Navigation – Plan du site

AccueilNuméros138Site mémorielHet Centre du patrimoine arménien...

Site mémoriel

Het Centre du patrimoine arménien (CPA) in Valence: een plek gericht op de wereld

Le centre du patrimoine arménien (le CPA) : un lieu ouvert sur le monde
Chrystèle Roveda
p. 116-124
Cet article est une traduction de :
Le centre du patrimoine arménien (le CPA) : un lieu ouvert sur le monde [fr]

Résumés

Créé en 2005 dans le centre historique de Valence, le Centre du Patrimoine Arménien est un équipement culturel public de Valence Romans Agglo dédié à l’histoire, aux mémoires et à l’actualité des migrations et des conflits contemporains. Il a la particularité de consacrer son exposition permanente à la diaspora arménienne, tout en inscrivant cette trajectoire singulière dans l’histoire plus large des exils et des génocides des XXe et XXIe siècles. Sa programmation culturelle offre un regard singulier et citoyen sur notre monde.

Haut de page

Texte intégral

Het bureau y.architectes was de projectmanager voor de renovatie van het CPA, met Valence Romans Agglo als aanbestedende dienst

Het bureau y.architectes was de projectmanager voor de renovatie van het CPA, met Valence Romans Agglo als aanbestedende dienst

Het centrale gebouw werd gebouwd op de voormalige binnenplaats en er werd een voorplein gecreëerd als uitbreiding van het Charles Aznavourplein, waar tijdens de zomermaanden concerten worden gehouden

© Valence Romeinen Agglo - Le CPA / Chrystèle Roveda

Een plaats met Oosterse accenten

1Minder bekend bij het grote publiek in België, en al helemaal in Vlaanderen, is de Armeense recente geschiedenis. In deze rubriek nemen we een kijkje hoe onze zuiderburen het Armeense patrimonium onder de aandacht brengen.

2Het CPA is gelegen in het hart van de oude stad van Valence, vlakbij de wijk waar in de jaren 1920 heel wat Armeniërs zich vestigden. Het Centrum voor het Armeense Patrimonium blijft niet onopgemerkt in de stedelijke ruimte. De gevel, met zijn roze vlechtwerk, heeft een Oosters tintje. Het is een uitnodiging om wat dichterbij te komen en je te verbazen over de functie van dit architectonisch ongewone gebouw. Oorspronkelijk was het CPA gehuisvest in een bescheiden ruimte van 450 m2 in de voormalige Faculteit Rechtsgeleerdheid, maar sinds september 2018 is het uitgebreid tot bijna 1.100 m2. De architecten die de renovatie van het pand voor hun rekening namen, zijn erin geslaagd om het oorspronkelijke gebouw een nieuwe dimensie te geven door de architectonische integratie van nieuwe volumes.

3Als je het Charles Aznavourplein tegenover het CPA nadert, zie je in het midden een glazen gebouw met een eigentijdse uitstraling, geflankeerd door twee oudere vleugels. De vleugel aan de linkerzijde is het hart van het gebouw en werd als eerste in gebruik genomen toen het CPA in 2005 werd geopend. Alleen de begane grond maakt deel uit van het CPA, versterkt door grote ramen met metalen kozijnen die zijn vergroot om licht binnen te laten. De gevels van de andere twee volumes zijn ontworpen om een subtiele dialoog te creëren met het bestaande gebouw.

4In dit geheel speelt zich een spel van nuances af tussen de stenen, een levendige camee met beige en roze tinten. Dit vloeit voort uit de wens om de architectuur van Armeense kerken op te roepen, die worden gekenmerkt door hun grijze, rode en roze veelkleurigheid. Het stenen kantwerk met ineengestrengelde motieven boven de ingang van de site is geïnspireerd op de khatchkars, de fijn in steen uitgehouwen kruisen die emblematisch zijn voor het Armeense erfgoed. Dit motief keert op verfijnde wijze terug in een moderne setting, en voert ons naar een derwaarts in onze speurtocht naar het universele.

5De buitenkant van de site weerspiegelt de specifieke aard van het culturele project. Enerzijds wil het inzicht verschaffen in de geschiedenis van de opvang en integratie van Armeniërs in de regio Valence in de jaren 1920. Tezelfdertijd wil het de aandacht vestigen op de veranderingen, als vertrekpunt om andere paden van ballingschap te ontdekken. De Armeense identiteit wordt niet direct weergegeven op de gevels, die eerder een diffuus gevoel van erbij-horen creëren, waarbij de confrontatie met het gebouw ruimte laat voor anders-zijn.

De oorsprong van het project

6Aan het eind van de jaren 1990 gaven afstammelingen van overlevenden van de genocide, die in Valence woonden, de gemeente te kennen dat ze hun geschiedenis wilden vastleggen, bewaren en delen. De gemeente besloot een gemeenteraadslid aan te stellen om het project te begeleiden. Onder leiding van de directeur Culturele Zaken van de stad werd een museoloog aangeworven en een wetenschappelijk comité opgericht om de wetenschappelijke inhoud en het concept van het toekomstige CPA te ontwikkelen. Zo werd een multidisciplinair team samengesteld op het gebied van geschiedenis, etnologie en antropologie. Naarmate het project zich ontwikkelde, kreeg het een ambitieuzere dimensie en nodigde het – met het Armeense voorbeeld als leidraad – uit tot een bredere reflectie over ballingschap, migratie, genocide, integratie, culturele diversiteit enzovoort.

7Het oorspronkelijke idee van een ‘herdenkingsmuseum’ voor de genocide van 1915 maakte al snel plaats voor een project met een meer open einde: de oprichting van een interpretatiecentrum. Gebaseerd op het concept dat Freeman Tilden in 1957 ontwikkelde, werd vooral de ervaring van de bezoeker benadrukt, eerder dan het louter informatieve. In tegenstelling tot een traditioneel museum staat niet de collectie centraal in de tentoonstelling – de objecten staan eerder in dienst van het gesprek, van het standpunt dat men wil delen. Als dusdanig zijn het ‘symbolische objecten’.

8Naarmate het concept van het centrum vorm kreeg, namen ook de doelstellingen ervan toe: de uitdagingen van de moderne wereld begrijpen in het licht van het verleden, onderwerpen van universele betekenis behandelen... Vanaf het begin werd het CPA gedefinieerd als een veelzijdige, educatieve ruimte om te leren, te delen en te debatteren. De gekozen locatie voor het centrum weerspiegelt dit verlangen naar openheid: de voormalige rechtenfaculteit net bij de Armeense wijk, waarvan de grote collegezaal een nieuwe bestemming heeft gekregen als tentoonstellings- en evenementenruimte.

9Deze politieke wil is een antwoord op de grote aanwezigheid van Armeniërs in Valence, geschat op acht tot tien procent van de bevolking. Al in 1931, na een afwezigheid van twaalf jaar, merkte de sociaal-antropoloog Roger Bastide op dat Valence aanzienlijk was veranderd, vooral door de aanwezigheid van een gemengde, meer kosmopolitische bevolking met een groter aandeel arbeiders, waar de Armeense klanken bijzonder hoorbaar waren. Hij beschreef deze bevolking als een ‘Armeense kolonie’, die leefde volgens haar eigen organisatie en die in de straten van het oude stadscentrum “het land voortzetten dat ze hadden achtergelaten.” Samen zouden ze een wijk vormen die Haïnots of Klein Armenië werd genoemd, en waarvan de geschiedenis nu door rondleidingen kan worden ontdekt.

Een nieuw project voor het CPA

10In de eerste tien jaar stelde het CPA een aantal tijdelijke tentoonstellingen voor, ontving het enkele van de grootste namen in de hedendaagse fotografie en verwelkomde het meer dan 150 gastsprekers en bijna 25.000 studenten. De uitbreiding en renovatie van het CPA (van 2016 tot 2018), met historica Claire Mouradian als wetenschappelijk adviseur, bood de gelegenheid om de richting van de instelling steviger te verankeren en het belang van haar missies te bevestigen. Het CPA heropende zijn deuren op 15 september 2018, met tijdelijke tentoonstellingen die ambitieuzer van opzet waren. Nous et les Autres, geproduceerd door het Musée de l'Homme en aangepast voor het CPA, maakte deel uit van het heropeningsprogramma, waardoor het CPA zich kon openstellen voor andere vormen van museografie.

11Het label ‘Ethnopôle’, dat in februari 2018 door het Ministerie van Cultuur werd toegekend, versterkte ook de positie van de sociale wetenschappen in het project van het CPA. Het leidde tevens tot de oprichting van een interne coördinatie-eenheid voor wetenschappelijk onderzoek. Deze nationale erkenning heeft de ontwikkeling van nieuwe, meer ambitieuze projecten aangemoedigd, ondersteund door programma's met een artistieke meerwaarde, in de vorm van ‘onderzoek-creatie’, wetenschappelijke publicaties en begeleiding van het werk van doctoraatsstudenten. Het CPA heeft, in nauwe samenwerking met de adviseur etnologie van de Direction générale des Affaires Culturelles (DRAC) ook een multidisciplinaire wetenschappelijke adviesraad opgericht om hem bij te staan in zijn werk.

Middelbare scholieren nemen deel aan een workshop over de Armeense genocide, onderdeel van het 3e leerjaar

Middelbare scholieren nemen deel aan een workshop over de Armeense genocide, onderdeel van het 3e leerjaar

© Valence Romeinen Agglo - Le Cpa/Jean Delmarty

12Het publiek staat altijd centraal in het project van de instelling. Sinds 2018 zijn er middelen en manieren van bezoek die zijn aangepast aan een meer hedendaags gebruik: online digitale inhoud, audiogidsen, meertalige bezoekhulpmiddelen die ook zijn aangepast voor slechthorenden en slechtzienden, innovatieve multimedia-apparaten enzovoort. Een auditorium met een honderdtal plaatsen is nu beschikbaar om gerenommeerde sprekers te ontvangen, onder wie Michel Agier, Catherine Wihtol de Wenden en Tal Bruttmann. Er kunnen ook concerten worden georganiseerd, korte toneelvoorstellingen, vertelevenementen en nog veel meer.

Een plek van overdracht voor een jonger publiek

13Als vooraanstaande plaats van scholing heeft het CPA in de loop der jaren een beleid van publieksontwikkeling uitgerold, met bijzondere aandacht voor jonge kinderen. Kinderen en tieners worden het hele jaar door verwelkomd en worden uitgenodigd om de thema's van het centrum op een leuke en interactieve manier te ontdekken. Het museum wil hen confronteren met tal van maatschappelijke thema's, zoals anders-zijn, ‘samenleven’ en de strijd tegen allerlei vormen van discriminatie en racisme. Sinds de heropening van het centrum in 2018 was het regelmatig mogelijk om er fotografen, onderzoekers en auteurs te ontmoeten. Er worden ook meer creatieve ogenblikken georganiseerd, waarop de thema's van het CPA op een interactieve manier benaderd kunnen worden.

Het werk van beeldhouwer Michka Anceau Migrations begeleidt bezoekers aan het begin van hun rondgang door de permanente tentoonstelling en plaatst de opvang en de vestiging van Armeense vluchtelingen in Frankrijk binnen de lange en tumultueuze geschiedenis van menselijke migratie

Het werk van beeldhouwer Michka Anceau Migrations begeleidt bezoekers aan het begin van hun rondgang door de permanente tentoonstelling en plaatst de opvang en de vestiging van Armeense vluchtelingen in Frankrijk binnen de lange en tumultueuze geschiedenis van menselijke migratie

Beelden doorspekken deze artistieke weergave, waarbij iconografie die verwijst naar de Armeense geschiedenis wordt afgewisseld met beelden met een meer universele dimensie, die een mensheid in beweging voorstellen.

© Eric Caillet

14De culturele en educatieve activiteiten, gericht op jongeren, zijn bedoeld om hen denkkaders aan te reiken voor een beter begrip van de samenleving en om een open houding aan te moedigen. De herinnering aan de Armeense genocide en hoe deze vandaag aan de volgende generaties wordt doorgegeven, vormt de ruggengraat van de programma's die worden uitgerold. Ze maakt het mogelijk om verbanden te leggen tussen de geschiedenis van de regio, de sociale geschiedenis, de migratiegeschiedenis en de geopolitiek.

De permanente tentoonstelling

15De permanente tentoonstelling is het hart van het interpretatiecentrum, van waar de tentoongestelde stukken aanzetten tot verdere reflectie. Ook de rondleiding, die in 2018 op punt werd gesteld, nodigt bezoekers uit om de geschiedenis van het Armeense volk te ontdekken in een omgeving die als meeslepend en gevoelig werd opgevat. Op basis van een collectie voorwerpen en familiearchieven van mensen uit de regio van Valence, geeft de tentoonstelling een breder begrip van de uitdagingen waarmee de overlevenden van de genocide werden geconfronteerd, die in ballingschap werden gedwongen en een nieuw leven moesten opbouwen in hun gastland.

Aan het begin van de tentoonstelling roept deze fotografische installatie een aantal vragen op, zoals de kwestie van identiteitstoewijzingen in ballingschap

Aan het begin van de tentoonstelling roept deze fotografische installatie een aantal vragen op, zoals de kwestie van identiteitstoewijzingen in ballingschap

De installatie laat zien dat de staat, door de productie van miljoenen identiteitsfoto's, in zekere zin een pionier was in de productie van geïndividualiseerde beelden van migranten. Deze portretten doen denken aan de portretten die in dezelfde tijd werden gemaakt door Augustus Frederick Sherman, een administratief medewerker op Ellis Island.

© Eric Caillet

16De rondleiding opent met het werk van Michka Anceau. Het werk laat zien dat de Armeense diaspora enerzijds uniek, maar anderzijds ook universeel is. Het toont tevens de complexiteit aan van het proces van de diaspora, die vandaag nog steeds aan de gang is. Elke etappe van de tentoonstelling verankert deze migratie-ervaring in deze van de talrijke diaspora’s van de 20e eeuw. De diaspora herinnert ons eraan dat Frankrijk al twee eeuwen lang een immigratieland is en dat mannen en vrouwen van over de hele wereld hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van het land.

17In de voetsporen van de Armeniërs die zich vanuit het Ottomaanse Rijk in de Drôme vestigden, worden de bezoekers teruggevoerd in de tijd en ondergedompeld in zeven opeenvolgende historische sequenties. Ze ontdekken de geschiedenis, het leven en de cultuur van de Armeense bevolking in het land van hun voorouders vóór de diaspora, tussen traditie en moderniteit, tussen Oost en West. De etappes van de genocide worden geduid en in de context van de conflicten van de 20e eeuw geplaatst, gevolgd door staatloosheid, ballingschap en de komst van de Armeniërs naar Marseille en de Drôme. De tentoonstelling sluit af met een bespreking van de problemen van ‘integratie’. Daarbij worden de moeilijkheden in herinnering gebracht die de Armeniërs vóór 1945 ondervonden en de omstandigheden die hen hielpen om hun Armeense identiteit in ballingschap te bewaren.

Het tentoonstellen van een gevoelige geschiedenis en herinnering

18De tentoonstelling bevat meerdere elementen: kunstvoorwerpen aan het begin en het einde van de rondleiding, die bezoekers herinneren aan de ‘oorsprong’ en het verloren land; terminals met aanraakschermen om bezoekers te helpen de thema's uit te diepen en hun horizon te verbreden; en elementen waar men iets mee kan doén, om het bezoek levendiger en ludieker te maken. Doorheen de hele tentoonstelling tonen meer dan 2.000 archiefbeelden de geschiedenis van de Armeniërs.

Einde van de permanente tentoonstelling. Vanuit de vluchtelingenkampen in Syrië en Libanon vertrokken de Armeense overlevenden in ballingschap

Einde van de permanente tentoonstelling. Vanuit de vluchtelingenkampen in Syrië en Libanon vertrokken de Armeense overlevenden in ballingschap

Frankrijk, dat al sinds de middeleeuwen banden onderhoudt met Armenië, werd de eerste bestemming van de vluchtelingen in Europa. Gewapend met werkcontracten en hun Nansen-paspoorten vertrokken de overlevenden vanuit Marseille door de Rhône-vallei en vestigden zich in de Drôme. De integratie werd vooral mogelijk door het werk.

© Valence Romans Agglo – Le Cpa/Jean Delmarty

19De verlichting helpt om de aangehaalde thema’s te kaderen –ze is eerder warm aan het begin van de rondleiding, wanneer de periode die aan de ballingschap voorafging wordt opgeroepen. Wanneer de periode van de genocide begint, wordt de ruimte kleiner en wordt de verlichting kouder. De stenen die aan het begin van de rondleiding de muur sieren, in warme tinten, afkomstig uit het voorouderlijk land, maken plaats voor een meer sobere en minimalistische museografie, waardoor emoties op een afstand worden geplaatst. Daarbij wordt uitdrukkelijk aan de Shoah gerefereerd, niet in het minst door de gedenktekens die eraan gewijd zijn.

20Om de genocide en de herinnering eraan op te roepen, werd gekozen voor museumstukken die een stem geven aan de afstammelingen van lokale overlevenden, afgewisseld met een voice-over die de geschiedenis van de genocide in perspectief plaatst. Een overlevende, honderd jaar oud toen de film werd gemaakt, speelt daarin een sleutelrol: hij herinnert zich de aanwezigheid van de ‘goede Turken’ die de Armeniërs hielpen redden. Deze film is zeer pedagogisch van opbouw en wordt vaak gebruikt om leerlingen te verwelkomen, omdat ze een goed evenwicht weet te bewaren tussen historische analyse en de kracht van de getuigenis. Doorheen de tentoonstelling worden andere getuigenissen belicht, die de geschiedenis tot leven brengen door individuele en familiale levensverhalen.

21Tijdens de rondleiding worden de bezoekers aangemoedigd om een actieve rol te spelen en worden vragen opgeroepen die essentieel zijn voor een volk in diaspora. Kunnen we onze tradities behouden en tegelijk die van het gastland overnemen? Welke linken zijn er tussen de geschiedenis en de actualiteit? De museografie blijft sober, maar begeleidt het verhaal op een doeltreffende wijze. Dat doet ze door de belangrijkste thema's te benadrukken, met sleutelwoorden die op de vloer geschreven zijn. Naarmate de tentoonstelling vordert, worden ze vager en maken ze plaats voor meer historische, feitelijke informatie. Bovendien wordt gezelligheid benadrukt en kleur toegevoegd, op het ogenblik dat het collectieve geheugen een gevoeliger lading krijgt. De rondleiding geeft nooit toe aan de gemakkelijke verleiding om thema's te dramatiseren. Als de emoties van de bezoekers worden aangesproken, gebeurt dat met een scenografische terughoudendheid, die thema’s altijd beter in hun context plaatst.

Een plek in wording

22Vandaag maakt het CPA zowel deel uit van het netwerk van plaatsen waar conflicten worden herdacht, als van de musea die zich op de geschiedenis van migratie toeleggen. De thema's en het initiële project zijn vergelijkbaar met die van historische musea, maar de aanpak lijkt meer op die van sociale musea, die actuele onderwerpen behandelen, erover debatteren met het publiek en werken aan projecten op lange termijn, waarbij verschillende disciplines betrokken zijn, in dialoog met artistieke benaderingen. Dit is een toegevoegde waarde bij het label Ethnopôle, dat sinds 2018 de banden met de academische wereld versterkt door de expertise van onderzoekers uit verschillende disciplines (antropologie, rechten, geografie, geschiedenis, taalkunde, sociologie) aan te boren. Ze worden daarbij uitgenodigd om in dialoog te treden met kunstenaars die gevoelig zijn voor herdenkingskwesties en thema’s van anders-zijn of interculturaliteit. In de loop der jaren is het CPA een volwaardig centrum voor de burger geworden, met diverse insteken. Het koestert elke dag de ambitie om samen met bezoekers nieuwe manieren te delen om over veranderingen in onze wereld te reflecteren, en om het streven naar een beter begrip van de wereld in het heden en het verleden te versterken.

Haut de page

Bibliographie

Adjemian, Boris, Les petites Arménies de la Vallée du Rhône, Lyon: Lieux Dits, 2020.

Bastide, Roger, “Les Arméniens de Valence,” Revue internationale de sociologie, nummer 1, 1931.

Bozarslan, Hamit, Duclerc, Vincent en Kévorkian, Raymond H., Comprendre le génocide des Arméniens : De 1915 à nos jours, Parijs: Tallandier, 2016.

Hovanessian, Martine, “L’écriture du génocide des Arméniens : un texte à plusieurs voix,” Journal des anthropologues, nummer 75, 1998, 63-84.

Huard, Jean-Luc (ed.), “Les Arméniens de Valence,” Revue Drômoise, nummer 515, 2005, 1-144.

Kunth, Anouche, Au bord de l’effacement. Sur les pas d’exilés arméniens dans l’entre-deux-guerres, Parijs: La Découverte, 2023.

Mouradian, Claire, L’Arménie, Que sais-je, Parijs: PUF, 2022.

Roveda, Chrystèle (ed.), Le CPA – Centre du Patrimoine Arménien, Valence: CPA-Valence Romans Agglo, 2022.

Haut de page

Table des illustrations

Titre Het bureau y.architectes was de projectmanager voor de renovatie van het CPA, met Valence Romans Agglo als aanbestedende dienst
Légende Het centrale gebouw werd gebouwd op de voormalige binnenplaats en er werd een voorplein gecreëerd als uitbreiding van het Charles Aznavourplein, waar tijdens de zomermaanden concerten worden gehouden
Crédits © Valence Romeinen Agglo - Le CPA / Chrystèle Roveda
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12933/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 492k
Titre Middelbare scholieren nemen deel aan een workshop over de Armeense genocide, onderdeel van het 3e leerjaar
Crédits © Valence Romeinen Agglo - Le Cpa/Jean Delmarty
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12933/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 293k
Titre Het werk van beeldhouwer Michka Anceau Migrations begeleidt bezoekers aan het begin van hun rondgang door de permanente tentoonstelling en plaatst de opvang en de vestiging van Armeense vluchtelingen in Frankrijk binnen de lange en tumultueuze geschiedenis van menselijke migratie
Légende Beelden doorspekken deze artistieke weergave, waarbij iconografie die verwijst naar de Armeense geschiedenis wordt afgewisseld met beelden met een meer universele dimensie, die een mensheid in beweging voorstellen.
Crédits © Eric Caillet
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12933/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 682k
Titre Aan het begin van de tentoonstelling roept deze fotografische installatie een aantal vragen op, zoals de kwestie van identiteitstoewijzingen in ballingschap
Légende De installatie laat zien dat de staat, door de productie van miljoenen identiteitsfoto's, in zekere zin een pionier was in de productie van geïndividualiseerde beelden van migranten. Deze portretten doen denken aan de portretten die in dezelfde tijd werden gemaakt door Augustus Frederick Sherman, een administratief medewerker op Ellis Island.
Crédits © Eric Caillet
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12933/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 308k
Titre Einde van de permanente tentoonstelling. Vanuit de vluchtelingenkampen in Syrië en Libanon vertrokken de Armeense overlevenden in ballingschap
Légende Frankrijk, dat al sinds de middeleeuwen banden onderhoudt met Armenië, werd de eerste bestemming van de vluchtelingen in Europa. Gewapend met werkcontracten en hun Nansen-paspoorten vertrokken de overlevenden vanuit Marseille door de Rhône-vallei en vestigden zich in de Drôme. De integratie werd vooral mogelijk door het werk.
Crédits © Valence Romans Agglo – Le Cpa/Jean Delmarty
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/12933/img-5.jpg
Fichier image/jpeg, 343k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Chrystèle Roveda, « Het Centre du patrimoine arménien (CPA) in Valence: een plek gericht op de wereld »Témoigner. Entre histoire et mémoire, 138 | 2024, 116-124.

Référence électronique

Chrystèle Roveda, « Het Centre du patrimoine arménien (CPA) in Valence: een plek gericht op de wereld »Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 138 | 2024, mis en ligne le 15 avril 2025, consulté le 16 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/12933 ; DOI : https://doi.org/10.4000/11x66

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-NC-ND-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC-ND 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search