1Op welke manier wordt de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog in de openbare ruimte getoond, geëerd en bewaard? Ter nagedachtenis van Joodse slachtoffers en verzetsstrijders werden monumenten opgericht, er werden gebouwen ingericht als documentatiecentra en musea, en gedenkplaten bevestigd op de muren van symbolische gebouwen. Wegen kregen een (nieuwe) naam en de recentste evolutie is dat Stolpersteine (gedenktegels) worden geplaatst op de trottoirs bij de laatste woningen van personen die tijdens razzia’s door de bezetter werden opgepakt. De overblijvende sporen die de feiten het best weerspiegelen en waarmee de overdracht kan worden verzekerd – zij die in direct verband staan met de geschiedenis – kunnen mettertijd eventueel worden opgenomen op een erfgoedlijst of zelfs worden beschermd door Monumenten en Landschappen. Maar het spreekt vanzelf dat daarvoor eerst de herinnering moet voortbestaan. Vergetelheid, de erosie van het geheugen, blijkt het grootste gevaar dat moet worden bezworen. Maar als de horde van de erkenning is genomen, worden de plekken, sporen en getuigenissen in de openbare ruimte dan voor altijd bewaard? Zoals al het bestaande zullen ze op termijn verdwijnen, dat is nu eenmaal zo. Als we het erfgoed willen bewaren, moeten we waakzaam blijven voor informatieverlies, beschadiging en stadsontwikkelingsprojecten. Om het verleden te beschermen moeten getuigen, specialisten en verenigingen het onophoudelijk actueel houden via hun wetenschappelijke en politieke kanalen.

2We gaan beseffen hoe fragiel de gedachtenis in de openbare ruimte wel is aan de hand van een aantal voorbeelden in onze directe omgeving. Het Fort van Breendonk bijvoorbeeld is een gebouw met een belangrijke gedachteniswaarde. Tegenwoordig is het gericht op het grote publiek en scholieren, zodat iedereen zich een beeld kan vormen van de mishandelingen die er tijdens de Tweede Wereldoorlog plaatsvonden. De graffiti die de gevangenen er op hun celmuren tekenden, dreigen echter te verdwijnen, ondanks pogingen om het alomtegenwoordige vocht in het fort terug te dringen. Gelukkig werden die getuigenissen onmiddellijk na de oorlog geïnventariseerd en gefotografeerd (Van der Wilt 2013).

3De Dossin-kazerne, een SS-door-gangs-kamp dat diende als draaischijf voor de deportatie van de Belgische Joden, werd omgebouwd tot een appartementencomplex (Mesnard 2013). Wat de bewuste cruciale periode betreft, is het authentieke karakter van de plek dus aangetast. Ze kan niet door het publiek worden bezocht, met uitzondering van een gedenkteken in het souterrain van het toegangsportiek. Het museum Kazerne Dossin, dat er logischerwijs had moeten worden ondergebracht, vond uiteindelijk een plek aan de overzijde. Aan alle pedagogische voorwaarden werd optimaal voldaan, dat is het probleem niet. Maar de oorspronkelijke plek waar het museum had kunnen staan, kan als gedachtenisspoor alleen nog worden bekeken vanaf de vierde verdieping van het nieuwe gebouw.

5De inscripties in de kelders van de Gestapohoofdzetel, op nummers 347 en 453 van de Louizalaan, waren ook bijna vergeten (Weyssow 2013). Als de historicus en cineast André Dartevelle in 1995 de twee gebouwen (en hun kelders) niet had verkend met het oog op een documentaire, dan zou er vandaag niemand nog over hebben gesproken. Zeldzame getuigenissen, in of op de muur gekrast of getekend door de Joodse slachtoffers en de verzetsstrijders die er waren opgesloten, ontsnapten als bij wonder aan de onverschilligheid van de eigenaars en de geplande geruisloze verdwijning. Ze worden nu definitief beschermd, dus het is tijd dat er ook een serieuze en volledige studie aan wordt gewijd. Want de bewuste plekken blijven vooralsnog het exclusieve domein van de eigenaars.

9En dan zijn er de borden op straten en pleinen. Het recentste werd in ingehuldigd op 6 oktober 2015 in Sint-Agatha-Berchem ter nagedachtenis aan baron Paul Halter, wiens naam nu verbonden is met een plein op de kruising tussen de Mettewieen de Machtenslaan in Molenbeek. Behalve de hierboven geschetste actie en ook een reeks verzetsdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog danken we aan hem de oprichting (in 1980) van de Stichting Auschwitz, die hij voorzat tot aan zijn onverwachte overlijden in 2013. De borden dragen bij tot het in stand houden van de herinnering aan verdienstelijke figuren, waardoor ook de burgerzin van de voorbijgangers wordt aangescherpt.

10Tot slot brengen de Stolpersteine van de Duitse kunstenaar Günther Demnig hulde aan de slachtoffers van de bezetter. Elke tegel vermeldt naam, geboorteplaats, geboorteen sterfdatum (behalve in het geval van de zeldzame overlevenden) van een persoon die werd opgepakt, al dan niet bij een razzia. Ze worden geplaatst op het trottoir voor de toegangsdeur van de laatste bekende woning van de slachtoffers. Er werden al meer dan 30 000 tegels geplaatst in diverse Europese landen, het merendeel in Duitsland en Oostenrijk. Hoe lang zullen ze bewaard blijven? Zolang ze worden aanvaard, gewenst en begrepen. Dat wil zeggen dat ze maar zullen worden onderhouden en ook vervangen bij beschadiging zolang ze belangrijk blijven voor de bevolking.

11De aangehaalde voorbeelden tonen aan dat het oprichten en in stand houden van herdenkingsplekken slechts mogelijk is wanneer burgerinitiatieven ondersteund en gepromoot worden door de overheid. Om die plekken, monumenten, platen en tegels te laten ‘leven’, blijft het noodzakelijk de feiten in herinnering te brengen en vakkundig van context te voorzien. Het bijbrengen van historisch besef en burgerzin verloopt via nietaflatende pedagogische inspanningen, eerst en vooral in de scholen.

12Philippe Mesnard, ‘Caserne Dossin (Malines). Le parti pris de la clarté et des droits de l’homme’, Témoigner. Entre histoire et mémoire 115, 2013, 110‑119.

13Olivier Van der Wilt, ‘Les détenus de la SIPO-SD en Belgique: des caves de l’avenue Louise aux cellules de Breendonk’, in Daniel Weyssow (red.), Les Caves de la Gestapo. Reconnaissance et conservation, Parijs: Kimé, 2013, 121‑133.

14Daniel Weyssow (red.), Les Caves de la Gestapo. Reconnaissance et conservation, Parijs: Kimé, 2013.