire tribunaal. Hij werd veroordeeld tot twaalf jaar dwangarbeid voor doodslag, opzettelijke slagen en verwondingen en aanranding van ongeveer zestig vrouwelijke gedetineerden. Via die laatste tenlastelegging probeerde de Krijgsraad het veelzijdige karakter van de misdaden tegen de joden te bestraffen. In zijn motivering stelde hij dat de lichaamsfouilleringen van de vrouwelijke gedetineerden, zonder hun toestemming, praktijken vormden

  • 29 AGR2, Militair gerechtshof, dossier van het vonnis inzake Max Boden, 05 december 1950.

die rechtstreeks zijn ingegeven door de afschuwelijke rassendiscriminatie waarop de nationaalsocialistische doctrine is gebaseerd: dat joden, aldus die doctrine, geen menselijke personen zijn, maar parasieten van de samenleving, schadelijke wezens die moeten worden vernietigd na hen het gevoel te hebben gegeven dat ze schadelijk en weerzinwekkend zijn.
Dat deze praktijken de eerste fase vormen van een systematisch plan van progressieve degradatie, opgezet om achtereenvolgens aan de slachtoffers hun gevoel van eigendom te ontnemen, door inbeslagname van hun kostbaarheden en juwelen van bij hun aankomst, en van hun linnengoed en kleding voordat ze op transport worden gezet; hun gevoel van lichamelijke integriteit, door hen willekeurig te slaan en te mishandelen; en hun gevoel van de waardigheid van het menselijk lichaam, in het bijzonder van het vrouwelijke lichaam, door systematisch georganiseerde aanrandingen; dat de gaskamer en het crematorium het hoogtepunt waren van deze lichamelijke en morele vernedering, maar dat niet duidelijk is vastgesteld of de beklaagde dat wist.
29

Wilhelm von Hahn

Wilhelm von Hahn

© AGR1, Ministerie van Justitie, Vreemdelingenpolitie, Wilhelm von Hahn-dossier, nr. A371462

  • 30 AGR2, AG-CM, Div. 2744/45, Dossier Inlichting Wilhelm von Hahn.

29Van de 108 aangeklaagde oorlogsmisdadigers die tussen 1948 en 1952 in 35 processen werden berecht, waren enkel bij het proces tegen de vier generaals von Falkenhausen, Reeder, Bertram en von Claer functionarissen van het Duitse militaire bestuur betrokken. Geen van de hoge functionarissen van de verschillende afdeling­en (Politie, Politiek, Justitie enz.) van de bestuurlijke stafkazerne is vervolgd door de Belgische justitie. Toch werd verrassend genoeg een handvol van hen als getuige opgeroepen tijdens het proces tegen von Falkenhausen en consorten. Er werd wel degelijk een dossier ‘Inlichting’ geopend op naam van Wilhelm von Hahn, lid van de groep Politie en vervolgens van de groep Politiek. Maar dat leidde niet tot enige informatie of een gerechtelijk onderzoek. Baron von Hahn, jurist van opleiding, werd in maart 1942 de adjunct van Heym (hoofd van de groep Politiek), verantwoordelijk voor het dossier Jodenzaken en meteen ook de belangrijkste gesprekspartner van de VJB (Vereniging der Joden in België). Na steunbrieven te hebben ontvangen, waaronder een brief van de Duitse jood en vluchteling Felix Meyer, lid van het directiecomité van de VJB, besliste het auditoraat-generaal niet te vervolgen. In 1946 werd hij benoemd tot magistraat in Hamburg en in maart 1948 riep substituut Warnant hem op als getuige bij de processen tegen de generaals von Falkenhausen en Reeder en dat tegen Canaris.30

30Op 9 maart 1951 gebruikte de Brusselse krijgsraad opnieuw het procedé van juridische interpretatie in het proces tegen von Falkenhausen om de aansprakelijkheid te erkennen van de hoge leidinggevenden van het militaire bestuur, de generaals von Falkenhausen en Reeder, voor de deportatie van joden in België. Deze keer ging het om het artikel in het strafwetboek met betrekking tot willekeurige arrestatie en detentie:

  • 31 AGR2, Krijgsraad Brussel, dossier over het vonnis inzake von Falkenhausen, 09 maart 1951; RDPC 1950 (...)

Uit het volledige onderzoek blijkt duidelijk dat de aanklacht betrekking heeft op de willekeurige arrestatie en detentie van 25.437 personen, die aanvankelijk in België werden vastgehouden, voornamelijk in de Dossinkazerne in Mechelen, en vervolgens naar Duitsland werden gedeporteerd, naar concentratie- en vernietigingskampen, met name Auschwitz, allemaal op grond van het werkelijk of vermeend behoren tot het joodse ras, in toepassing van de Duitse antisemitische wetgeving.31

31Twee maanden later volgde het proces tegen de Sipo-SD in Brussel, waarvan de omvang van de activiteiten het auditoraat-generaal dwong om de vijf beklaagden te vervolgen voor slechts één aspect van de actie van de Sipo-SD: die tegen het verzet. Wat het anti-joodse beleid betreft, was het militaire parket van mening dat dit aspect werd behandeld in de twee processen tegen Otto Siegburg en Max Boden.

  • 32 AGR2, Krijgsraad Brussel, dossier over het vonnis inzake Constantin Canaris, 4 augustus 1951.

32Het laatste proces was dat tegen Constantin Canaris, hoofd van de Sipo tussen november 1940 en november 1941, en vervolgens van februari tot half september 1944. Hij werd door de Brusselse krijgsraad berecht en op 4 augustus 1951 veroordeeld tot twintig jaar dwangarbeid. Canaris werd onder andere schuldig bevonden aan de arrestatie, de willekeurige opsluiting en de deportatie van 1.654 personen “die naar Duitsland werden gedeporteerd omdat ze tot het joodse ras behoorden en in toepassing van het antisemitische beleid van de Duitse autoriteiten.”32

Krijgsraad van Brussel

Krijgsraad van Brussel

© Privéarchieven van Bernard Dautricourt

Conclusie

33Binnen de politieke en gerechtelijke autoriteiten was er wel degelijk een wil aanwezig om mechanismen op te zetten om de leden van het Duitse bezettingsapparaat die betrokken waren bij oorlogsmisdaden met betrekking tot België, op te sporen en voor het gerecht te dagen. Sommige moeilijkheden deden zich voor van bij het begin, andere doken op tijdens het onderzoeksproces in bezet Duitsland en kwamen als een verrassing voor de Commissie voor Oorlogsmisdaden en het auditoraat-generaal. De ommezwaai van de Amerikanen en Britten, die heeft geleid tot een stopzetting van de uitleveringen, dwong het auditoraat-generaal ertoe om zijn verzoeken ter zake te beperken en te rationaliseren. Het kwam er voor het auditoraat-generaal dus op aan om degenen van wie het dossier het stevigst leek en van wie het kon hopen dat het proces uiteindelijk tot een veroordeling zou leiden, op de lijsten van uit te leveren verdachten te zetten. Precies om die reden deelt René Grévy, substituut van de auditeur-generaal, op 3 december 1947 aan de voorzitter van de Commissie voor Oorlogsmisdaden het volgende mee:

  • 33 CEGESOMA, 2753 AA120, A/X/1, Archieven van de Commissie Oorlogsmisdaden, Briefwisseling (1947), bri (...)

Als algemene regel moet de uitlevering van personen die deel uitmaakten van het personeel van een kamp of gevangenis systematisch worden verhinderd, met uitzondering van die van Siegburg, Wolfenbüttel [...], Breendonk, waarvoor een onderzoek loopt. Ik wil ook geen uitlevering van chauffeurs, werknemers van de Sipo, S.D of G.F.P, louter op basis van hun lidmaatschap van deze organisaties, of zelfs van politieagenten die enkel tot midden 1941 in België aan de slag waren. Ook de uitlevering van Duitse onderdanen van wie niemand na hun aankomst in België weet waarom ze precies zijn uitgeleverd, moet worden vermeden. De uitlevering van functionarissen van het militair bestuur als zodanig moet ook worden vermeden.33

34De laatste zin van de brief zou dus kunnen verklaren waarom de hoge functionarissen die aan het hoofd stonden van de afdelingen van de Militärverwaltung niet werden vervolgd door de Belgische rechtbanken. Er worden echter geen verklarende elementen aangereikt, waardoor de historicus gedwongen wordt om veronderstellingen uit te werken. Aangezien dit artikel het gedeeltelijke resultaat is van een lopend onderzoek, hoopt de auteur op een later tijdstip verklarende elementen te presenteren die uitsluitend gebaseerd zijn op een document.

Haut de page

Bibliographie

David, Eric, Éléments de droit pénal international et européen, Brussel: Bruylant, 2009.

David, Eric, Nuremberg. Droit de la force et force du droit, Brussel: Racines, 2020.

Fortemps, Louis en Gabriel, Vincent, La police secrète de la Werhmacht, Neufchâteau: Weyrich, 2023.

Lagrou, Pieter, “Poor Little Belgium? Les procès belges de criminels de guerre allemands, 1944-1951” in Jean-Marie Berlière, Jonas Campion, Luigi Lacché en Xavier Rousseaux (eds.), Justices militaires et guerres mondiales (Europe, 1914-1950), Louvain-la-Neuve: Presses universitaires de Louvain, 2013.

Ratner, Steven R., “Crimes de guerre” in Roy Gutman en David Rieff (eds.), Crimes de guerre. Ce que nous devons savoir, Parijs: Autrement, 2002.

Van den Wijngaert, Mark, Nefors, Patrick, Van der Wilt, Olivier, Jorissen, Tine en Roden, Dimitri, Les bourreaux de Breendonk, Brussel: Racine, 2012.

Weisers, Marie-Anne, La justice belge, les bourreaux allemands et la Shoah, Brussel: Éditions de l’Université de Bruxelles, 2020.

Wouters, Nico, “La persécution des Juifs devant les juges belges (1944-1951)” in Rudy Van Doorslaer, Emmanuel Debruyne, Frank Seberechts en Nico Wouters (eds.), La Belgique docile. Les autorités belges et la persécution des Juifs durant la Seconde Guerre mondiale, Brussel: Luc Pire, 2007

Haut de page

Notes

1 Het betreft het fonds ‘Dienst van de Algemene Instructies’, geïnventariseerd door Gertjan Desmet, en het fonds ‘Centrale Dienst voor Oorlogsmisdaden’, geïnventariseerd door Jan Raes.

2 Ratner, Steven R., “Crimes de guerre” in Roy Guttman en David Rieff (eds.), Crimes de guerre. Ce que nous devons savoir, Parijs: Autrement, 2002; David, Éric, Éléments de droit pénal international et européen, Brussel: Bruylant, 2009, p. 1004.

3 AGR2, A-G SIG AA1882 967 G/5-67-1, Onderzoekscommissie aangaande de inbreuken op de mensenrechten en op de wetten en het gewoonterecht inzake oorlogsvoering (‘Commissie voor Oorlogsmisdaden’), oprichting, brief van de auditeur-generaal aan de minister van Justitie, 10 november 1944.

4 Ibid.

5 Zie voor meer informatie over het IMT van Nürnberg het recentste werk van David, Éric, Nuremberg. Droit de la force et force du droit, Brussel: Racines, 2020.

6 CegeSoma, 2753 AA120 A/III, Archieven van de Onderzoekscommisie betreffende de schendingen van de rechten der volkeren, der wetten en der oorlogsgebruiken, P-V van de zittingen van de Commissie voor Oorlogsmisdaden.

7 “Rapport sur l’activité de la Commission d’enquête sur les violations des règles du droit des gens, des lois et coutumes de la guerre instituée par arrêté du Régent en date du 21 décembre 1944,” Brussel, Belgisch Staatsblad, 1948, p. 3.

8 AGR2, A-G SIG (1882), 967 G/5-67-3-2, Onderzoeks- en verbindingsmissies in bezet Duitsland in de Britse zone, brief van luitenant- kolonel Mampuys, chef van de 2e directie van het ministerie van Nationale Defensie, aan de auditeur-generaal, 12 juli 1945.

9 AGR2, A-G SIG (1882), 912 G/5-3-27-3: Circulaire nr. 2017 van 27 september 1948. Uitlevering van personen die zich in bezet Duitsland bevinden.

10 AGR2, A-G SIG (1882), 912 G/5-3-27-5: Zone van bezet Duitsland. Door de Staatsveiligheid uit te voeren plichten, brief van Ludo Caeymaex aan de auditeur-generaal, 26 juni 1948.

11 AGR2, A-G SIG (1882), 949 G/5-47: Dienst van de Staatsveiligheid. Speciaal belast met opdrachten op het vlak van oorlogsmisdaden.

12 Idem, 929 G/5-39-1-2: Toezicht op de activiteit van de militaire auditoraten. Brussel, nota van Alfred Wauters voor de heer advocaat-generaal van den Eynde de Rivieren, 20 februari 1946.

13 Idem, 946 G/5-44, brief van hoofdcommissaris O. Opdecam aan de hoofdcommissaris van de Staatsveiligheid, 19 december 1946.

14 Idem, 949 G/5-47, brief van Grévy aan Bihin, administrateur van de Staatsveiligheid, 18 november 1947.

15 Idem, 967 G/5-67-3-2: Onderzoeks- en verbindingsmissies in bezet Duitsland in de Britse zone, brief van luitenant-kolonel Brandes aan de auditeur-generaal, 28 februari 1946.

16 Ibid., brief van J. Aimont, officier-onderzoeker van Team 11 aan luitenant- kolonel Fontaine, 10 februari 1947.

17 Ibid., brief van kapitein Fontaine aan de auditeur-generaal, 19 februari 1946.

18 AGR2, A-G SIG (1882), 912 G/5-3-27-5: Britse zone van bezet Duitsland. Door de Staatsveiligheid uit te voeren plichten, brief van de auditeur-generaal aan Ludo Caeymaex, adjunct-administrateur van de Staatsveiligheid, 18 augustus 1948.

19 AGR2, Archieven van het auditoraat-generaal bij het militair hof (AG-MH). Centrale Dienst voor Oorlogsmisdaden (CDOM), dossier Sipo-SD Brussel, map 25, documentatie, brief van substituut Jacques Warnant aan de auditeur-generaal, 2 augustus 1948.

20 AGR2, A-G SIG (1882), 915 G/5-11-9-1: Bevoegdheid van de militaire gerechten. Wet van 2 april 1948 tot wijziging van artikel 10 van de wet van 17 april 1878, brief van Grévy aan de voorzitter van de Commissie voor Oorlogsmisdaden, 25 oktober 1947.

21 Pieter Lagrou, “Poor Little Belgium? Les procès belges de criminels de guerre allemands, 1944-1951” in Jean-Marc Berlière, Jonas Campion, Luigi Lacché en Xavier Rousseaux (eds.), Justices militaires et guerres mondiales (Europe, 1914-1950), Louvain-la-Neuve: Presses universitaires de Louvain, 2013, p. 348.

22 Pasicrisie belge, 1949, t. 1, p. 514.

23 AGR2, A-G SIG (1882), 913 G/5-3-42, Uitleveringsovereenkomst met Duitsland, brief van de auditeur-generaal aan de minister van Justitie, 19 mei 1948.

24 Idem, 929 G/5-39-1-2, militair auditoraat van Brussel, brief van Claude Delhaise aan de auditeur-generaal, 3 mei 1948.

25 Ibid.

26 Idem, 929, G/5-39-1-2: Militair auditoraat van Brussel, verslag van substituut Jules De Vos aan de auditeur-generaal, 29 november 1947; zie over de GFP 530 Fortemps, Louis en Gabriel, Vincent, La police secrète de la Wehrmacht, Neufchâteau: Weyrich, 2023.

27 Zie over het Breendonkproces: Van den Wijngaert, Mark, Nefors, Patrick, Van der Wilt, Olivier, Jorissen, Tine en Roden, Dimitri (eds.), Les bourreaux de Breendonk, Brussel: Racine, 2012, p. 157-59, en Nico Wouters, “La persécution des Juifs devant les juges belges (1944-1951)” in Rudy Van Doorslaer, Emmanuel Debruyne, Frank Seberechts en Nico Wouters (eds.), La Belgique docile. Les autorités belges et la persécution des Juifs durant la Seconde Guerre mondiale, Brussel: Luc Pire, 2007, p. 817-1053.

28 Zie over de analyse van het proces van Otto Siegburg: Marie-Anne Weisers, La justice belge, les bourreaux allemands et la Shoah, Brussel: Université de Bruxelles, 2020.

29 AGR2, Militair gerechtshof, dossier van het vonnis inzake Max Boden, 05 december 1950.

30 AGR2, AG-CM, Div. 2744/45, Dossier Inlichting Wilhelm von Hahn.

31 AGR2, Krijgsraad Brussel, dossier over het vonnis inzake von Falkenhausen, 09 maart 1951; RDPC 1950-1951, p. 885.

32 AGR2, Krijgsraad Brussel, dossier over het vonnis inzake Constantin Canaris, 4 augustus 1951.

33 CEGESOMA, 2753 AA120, A/X/1, Archieven van de Commissie Oorlogsmisdaden, Briefwisseling (1947), brief van de substituut van de auditeur-generaal aan de voorzitter van de Commissie voor Oorlogsmisdaden, 3 december 1947.

Haut de page

Table des illustrations

Titre Auditeur-generaal Paul van der Straeten
Crédits © AGR2 AG, Dossiers personnels des magistrats, MAG MP, 230, van der Straeten
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12868/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 459k
Titre Antoine Delfosse, voorzitter van de Commissie voor Oorlogsmisdaden
Crédits © Privéarchieven van Philippe Delfosse
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12868/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 563k
Titre Wilhelm von Hahn
Crédits © AGR1, Ministerie van Justitie, Vreemdelingenpolitie, Wilhelm von Hahn-dossier, nr. A371462
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12868/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 423k
Titre Krijgsraad van Brussel
Crédits © Privéarchieven van Bernard Dautricourt
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12868/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 364k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Marie-Anne Weisers, « De vervolging van oorlogsmisdadigers in België, 1944‑1951 »Témoigner. Entre histoire et mémoire, 138 | 2024, 63-78.

Référence électronique

Marie-Anne Weisers, « De vervolging van oorlogsmisdadigers in België, 1944‑1951 »Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 138 | 2024, mis en ligne le 15 avril 2025, consulté le 18 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/12868 ; DOI : https://doi.org/10.4000/11x5x

Haut de page

Auteur

Marie-Anne Weisers

Université libre de Bruxelles (ULB)
Marie-Anne Weisers is doctor in de hedendaagse geschiedenis en onderzoekster aan het Centre Mondes Modernes et Contemporains van de Université Libre de Bruxelles (ULB). Haar werk staat in het teken van de geschiedenis van de processen tegen de Duitse oorlogsmisdadigers en de misdaden begaan tegen de joden in België.

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-NC-ND-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC-ND 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search