Vichy en de joden: onderzoek, dispuut, opinie
Résumé
De jongste jaren verschenen heel wat essays, opiniestukken en historische werken over het Franse oorlogsverleden. Soms waren ze schokkend en controversieel, soms prikkelend, vernieuwend of zalvend. Heel wat opinies en standpunten vonden nooit hun weg naar een Nederlandstalig publiek. In dit artikel brengt historicus Fabian Van Samang enkele interessante facetten van het Vichy regime onder de aandacht die in Frankrijk weliswaar werden bediscussieerd, maar die in de Vlaamse en Nederlandse actualiteitsdebatten nauwelijks tot het brede publiek zijn doorgedrongen.
Plan
Haut de pageTexte intégral
De jongste jaren verschenen heel wat essays en opiniestukken over het Franse oorlogsverleden. Ze werden bij een lange reeks historische werken gevoegd die in dezelfde periode werden gepubliceerd of heruitgegeven. Sommige studies en standpunten waren schokkend en controversieel, andere prikkelend, vernieuwend of zalvend. Veel van die werken vonden nooit hun weg naar een Nederlandstalig publiek. De bedoeling van dit artikel is niet om een standpunt in te nemen in lopende academische of brede maatschappelijke debatten, laat staan om ze te beslechten. De betrachting is eerder om enkele interessante facetten van het Vichyregime onder de aandacht te brengen die in Frankrijk weliswaar worden bediscussieerd, maar die in de Vlaamse en Nederlandse actualiteitsdebatten nauwelijks tot het brede publiek zijn doorgedrongen.
Vichy en de Holocaust
- 1 Fontenelle, Sébastien, Les empoisonneurs. Antisémitisme, islamophobie, xénophobie, Quebec: Lux Edit (...)
1In de herfst van 2020 verscheen bij uitgeverij Lux Editeur het verzamelwerk Les empoisonneurs. Antisémitisme, islamophobie, xénophobie, van de Franse journalist Sébastien Fontenelle. In het boek bundelde de links georiënteerde auteur een dertigtal essays over verschuivingen in het politiek-maatschappelijke discours, zoals hij die in de Franse media meende te kunnen opmerken. Fontenelle hekelde de rehabilitatie van extreemrechtse en fascistoïde auteurs (zoals Louis-Ferdinand Céline, Charles Maurras en Pierre Drieu La Rochelle), het aanwakkeren van islamofobie en rassenhaat, en het gemak waarmee politici met ongefundeerde samenzweringstheorieën naar zijn mening op radio en televisie een forum kregen. In het essay ‘Ces propos donnent la nausée’ trok hij van leer tegen collega-journalist (en latere presidentskandidaat) Eric Zemmour, die in zijn boek Le suicide français de stelling had verdedigd dat het Vichyregime, geleid door Philippe Pétain, met succes het gros van de Franse joden had gered door de niet-Franse joden aan de Duitsers uit te leveren. Tal van gerenommeerde historici verwierpen Zemmours claim, schreef Fontenelle, maar “niets in deze verwijzingen naar de feiten drong tot Zemmour door – die na dit alles onverstoorbaar verderging met het portretteren van maarschalk Pétain als redder van de Franse joden.”1
- 2 Hof van Cassatie, nummer 22-83.959, 5 september 2023, https://www.courdecassation.fr/decision/64f6c (...)
- 3 Face à l’info, “Le face-à-face entre Bernard Henri-Lévy et Eric Zemmour,” Cnews, 21 oktober 2019, z (...)
- 4 “La grande interview: Eric Zemmour,” CNews, 8 september 2023, zie: https://www.dailymotion.com/vide (...)
2Zemmour hield inderdaad dapper vol. Begin september 2023 dwong het Hof van Cassatie het Parijse Hof van Beroep, dat Zemmour in mei 2022 had vrijgesproken voor het betwisten van misdrijven tegen de mensheid, zijn werk over te doen.2 Mensenrechtenorganisaties hadden klacht ingediend, nadat Zemmour op 21 oktober 2019, in een verhit debat met Bernard-Henri Lévy op CNews, zijn ‘monstruosité’ (dixit Lévy) over Pétain en Vichy had herhaald.3 Drie dagen na het arrest van het Hof van Cassatie daagde hij historici uit hem het bewijs te leveren van zijn ongelijk, want hijzelf nam naar eigen zeggen “geen woord terug van wat hij had gezegd.”4
- 5 Vinen, Richard, The unfree French. Life under the occupation, Londen: Allen Lane, 2006, 476 p. (hie (...)
- 6 Texte de l’armistice signé à Rethondes, 22 juni 1940, https://mjp.univ-perp.fr/france/1940armistice (...)
- 7 Loi constitutionnel du 10 juillet 1940, zie: https://mjp.univ-perp.fr/france/co1940lc.htm (laatst g (...)
- 8 Griffioen, Pim en Zeller, Ron, Jodenvervolging in Nederland, Frankrijk en België 1940-1945. Overeen (...)
3Wie door het geraas van de argumenten het spoor bijster is geraakt: enkele weinig gecontesteerde historische feiten op een rijtje. Frankrijk werd in de eerste helft van 1940 bestuurd door de 69-jarige president Albert Lebrun en (sinds maart 1940) diens conservatieve premier, Paul Reynaud. Na de Duitse invasie in Frankrijk werd opperbevelhebber Maurice Gamelin vervangen door Maxime Weygand. De snelle opmars van het Duitse leger dreef de Franse regering op de vlucht; Reynaud nam ontslag en werd als premier opgevolgd door maarschalk Philippe Pétain.5 Op 22 juni 1940 ondertekenden vertegenwoordigers van de Franse regering in Rethonde, bij Parijs, een wapenstilstandsverdrag. Artikel twee van het verdrag voorzag in een bezet territorium in het noorden en het westen van Frankrijk. Daar waar de Franse regering in het ‘vrije’ deel zetelde, behield ze haar soevereiniteit over het hele grondgebied; wél werd ze geacht haar administratie in het bezette deel meteen aan te sporen “op een correcte manier” de bevelen van de bezettingsmacht uit te voeren (artikel 3).6 Minder dan een maand later kreeg Pétain van de beide wetgevende kamers dictatoriale bevoegdheden (met als titel Chef de l’Etat français).7 Hij schoof president Lebrun aan de kant en werkte aan een programma van nationaal herstel, waarvan ‘werk, familie en vaderland’ de steunpilaren waren. Pierre Laval werd zijn vicepremier (en van april 1942 tot augustus 1944 zijn premier), René Bousquet leidde vanaf de lente van 1942 de politie van Vichy. Op het Franse grondgebied woonden in 1940 300.000-320.000 joden, van wie twee derden in de hoofdstad; 75.000-80.000 van hen (25%) zouden worden gedeporteerd. Ter vergelijking: van de 66.000 joden in België werden er 25.000 gedeporteerd (40%), van de 140.000 joden in Nederland 104.000 (75%).8 Hoewel er onenigheid bestaat over de exacte verhoudingen, zijn de meeste auteurs het eens over de grootteorde: van de 75% van de niet-gedeporteerde joden was de groep Franse joden het grootst (ruim 85%). Anders geformuleerd: het gros van de uit Frankrijk gedeporteerde slachtoffers waren vooral joden die niet over de Franse nationaliteit beschikten. De vraag is echter hoe dat algemeen erkende verschil precies geïnterpreteerd dient te worden.
- 9 Berlière, Jean-Marc, De Chambost, Emmanuel en Fiévet, René, Histoire d’une falsification. Vichy et (...)
4Voor zijn beweringen kreeg Zemmour de steun van Jean-Marc Berlière, professor emeritus Hedendaagse Geschiedenis aan de universiteit van Bourgogne en een specialist in de geschiedenis van de politiediensten, ook die van Vichy. In Histoire d’une falsification. Vichy et la Shoah dans l’Histoire officielle et le discours commémoratif betreurde Berlière dat de Duitse bezetter verdwenen leek uit de analyse van de ‘ideologen’ die de ‘schijnleer’ van Robert Paxton (‘wat met Vichy te maken heeft deugt als vanzelf niet’) en Serge Klarsfeld (‘de anti-joodse acties van de Franse politie werden afgezwakt door de protesten van de Franse burgers’) tot evangelie hadden verheven. Berlière betoogde dat Pétain en Laval hadden geweigerd de Franse politie in te zetten voor de arrestatie van de joden, tot ze in juli 1942 moesten zwichten onder toenemende Duitse druk en bedreigingen. Dat deden ze volgens hem niet uit antisemitische, maar wel uit xenofobe overwegingen: niet het ras bleek doorslaggevend in hun besluitvorming, maar de nationaliteit van de gedeporteerden. “Dit onderscheid tussen buitenlandse en Franse joden vormde tot de zomer van 1943 dus een reëel obstakel voor de deportatie van die laatsten,” schreef hij; ze “droeg bij aan het overleven van meer dan 90% van de Franse joden.”9
- 10 Joly, Laurent, ‘Introduction,’ in: Laurent Joly (ed.), La France et la Shoah. Vichy, l’occupant, le (...)
- 11 Mayer, Michael, “Politique(s) antisémite(s) allemande(s) en France occupée : idéologies et pratique (...)
5Meteen diende een batterij aan Franse historici hun heterodoxe gesprekspartners van repliek. “Steeds vaker worden de wetenschappelijke inzichten over de misdaden van de 20e eeuw, met nationalistische doeleinden, onder vuur genomen,” merkte CNRS-onderzoeksdirecteur Laurent Joly op in een uitgebreid voorwoord bij zijn bundel La France et la Shoah. Vichy, l’occupant, les victimes, l’opinion, die in 2023 verscheen. “De polemieken die door Zemmour in het leven geroepen zijn vloeien voort uit hetzelfde fenomeen, dat sindsdien bijwijlen door de grote, conservatieve of populistische media is overgenomen. Vandaar de noodzaak om de geschiedenis op punt te stellen en de meeste recente inzichten van zowel het Franse als het internationale onderzoek over de Shoah in Frankrijk te presenteren.”10 Op meer dan vijfhonderd pagina’s stelden vijftien vakspecialisten vervolgens de resultaten van hun vaak jarenlange archiefonderzoek voor. Michael Mayer schetste in een uitgebreid artikel het ideologische kader en de divergerende praktijken van de diverse Duitse bezettende instanties, en toonde vervolgens aan – nadat zijn collega Tal Bruttmann het antisemitische beleid van de eerste vier maanden Vichy had toegelicht – hoezeer de Duitse administratie de bestaande Franse instellingen nodig had om haar beleid in de praktijk te kunnen brengen. “Het is […] met minder dan 50.000 mensen dat de controlerende administratie in Frankrijk functioneerde. Met dit geringe aantal in het achterhoofd begrijpt men dat de bezetter in ruime mate afhankelijk was van de samenwerking van de Franse administratie.” Hij illustreerde minutieus hoe Franse ambtenaren onder de Duitse bezetting een relatieve autonomie behielden en meermaals anti-joodse initiatieven namen die verder gingen dan de Duitse eisen. Hoewel die autonomie vanaf de winter 1941-1942 aanzienlijk afnam en de Franse administratie zich almaar terughoudender opstelde, bleef de samenwerking tot de bevrijding aanhouden. “Een geschiedenis van het Vichyregime zou dus onvolledig zijn,” besloot de auteur, “als ze de banden die de Duitse Judenpolitik aan de Franse anti-joodse politiek linkten, alsmede de relatief hoge (zij het afnemende) graad van autonomie die de Franse administratie genoot, niet in rekening bracht.”11
Philippe Pétain ontmoet Hitler in Montoire-sur-le-Loir (24 oktober 1940)
Hoofdtolk Paul Schmidt en minister van Buitenlande Zaken Joachim von Ribbentrop staan op de achtergrond.
© Foto van Heinrich Hoffmann, Deutsches Bundesarchiv/Allgemeiner Deutscher Nachrichtendienst (Bild 183) / Wikimedia Commons
- 12 Vergez-Chaignon, Bénédicte, “Le maréchal Pétain et la ‘Question Juive’,” Ibid, pp. 139-162 (citaten (...)
6De kwestie Pétain werd door de experte Franse bezettingspolitiek en Pétainbiografe Bénédicte Vergez-Chaignon behandeld. In haar artikel “Pétain et la ‘Question Juive’” toonde ze aan dat voor 1940 geen antisemitische uitspraken van de man bekend zijn – hij had zich nooit negatief uitgelaten in de zaak Alfred Dreyfus, onderhield als generaal tijdens de Eerste Wereldoorlog nauwe contacten met joodse collega’s en steunde niet één anti-joodse maatregel toen hij in 1934 tien maanden minister van Oorlog werd in de regering-Doumergue II. Toch drukte hij zijn stempel op het nieuwe jodenstatuut, dat in oktober 1940 werd gepubliceerd, waarin joden in navolging van de Neurenbergse rassenwetten als raciaal-biologische groep werden gedefinieerd. “Het is le Maréchal die zich als de strengste ontpopt,” noteerde zijn minister van Buitenlandse Zaken in zijn memoires. “Hij dringt er vooral op aan dat op justitie en onderwijs geen enkele jood meer zou rondlopen.” Hoewel hij zich verzette tegen de invoering van de gele ster en hij de razzia’s niet organiseerde, weigerde hij op de verzoeken van zijn medewerkers in te gaan om de groepen die van deportatie konden worden vrijgesteld uit te breiden. Vergez-Chaignon wees vooral op de inertie van Pétain, die zich zowel na de razzia op de Vélodrome d’Hiver (juli 1942), na de waarschuwingen door diverse Franse prelaten, en na alarmerende berichten over dodentreinen in stilzwijgen bleef hullen. Ze concludeerde: “Door zijn actieve vijandigheid ten aanzien van niet-Franse joden [étrangers juifs] ging hij wensen dat ze Frankrijk zouden verlaten (…). Bij gebrek aan werkelijke vreedzame opties, stelde hij zich tevreden met de optie van de deportaties. Door zijn militaire ervaring als opperbevelhebber begon hij het onheil van de oorlog, de collaterale schade, de slachtoffers (zelfs de burgers) als onvermijdelijk te beschouwen.”12
- 13 Semelin, Jacques, “Épilogue. La survie des Juifs en France : une approche multifactorielle”, Ibid., (...)
- 14 Semelin, Jacques (en Larcher, Laurent), Une énigme française. Pourquoi les trois quarts des Juifs e (...)
7Vooral Jacques Semelin, één van de ouderdomsdekens van de Franse bezettingsgeschiedenis, verzette zich tegen de claim dat het overleven van de Franse joden aan de ‘held van Verdun’ toe te schrijven was. “Dat sommigen vandaag nog zo’n these steunen neigt naar geschiedvervalsing,” beet hij zijn intellectuele tegenstanders in een korte epiloog toe. “Niet één ernstige historicus hecht waarde aan deze monocausale verklaring.”13 Voor iemand die een flink deel van zijn academische carrière had gewijd aan het speuren naar de meest uiteenlopende verklaringsfactoren voor het overleven van de Franse joden, moet het door hem gepercipieerde simplisme van Zemmour en de zijnen wel hard zijn aangekomen. In 2022, hij was toen 71 jaar oud, publiceerde Semelin de resultaten van zijn onderzoek in het bekroonde Une énigme française. Pourquoi les trois quarts des Juifs en France n’ont pas été déportés. Daarin benadrukte hij dat joden niet zozeer waren gered, maar dat ze simpelweg hadden overleefd, ten dele door geluk, ten dele door factoren waarop ze hooguit een zeer geringe impact hadden. Hij wees er op dat Frankrijk niet was onderverdeeld in één, maar in zes delen (de ‘Zone libre’ in het zuiden, een door Italië bezette landstrook, de aan bezet België toegevoegde streek rond Rijsel, een door Duitsland geannexeerd territorium rond Straatsburg, de ‘Zone occupée’ in het noorden en het westen, en een ‘Zone interdite’ tussen die laatste twee) – de plaats waar joden, soms per stom toeval terechtkwamen, had een beduidend effect op hun overlevingskansen. Zo veranderde het vrij comfortabele Italiaanse deel in een dodelijke val na de Duitse bezetting en de komst van de overijverige SS-Hauptsturmführer Alois Brunner. Frankrijk was veel uitgestrekter dan België, waardoor kapitaalkrachtige joden, die al generaties in Frankrijk woonden en daardoor een uitgebreid netwerk hadden kunnen opbouwen, naar het ‘vrije’ zuiden konden migreren, soms dank zij het uitgebreide spoorwegennet (“als de Franse spoorwegen joden naar hun dood hebben gevoerd, dan hebben heel wat meer anderen zich in veiligheid kunnen brengen door het uitgebreide spoorwegennet”), waarna ze vaak in de relatieve anonimiteit van het platteland konden onderduiken (waar ze in veel gevallen niet werden verraden). De recent aangekomen Duitse, Oost-Europese en sefardische (niet-Franse) joden spraken vaak niet de Franse taal, hadden doorgaans weinig geld, geen netwerken, en dus ook weinig ontsnappingsroutes. De overlevingskansen van bejaarden, zeer jonge joden en gezinnen met veel kinderen waren kleiner dan die van meer flexibele adolescenten. In tegenstelling tot Polen kende Frankrijk geen getto’s, waarin joden van in den beginne werden geïsoleerd. De bestraffing van ‘rechtvaardigen’ was in Frankrijk minder streng dan in andere landen, waardoor talloze initiatieven van religieuze en burgerlijke instellingen, versterkt door een lange republikeinse traditie (wat de auteur ‘réactivité sociale’ noemt), waarschijnlijker werden. Tevens lag de dodentol in landen waarvan de bestuurlijke instellingen compleet verwoest waren een heel stuk hoger dan in landen waar dat slechts in beperkte mate of helemaal niet het geval was, en waar dat bestuur een zekere autonomie behield. Semelin verweet Zemmour dan ook dat hij monocausaal redeneerde vanuit een ideologisch denkkader, dat geenszins op historische bronnen berustte en enkel de bedoeling had de politieke strijd van ’een extreemrechts zonder complexen’ te steunen.14
8Aan het debat over de rol van Pétain en Vichy in de Holocaust liggen wellicht een aantal onuitgesproken gevoeligheden ten grondslag. De weigering de naoorlogse verdedigingsstrategie van Pétain en diens bewonderaars over te nemen, bijvoorbeeld; een afkeer voor de ethisch dubieuze aanname dat het beter, moreler, fatsoenlijker zou zijn om ‘vreemde joden’ aan de vervolger uit te leveren, als men zo ‘onze’ (Franse) joden hetzelfde vreselijke lot kon besparen; en de onwil om recente fascistoïde ideologieën het prachtige cadeau van een opgepoetst collaboratieverleden te gunnen. Onbetwistbaar lijkt het dat de Holocaust in eerste instantie gewenst, gepland en uitgevoerd werd door de bezettingsautoriteiten, niet door het Franse bestuur. Hoewel Vichy altijd over een zekere mate van autonomie bleef beschikken, was die autonomie op de keper beschouwd niet bijzonder groot. Er valt iets te zeggen voor het argument dat van Pétain en zijn regering geen tomeloze heldenmoed, geen symbolische zelfopoffering kon worden verwacht. Wél mocht van diegenen die ervoor kozen aan het roer van de staat te blijven aangenomen worden dat ze zich zo moedig en zo menselijk mogelijk zouden gedragen. Gezien hun breed gedeelde onvriendelijke houding ten aanzien van de joodse bevolking, de verregaande anti-joodse initiatieven die ze namen, en de moed en menselijkheid die anderen in vergelijkbare omstandigheden betoonden, kan men zich de vraag stellen of Pétain en zijn getrouwen aan die ethische minimumstandaard hebben voldaan. Indien niet, dan hoeft de vraag naar de vermeende redding van de Franse joden door le maréchal Pétain misschien niet eens te worden gesteld.
Een rivier vol lijken
- 15 De Bouw, Jolien, “Zemmour opnieuw naar de rechtbank wegens extreme uitspraken,” De Standaard, 5 sep (...)
9De controverse rond Zemmour vond nauwelijks weerklank in de Vlaamse media. De Standaard wijdde er hooguit één artikel aan; De Morgen besteedde weliswaar aandacht aan de klachten tegen Zemmour voor grensoverschrijdend seksueel gedrag, maar niet aan zijn uitspraken over Vichy; en Het Laatste Nieuws bracht enkel het fel gecontesteerde eerbetoon van president Macron aan de overleden Franse militaire leiders uit.15 Eenzelfde mediastilte deed zich voor toen twee Franse historici een donkere bladzijde uit de nadagen van de Franse oorlogsgeschiedenis onder de loep namen.
10In de vroege ochtend van 14 september 1944 liep op het politiecommissariaat in de rue de la Saussière in Boulogne een dringende telefonische oproep binnen. Op aanwijzen van een anonieme tipgever had de Parijse politie in de omgeving van de Quai du 4 Septembre net een lijk uit de Seine opgevist. Het betrof een onbekende man van ongeveer 30 jaar oud, met een lichaamslengte van 1,75 meter. De lijkstijfheid was al ingetreden. Het lichaam was verzwaard met een steen die met een koord aan de hals van het slachtoffer was bevestigd. De handen waren samengebonden met een koperen elektriciteitssnoer en de nek was met een kogel doorboord. Later die dag werden de stoffelijke overschotten van een tweede drenkeling, Louis Barbeaux, uit het water gehaald. Ook van hem waren de handen met een elektrische kabel samengebonden en was een zware steen aan zijn lichaam bevestigd. Dat was ook het geval met het lichaam van een vrouw die diezelfde nacht in de Seine werd aangetroffen, wier hoofd met meerdere kogels was doorboord.
- 16 Berlière, Jean-Marc en Liaigre, Franck. Ainsi finissent les salauds. Séquestrations et executions c (...)
11Voor commissaris Maurice Prével kwamen de macabere vondsten wellicht niet als een verrassing. Op zondag 10 september waren ook al drie lichamen uit de Seine gehesen, telkens met een steen om de hals en de handen met een elektriciteitssnoer samengebonden. Op 15 september volgden er nog vier, en de dag daarop twee. In de loop van enkele weken tijd werden minstens 38 lichamen in vergelijkbare omstandigheden aangetroffen en geïdentificeerd. Hun persoonlijke verhalen en die van diegenen die voor hun dood verantwoordelijk waren werd het hoofdthema van de bijzonder beklijvende studie Ainsi finissent les salauds (‘Zo komen de smeerlappen aan hun einde’) die Jean-Marc Berlière en Frank Liaigre in 2012 voor het eerst publiceerden, maar die in 2022 in paperback bij Editions Talandier werd heruitgegeven.16
12Minutieus speurwerk in de nationale archieven van Parijs, de archieven van de Militaire Justitie, de archieven van de prefectorale politie en meerdere lokale archieven leidde tot schokkende conclusies. De auteurs toonden aan dat de slachtoffers eenvoudige lieden waren die door hun belagers van collaboratie werden beschuldigd. In de regel waren het simpele werklui, vaders en moeders, een allegaartje van ex-communisten, vrijgevochten vrouwen, mensen met een grote mond, vermeende verklikkers en sluipschutters en zogezegde ‘klassenvijanden’. Vrijwel allemaal waren ze gedurende korte of langere tijd vastgehouden in het Institut Dentaire, aan de Avenue de Choisy, in het zuidelijke deel van Parijs. Daar had een samenraapsel van Franse, vaak communistische verzetsgroepen (de Forces françaises de l’Interieur, FFI) sinds augustus 1944 zijn hoofdkwartier ingericht. Door een geïmproviseerd ‘volkstribunaal’ werden beklaagden er, met volstrekte miskenning van de rechten van de verdediging, door de FFI ter dood veroordeeld en tegen een muur in de tuin van het instituut gefusilleerd. Toen militair gouverneur Marie-Pierre Koenig eind augustus 1944 het verzet onder zijn wettige controle bracht en standrechtelijke executies verbood, veranderde de FFI haar strategie: voortaan werden verdachten, nadat ze een helse tijd vol vernederingen en vreselijke mishandelingen in het Institut hadden beleefd, bij nachte vermoord, waarna hun lichamen in de Seine werden geworpen of in de straten van Parijs werden achtergelaten, een briefje met ‘traître’ of ‘collaborateur’ aan de kledij bevestigd.
Het Institut dentaire Georges-Eastman, zijde Parc de Choisy (2017)
© Guilhem Vellut, Wikimedia Commons
- 17 Ibid., p. 327.
13Het was geen sinecure om na de oorlog de beulen en de moordenaars van het Institut Dentaire op te sporen. Daders hadden zich achter nietszeggende schuilnamen verborgen of waren gevlucht, getuigen vreesden represailles en keken weg, en wellicht waren sommige Parijse burgers tevreden dat collaborateurs hard werden aangepakt. Pas in mei 1951, toen het prestige van het communistische verzet begon af te kalven, konden 17 beschuldigden voor de rechter worden geleid. Het hoofd van de verzetsgroep, kapitein Bernard, werd in 1952 ontmaskerd als René Sentuc, een vijftiger uit Parijs, een syndicalist die eind augustus 1944 door kolonel Fabien was aangesteld tot hoofd van de verzetseenheid Parijs-Zuid. Het Hof dat hem beoordeelde meende echter dat zijn optreden niet onrechtmatig was, dat het kaderde in verzetsactiviteiten en dat de amnestiewetgeving op hem van toepassing was. Het dossier werd zonder gevolg geklasseerd. “De beulen konden dus van een welverdiend pensioen genieten,” schreef de auteur. Wie zou zich voortaan nog om de slachtoffers bekommeren? Hij besloot: “Moge dit boek hen een tweede leven geven.”17
Van Frankrijk naar Sigmaringen – en terug
- 18 Pourcher, Yves, L’exil des collabos, 1944-1989, Parijs: Les Éditions du Cerf, 2023, 329 p.
14Toen de Duitse nederlaag in de late zomer van 1944 onafwendbaar leek, verlieten 1000en collaborateurs, Vichyleiders en nazi-gezinden in allerijl het Franse grondgebied. Iets meer dan duizend van hen kwamen in Sigmaringen terecht, een middeleeuws stadje rondom een 11e eeuws slot in de zuid-Duitse deelstaat Baden-Württemberg. Yves Pourcher, professor hedendaagse geschiedenis aan de universiteit van Toulouse, bracht leven en lot van twee dozijn zelfgekozen ballingen in kaart in zijn uitmuntende studie L’exil des collabos, 1944-1989.18 Aan de hand van documenten die hij in de archives nationales terugvond, reconstrueerde Pourcher het leven van Max Knipping, gewezen lid van de Milice française (de paramilitaire hulptroepen van het Vichyregime), die in de late namiddag van 16 augustus 1944 in een konvooi met een achttal auto’s richting Duitsland vertrok, waar hij zich eerst engageerde voor de oprichting van de ‘Brigade Charlemagne’ en tijdelijk de leiding over kamp Siessen op zich nam. In januari 1945 zocht hij zijn heil in Italië, waar hij prompt werd gearresteerd en via Nice naar Parijs werd overgebracht. Knipping werd ter dood veroordeeld en in het fort van Montrouge gefusilleerd. Marcel Déat, gewezen minister van Arbeid in de regering Laval, arriveerde in Sigmaringen op 11 september 1944, waar de Franse journalist en oprichter van de collaborerende Parti populaire français (PPF) Paul Marion vijf dagen eerder was aangekomen (hij trad nooit toe tot de regering in ballingschap, werd in juli 1945 gearresteerd en drie jaar later tot tien jaar gevangenis én indignité nationale veroordeeld). Voor het levensverhaal van ex-Militielid Axel de Holstein en diens geliefde Geneviève du Boys, beiden bij verstek ter dood veroordeeld, vlooide de auteur niet enkel de nationale archieven, maar ook vijf lokale en departementale archieven en een resem oude Franse en Spaanse kranten uit. Hij vond hun spoor terug in Spanje, waar ze respectievelijk in 1988 en 2002 overleden, 80 en 84 jaar oud. De auteur sprak met gewezen SS’er en Oostfronter Robert Blanc (wiens tenen en een deel van zijn linkervoet waren afgevroren; hij kreeg zes maanden gevangenisstraf en tien jaar indignité nationale – maar voor dat laatste werd hem in 1951 amnestie verleend). Bovendien vond Pourcher in juni 2021 al snuisterend een militair zakboekje van propagandachef Francis Bout de l’An terug (de man vluchtte in september 1944 naar Sigmaringen, waar hij opriep de strijd voort te zetten; hij werd in augustus 1946 ter dood veroordeeld en stierf in 1977 in ballingschap in Bolzano) en nam hij een interview af van diens dochter en kleindochter. Hij sprak tevens met de schoondochter van de ter dood veroordeelde eindredacteur van ‘Le Moniteur’, René Bonnefoy, die Frankrijk volgens zijn chauffeur Edmond Debuire medio augustus 1944 al had verlaten.
- 19 Ibid., p. 80 (voor Laval), 195-196 (voor Soulès), 222 (voor Bout de l’An) en 41 (voor Déat).
- 20 Joly, Laurent, Le cas Darquier de Pellepoix. Antisémitisme et fascisme français 1934-1944, Parijs: (...)
15Twee merkwaardige elementen springen bij het lezen van Pourchers analyse in het oog. Hoewel zijn selectie ongetwijfeld niet helemaal representatief is voor de duizenden ballingen die zich in 1944-1945 buiten de Franse staatsgrenzen bevonden, valt toch op dat een niet onaanzienlijk aantal afkomstig was uit een eerder linkse omgeving. Pierre Laval huwde met Jeanne Claussat, wier broer Joseph zich tot zijn vroegtijdige dood bij een jachtongeval had ingezet voor het socialistische gedachtengoed bij de boeren en de arbeiders in de Auvergne. Laval zélf was lid van de Section française de l’Internationale Ouvrière (SFIO) en nam het als jonge advocaat op voor arbeiders en vakbonden. Door zijn zakenrelaties was hij na de Eerste Wereldoorlog zeer welstellend geworden. “De Lavals werden rijk en hadden invloed,” schreef Pourcher. “Maar daarvoor moesten ze de kaap oversteken van extreem links naar het meest opportunistische rechts.” Dat gold ook voor propagandist en schrijver Georges Soulès (alias Raymond Abellio), die startte als een aanhanger van het Europese socialisme en de socialistische partij vertegenwoordigde op een congres in Marseille in 1937. Niet lang daarna sloot hij zich aan bij de extreemrechtse terreurorganisatie ‘La Cagoule’; in 1941 werd hij aangesteld om leden met een linkse achtergrond naar de extreemrechtse ideologie te kneden. Francis Bout de l’An, professor geschiedenis in Iran en Syrië en propagandaleider van de Service d’Orde Légionnaire (een voorloper van de Milice française), had volgens zijn diensthoofd, Joseph Darnand, tot 1940 een socialistische studentenvereniging geleid. Zelfs Marcel Déat, de Duitsgezinde oprichter van de antisemitische Rassemblement national populaire (RNP), was voor zijn engagement in de collaboratie lid van de SFIO en een vooraanstaand leider ter linkerzijde,19 en ook Louis Darquier, die in een interview met L’Express in 1978 nog beweerde dat er in Auschwitz enkel luizen waren vergast, was de zoon van een dreyfusard en een radicaal-socialistisch arts.20
- 21 Pourcher, Id., p. 51 en 211-213 (voor Déat), 244 (voor Cartonnet), 297 en 264 (voor Touvier en de B (...)
16Een tweede markant gegeven is de nauwe praktische betrokkenheid en de morele steun van religieuze personages bij de vlucht van Franse collaborateurs. Déat verborg zich tijdens zijn ballingschap in Italië “in kloosters en religieuze instellingen,” nadat hij eerder met zijn echtgenote het land was binnengesmokkeld met behulp van “een priester die als gids fungeerde.” De superior van de dominicanen in Bolzano stuurde hen door naar een opvangtehuis voor vluchtelingen. In Turijn woonde hij in 1947 in een franciscaans klooster, en sinds februari 1954 vingen salesianen hem onder een valse naam op in één van hun religieuze verblijven in de omgeving van Turijn. Jacques Cartonnet (een gewezen zwemkampioen, kapitein in de Milice, propagandist en de facto onderminister in Sigmaringen, die in maart 1945 bij verstek ter dood werd veroordeeld) verbleef in een kapucijner klooster nabij Perugia, toen hij op 10 november 1947 werd gearresteerd. Milicien Paul Touvier had jarenlang in religieuze instellingen rondgezworven, tot hij in 1989 werd opgepakt. Dat was ook het geval met de cagoulard Jacques de Bernonville, die “van klooster naar klooster zwierf, voor hij zich naar Spanje begaf.” De man was twee maal bij verstek ter dood veroordeeld. Collaborateurs die hun heil zochten in Argentinië werden door prelaten zoals monseigneur Augustin Barrère, de bisschop van Tucumàn, en een aantal welwillende priesters gastvrij ontvangen.21
Qui se ressemble s’assemble, De processen Pucheu, Pétain en Laval
- 22 Kupferman, Fred, Le procès de Vichy. Pucheu, Pétain, Laval, Parijs: Archipoche, 2021 (1e editie 198 (...)
17Niet iedereen was zo fortuinlijk om uit de handen van justitie te blijven. Het lot van drie vooraanstaanden van Vichy werd gedetailleerd geschetst in het uitstekende, recent heruitgegeven boek Le procès de Vichy. Pucheu, Pétain, Laval, van de Franse historicus Fred Kupferman.22
- 23 Ibid., pp. 35-55.
18De Franse industrieel Pierre Pucheu was 37 toen hij zich in 1936 bij de zopas opgerichte fascistische PPF van Jacques Doriot aansloot. Als minister van Binnenlandse Zaken was hij vanaf de zomer van 1941 medeverantwoordelijk voor het bestuur van de Franse kampen en de goede werking van de Franse politie. Hij kwam in het vizier van het communistische verzet toen hij een maand na zijn aantreden een grote groep gijzelaars selecteerde (onder wie Guy Môquet), die als vergelding voor de moord op Alfons Moser en Karl Hotz werden gefusilleerd. In de lente van 1943 verzocht generaal Giraud hem om in Algerije een legereenheid aan te voeren – Giraud was er door de pas gelande geallieerden aangesteld tot opperbevelhebber, onder het bewind van admiraal Darlan (een rivaal van generaal Charles de Gaulle), en na de moord op Darlan tot Hoge Commissaris. Maar toen Pucheu in Algerije arriveerde, was de machtspositie van Giraud aanzienlijk verzwakt. De gewezen minister werd prompt in de boeien geslagen, naar het Marokkaanse Ksar es-Souk overgebracht en in staat van beschuldiging gesteld (vandaar de slogan: “Un passeport signé Giraud vous amène droit au poteau” [“een paspoort, ondertekend door Giraud, leidt je regelrecht naar de executiepaal”]). Na een kort proces volgde een doodvonnis. In de vroege ochtend van 20 maart 1944 werd Pucheu op de binnenkoer van de gevangenis van Husseyn-Dei gefusilleerd. Hij gaf het executiepeloton zélf het bevel om aan te leggen, te richten en te vuren.23
19In wezen kon de oude maarschalk Philippe Pétain niet bij verstek worden berecht. In absentia veroordelingen waren immers enkel mogelijk voor wie zich uit vrije wil aan een gerechtelijke procedure onttrok, terwijl Pétain (als balling in Sigmaringen en later in het kasteel van Zeil) werd beschouwd als een gevangene van de Duitse regering. Enkele dagen voor Hitlers zelfmoord besloot de 89 jarige maarschalk het officieuze asielaanbod van de Zwitserse overheid af te slaan en zich vrijwillig, aan de Frans-Zwitserse grens, aan de Franse autoriteiten aan te bieden. Generaal Koenig, die de beschuldigde van de Zwitsers overnam, salueerde stram, maar weigerde de bejaarde, licht dementerende oorlogsveteraan tot drie maal toe de hand te schudden. Pétain werd naar Montrouge overgebracht, in afwachting van zijn proces. Begin mei 1945 koos hij zijn drie raadsheren. Het proces ging onder zware politiebewaking van start op 23 juli 1945, in een volgepakte zittingszaal aan de Quai d’Orfèvres in Parijs. De juryleden waren bewapend en hadden een machinegeweer ter beschikking in de kleedkamer; het voedsel uit de keuken werd op gif gecontroleerd. Tientallen getuigen à charge en à décharge deden hun verhaal – indien nodig werden ze door de verdediging als bevooroordeeld en onbetrouwbaar gefileerd; de schuld voor gepleegde misdaden werd systematisch bij zijn entourage gelegd. Het zwijgrecht waarop Pétain zich beriep werd enkel doorbroken toen de pas gearresteerde Pierre Laval in de getuigenbank plaatsnam. Het mocht niet baten: met veertien tegen dertien stemmen werd de ‘held van Verdun’ ter dood veroordeeld. De twaalf kogels bleven hem wegens zijn hoge leeftijd bespaard. Pétain werd in het persoonlijke vliegtuig van de Gaulle naar het fort van Portalet (in de Franse Pyreneeën) gevlogen, en van daar naar het île d’Yeu, waar hij in juli 1951 overleed.
Pierre Laval, gewezen hoofd van de Vichyregering, bepleit zijn zaak met vuur (Parijs, oktober 1945)
© Alle rechten voorbehouden, Wikimedia commons
20Laval had minder geluk. Hoewel hij, in tegenstelling tot Pétain, had besloten zich voor het Hof te verdedigen, liep de juridische molen duidelijk niet bijzonder gesmeerd: het vooronderzoek was op vijf dagen afgerond, de bewijsstukken waren niet of nauwelijks voorhanden, de juryleden werden noch geloot noch gewraakt. Doodsverwensingen werden de beschuldigde vanuit het publiek naar het hoofd geslingerd. “Men verwachtte zich aan een proces,” schamperde Kupferman, “maar wat men kreeg was een afrekening.” Uit verontwaardiging en protest besloten zijn raadsheren niet aanwezig te zijn op de eerste zittingsdag. Op een mangelend proces volgde de doodstraf en een indignité nationale, wat betekende dat de staat 57 miljoen franc aan persoonlijke eigendommen aansloeg. “Het is over, Pierre,” fluisterde zijn echtgenote hem toe. “Mais toi, fini beau” (“maar jij, eindig in schoonheid”). Een mooi einde werd het niet. Toen de officiële delegatie, die rond de klok van acht vanuit Parijs was vertrokken naar Fresnes, de celdeur van Laval opende om hem naar de executieplaats te begeleiden, bracht hij razendsnel een ampul met cyaankali naar de mond. Meteen begon hij te reutelen, zijn lichaam vertoonde stuiptrekkingen, hij zweette hevig. In allerijl werd verplegend personeel aangevoerd, met tubes en canules en veel water. Er volgden zeventien maagspoelingen. Laval overleefde – enkel om even later te worden terechtgesteld. Op weg naar de executieplaats gaf hij zeven keer over. Op een heuvel achter de gevangenis werd hij op een stoel vastgebonden. Hij vroeg zijn advocaten om te blijven: zij waren de laatsten op wie hij zijn blik wilde richten. Franse infanteristen met Engelse helmen vuurden; zijn hele gezicht werd stukgeschoten. Om 12.30u (15 oktober 1945) verklaarden de artsen hem dood.
- 24 Ibid., pp. 173 en 193-195; voor de processen tegen Pétain en Laval, zie ook: Beevor, Antony en Coop (...)
21“Zonder hun hulp zou de opdracht van de nazi’s veel lastiger geweest zijn,” schreef Kupferman ter afronding. “Zonder het rookgordijn dat ze optrokken tussen de Fransen en de bezetter, hadden de mensen geweten wat ze moesten doen.” En hij besloot: “In naam van de gehoorzaamheid heeft Vichy verklikking aangemoedigd, de jacht op mensen – die vaak een jacht op kinderen was – toegestaan, en elke demonstrant voor een buitenlandse agent aangezien. Dàt is het onvergeeflijke misdrijf, waarvoor naar mijn mening geen verjaring mogelijk is.”24
Notes
1 Fontenelle, Sébastien, Les empoisonneurs. Antisémitisme, islamophobie, xénophobie, Quebec: Lux Editeur, 2020, 116 p. (citaat p. 68).
2 Hof van Cassatie, nummer 22-83.959, 5 september 2023, https://www.courdecassation.fr/decision/64f6ce5bd97cb2d9697f0a0d?search_api_fulltext=22-83.959&op=Rechercher%20sur%20judilibre&date_du=&date_au=&judilibre_juridiction=all&previousdecisionpage=&previousdecisionindex=&nextdecisionpage=&nextdecisionindex= (laatst geraadpleegd 27/2/2024).
3 Face à l’info, “Le face-à-face entre Bernard Henri-Lévy et Eric Zemmour,” Cnews, 21 oktober 2019, zie: https://www.youtube.com/watch?v=63FEjCoJbkY (laatst geraadpleegd 27/2/2024).
4 “La grande interview: Eric Zemmour,” CNews, 8 september 2023, zie: https://www.dailymotion.com/video/x8nv6og (laatst geraadpleegd 27/2/2024).
5 Vinen, Richard, The unfree French. Life under the occupation, Londen: Allen Lane, 2006, 476 p. (hier p. 19 en 49); Harding, Stephen, La dernière bataille. Quand GI’s et soldats de la Wehrmacht s’allient pour libérer des personnalités françaises, Brussel: Ixelles Éditions, 2014, 347 p. (hier pp. 49-51).
6 Texte de l’armistice signé à Rethondes, 22 juni 1940, https://mjp.univ-perp.fr/france/1940armistice.htm (laatst geraadpleegd 27/2/2024).
7 Loi constitutionnel du 10 juillet 1940, zie: https://mjp.univ-perp.fr/france/co1940lc.htm (laatst geraadpleegd 27/2/2024).
8 Griffioen, Pim en Zeller, Ron, Jodenvervolging in Nederland, Frankrijk en België 1940-1945. Overeenkomsten, verschillen, oorzaken, Amsterdam: Boom, 2011, 1044 p.
9 Berlière, Jean-Marc, De Chambost, Emmanuel en Fiévet, René, Histoire d’une falsification. Vichy et la Shoah dans l’Histoire officielle et le discours commémoratif, Parijs: Éditions de l’Artilleur, 2023, 324 p. (hier p. 64-65).
10 Joly, Laurent, ‘Introduction,’ in: Laurent Joly (ed.), La France et la Shoah. Vichy, l’occupant, les victimes, l’opinion, Parijs: Calmann Lévy, 2023, 556 p. (pp. 9-32, citaat p. 15-17).
11 Mayer, Michael, “Politique(s) antisémite(s) allemande(s) en France occupée : idéologies et pratiques,” Bruttmann, Tal, “Naissance d’une politique antisémite : Vichy, juillet-octobre 1940,” en Mayer, Michael, “La cooperation franco-allemande dans le domaine de la Judenpolitik, 1940-1942,” in: Ibid., pp. 35-138 (citaat p. 116 en 137).
12 Vergez-Chaignon, Bénédicte, “Le maréchal Pétain et la ‘Question Juive’,” Ibid, pp. 139-162 (citaten p. 149 en 161).
13 Semelin, Jacques, “Épilogue. La survie des Juifs en France : une approche multifactorielle”, Ibid., pp. 513-540 (citaat p. 513).
14 Semelin, Jacques (en Larcher, Laurent), Une énigme française. Pourquoi les trois quarts des Juifs en France n’ont pas été déportés, Parijs: Albin Michel, 2022, 216 p. (vooral pp. 186-192, citaat p. 99 en 192).
15 De Bouw, Jolien, “Zemmour opnieuw naar de rechtbank wegens extreme uitspraken,” De Standaard, 5 september 2023 (online-versie); “Acht vrouwen beschuldigen Franse presidentskandidaat Eric Zemmour van aanranding,” De Morgen, 8 maart 2022 (online-versie); Voordouw, Wilko, “Ruzie om collaborerende oorlogsheld en dictator Pétain ettert voort in Frankrijk,” Het Laatste Nieuws, 8 november 2018 (online-versie) (laatst geraadpleegd 25 februari 2024).
16 Berlière, Jean-Marc en Liaigre, Franck. Ainsi finissent les salauds. Séquestrations et executions clandestines dans Paris libéré. Parijs: Éditions Tallandier, 2022 (1e druk 2012), 477 p.
17 Ibid., p. 327.
18 Pourcher, Yves, L’exil des collabos, 1944-1989, Parijs: Les Éditions du Cerf, 2023, 329 p.
19 Ibid., p. 80 (voor Laval), 195-196 (voor Soulès), 222 (voor Bout de l’An) en 41 (voor Déat).
20 Joly, Laurent, Le cas Darquier de Pellepoix. Antisémitisme et fascisme français 1934-1944, Parijs: Éditions Tallandier, 2023, 255 p. (vooral pp. 61 en 179).
21 Pourcher, Id., p. 51 en 211-213 (voor Déat), 244 (voor Cartonnet), 297 en 264 (voor Touvier en de Bernonville) en 260 (voor Barrère).
22 Kupferman, Fred, Le procès de Vichy. Pucheu, Pétain, Laval, Parijs: Archipoche, 2021 (1e editie 1982), 228 p.
23 Ibid., pp. 35-55.
24 Ibid., pp. 173 en 193-195; voor de processen tegen Pétain en Laval, zie ook: Beevor, Antony en Cooper, Artemis, Parijs na de bevrijding 1944-1949, Amsterdam: Ambo, 2010, 439 p. (vooral pp. 170-184).
Haut de pageTable des illustrations
![]() |
|
|---|---|
| Titre | Frans gewezen presidentskandidaat Eric Zemmour in 2021 |
| Crédits | © Anh De France, Wikimedia Commons |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12910/img-1.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 305k |
![]() |
|
| Titre | Philippe Pétain ontmoet Hitler in Montoire-sur-le-Loir (24 oktober 1940) |
| Légende | Hoofdtolk Paul Schmidt en minister van Buitenlande Zaken Joachim von Ribbentrop staan op de achtergrond. |
| Crédits | © Foto van Heinrich Hoffmann, Deutsches Bundesarchiv/Allgemeiner Deutscher Nachrichtendienst (Bild 183) / Wikimedia Commons |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12910/img-2.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 231k |
![]() |
|
| Titre | Het Institut dentaire Georges-Eastman, zijde Parc de Choisy (2017) |
| Légende | © Guilhem Vellut, Wikimedia Commons |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12910/img-3.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 443k |
![]() |
|
| Titre | Pierre Laval, gewezen hoofd van de Vichyregering, bepleit zijn zaak met vuur (Parijs, oktober 1945) |
| Crédits | © Alle rechten voorbehouden, Wikimedia commons |
| URL | http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12910/img-4.jpg |
| Fichier | image/jpeg, 514k |
Pour citer cet article
Référence papier
Fabian Van Samang, « Vichy en de joden: onderzoek, dispuut, opinie », Témoigner. Entre histoire et mémoire, 138 | 2024, 94-107.
Référence électronique
Fabian Van Samang, « Vichy en de joden: onderzoek, dispuut, opinie », Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 138 | 2024, mis en ligne le 15 avril 2025, consulté le 14 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/12910 ; DOI : https://doi.org/10.4000/11x63
Haut de pageDroits d’auteur
Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC-ND 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.
Haut de page









