Navigation – Plan du site

AccueilNuméros115LibrairieSylvie Rollet, Une Éthique du regard

Librairie

Sylvie Rollet, Une Éthique du regard

Fabian Van Samang
p. 192-195
Référence(s) :

Sylvie Rollet, Une Éthique du regard, (Coll. « Fictions pensantes »), Paris, Hermann, 2011, 276 p.

Texte intégral

1In Une éthique du regard. Le cinéma face à la Catastrophe, d’Alain Resnais à Rithy Panh (‘Een ethiek van de blik. De bioscoop oog in oog met de Catastrofe, van Alain Resnais tot Rithy Panh’) analyseert de Franse filosofe Sylvie Rollet hoe massaal geweld met enige overtuigingskracht visueel kan worden overgedragen van de historische actoren op het hedendaagse publiek. Hoewel haar studie in feite over de filmische verbeelding van genocide gaat, laat ze dit begrip bewust achterwege en geeft ze de voorkeur aan de term ‘Catastrofe’ (met hoofdletter). ‘Genocide’ weerspiegelt immers de biologische categorieën van de dader, beargumenteert Rollet, terwijl het begrip ‘Catastrofe’ verder gaat dan de historische (genocidale) gebeurtenissen – de term heeft betrekking op een meta-vernietiging, een evenement waarvan de implicaties voelbaar zijn over de grenzen van tijd en ruimte heen.

2Centraal in het boek staat de aanname dat het beleefde geweld niet gere-present-eerd kan worden, omdat het nooit present, nooit aanwezig is geweest. Slachtoffers blijken immers vaak onmachtig – en daders vaak onwillig – om de beleefde ervaringen mee te delen. Precies daarom zal een strikt logisch-deductief of chronologisch verhaal niet volstaan om de ‘Catastrofe’ inzichtelijk(er) te maken. Een filmische verbeelding, waarbij de kijker wordt uitgedaagd, veelal door een pijnlijke confrontatie met leegtes, stiltes en verrassende momenten, kan echter wél tot reflectie aanzetten. Ze kan toegang bieden tot een ruimte waarin wordt geluisterd en geargumenteerd, door alle partijen – de menselijke interactie die zo wordt gerealiseerd is een politieke en ethische daad bij uitstek. ‘Door een beroep te doen op onze mogelijkheid om vanuit het standpunt van ‘de ander’ te denken en door van de vernietiging van de mens(elijk)heid een kwestie te maken van onze mens(elijk)heid, kan de cinema een ‘getuigende kunst’ worden die tegemoet komt aan de wens van Kertész: om de Catastrofe in de cultuur te laten binnentreden’ (p. 248-249).

3Het mechanisme van transmissie illustreert Rollet aan de hand van zeven (documentaire) films die de jongste halve eeuw werden gerealiseerd door cineasten als Alain Resnais (Nuit et Brouillard, 1955), Harun Farocki (Images du monde et inscription de la guerre, 1988; En sursis, 2007), Atom Egoyan (Calendar, 1994; Ararat, 2002), Claude Lanzmann (Shoah, 1985) en Rithy Panh (S 21, 2002). Hoewel elke film in een ander tijdsgewricht tot stand kwam, een verschillende uiting van massaal geweld tot onderwerp heeft en het evenement telkens vanuit een andere wetmatigheid aan het publiek voorlegt, is de selectie niet willekeurig. Elk werk visualiseert immers het onzegbare, stelt Rollet. Stuk voor stuk overbruggen ze de kloof tussen het feit en het evenement; en net daarom heeft elk besproken stuk een historische en ethische revolutie ontketend.

4‘Une éthique du regard’ situeert zich op het raakvlak van historiografie en wijsbegeerte. Volgens Rollet menen geschiedkundigen in archivalische bronnen al te snel de onweerlegbare bewijzen voor verleden gebeurtenissen te kunnen ontdekken. En net daarom is het werk van Resnais en Farocki zo revelerend: ze vechten het mythologiserende bronnenfetisjisme aan en leggen de grenzen van de historische re/constructie bloot – zij het door het visualiseren van wat verdwenen is, zij het door de leegte-, maar ook inhoudsscheppende montagetechnieken. Het ontmythologiseren van de bron (‘anarchivisme’) helpt in ieder geval de kijker uit zijn onverschilligheid weg te halen. In Egoyans oeuvre wordt de overdracht van de leegte, die door het massale geweld werd nagelaten, gevisualiseerd door blanco’s (entre-images), die de verbeelding van de kijker moeten prikkelen. De schijnbaar chaotische opbouw van ‘Calendar’ bakent door de gedwongen speurtocht van het publiek naar de inhoud en betekenis van het verhaal de mogelijkheidsvoorwaarden van een gedeelde herinnering af. In ‘Shoah’ wordt de kloof met het ongrijpbare verleden gedicht door wat Rollet de ‘dialectique de l’incarnation’ noemt: door de niet-intentionele, plotse handelingen van de historische actoren – die worden versterkt door een landschap dat de Shoah uitademt – maakt de kijker zich een niet pre-existerende, maar door de montage vormgegeven waarheid eigen. Zo komt in de eenzaamheid en de angst die Simon Srebnik uitstraalt, wanneer hij door een schimpende groep antisemieten wordt omringd, de nauwe vervlechting van het anders-zijn en het gedood worden, ‘toen’ en ‘nu’, tot uiting. De getuigen in Shoah zijn geen getuigen an sich, maar brengen ‘in opdracht’ van zij die niet overleefden een boodschap over die wetenschappelijk niet kan worden be- of ge-grepen. Rithy Panh legt van zijn kant de wordingsgeschiedenis van de dader bloot; met ‘S 21’ (de naam verwijst naar één van de detentiecentra van de Rode Khmer) creëert hij een tegenherinnering, die de geschiedvervalsing van het Cambodjaanse regime moet tegengaan. Daarom laat hij dader en slachtoffer samen-denken, toont hij hoe het lijf (de houding, de stem, toon en intonatie) van de voormalige beul zijn oude ideologie weerspiegelt (het lichaam wordt zo een ‘corps-archive’) en personaliseert hij het slachtoffer tot een individu waarmee de aangekeken kijker zich kan identificeren.

5Rollets studie zet ongetwijfeld aan tot nadenken. Het boek bevat verrassend nieuwe invalshoeken, legt verbanden die verre van alledaags zijn en daagt uit om de besproken films met een kritische(re) bril te (her-)bekijken. Het bespeelt de grenzen van het zeg- en denkbare, van het feit en het evenement, van geschiedenis en geschiedschrijving. En het (her-)vormt de wijze waarop we genocides terugblikkend kunnen, mogen, moeten beoordelen.

6Toch lijken enkele van Rollets basisassumpties de toets van de kritiek moeilijk te kunnen doorstaan. Dit komt ten dele door de onnauwkeurigheid waarmee ze haar concepten definieert. Wat moeten we ons concreet voorstellen bij de ‘Catastrofe’ of het ‘evenement’ waarover ze het heeft? Indien we het optimaal willen begrijpen, moeten we immers weten over welk fenomeen we precies nadenken. Is het de altijd subjectieve ervaring van de overlevenden/getuigen, die door hun ongewenste aanraking met een verleden realiteit een complexe en voor buitenstaanders altijd onkenbare relatie met dat verleden hebben opgebouwd (een ‘transcendentale reductie’, zoals Maurice Merleau-Ponty die begreep?). Maar indien we zouden kunnen intreden in de ervaringswereld van de overlevende/getuige, zouden we ‘het evenement’ daarmee ten volle hebben begrepen? Zouden we de wordingsgeschiedenis ervan hebben blootgelegd, de omvang, de gevolgen? Zouden we er het instrumentarium mee kunnen creëren, dat we nodig hebben om soortgelijke ‘Catastrofes’ in de toekomst te vermijden? Indien niet, dan dient een deel van ‘het evenement’ wellicht elders te worden gezocht. Is de ‘Catastrofe’ misschien het geheel van handelingen, zowel die op korte als op wat langere termijn, die leidden tot het genocidale fenomeen dat we vandaag – al was het maar door zijn enorme omvang – nog steeds niet kunnen begrijpen? Maakt de (onbegrijpelijke) afstandelijkheid van de omstaanders er deel van uit? De wijze waarop we er vandaag (niet) mee omgaan? Hoe het wordt gedacht, vergeten, aangevoeld of als symbool wordt gebruikt? Of is het de eindeloos veranderende interactie van dit alles? Rollet verduidelijkt dit niet en lijkt verschillende verklaringsfactoren toe te passen op een term die ze zélf voortdurend van gedaante laat veranderen. Daarom lijkt het alsof het onderwerp van reflectie aan onze kennis ontsnapt, niet omdat het an sich helemaal onkenbaar is, maar omdat het door de auteur permanent met andere inhouden wordt bekleed.

7‘De uitspraken van iemand mogen onoprecht zijn, maar in de stijl van zijn taal ligt zijn wezen open en bloot’, schreef de Duitse taalfilosoof Victor Klemperer in zijn befaamde Lingua Tertii Imperii (Klemperer, LTI, 2000, p. 25). Een in het oog springend kenmerk van Rollets taalgebruik is de (schijnbare) contradictie. Haar boek rijgt uitdrukkingen aaneen die in hun conventionele betekenis nauwelijks kunnen worden samengedacht, maar in hun nieuwe context toegang lijken te verlenen tot nooit bewandelde betekenisvelden. Zo heeft ze het onder meer over de ‘overdraagbaarheid van het onoverdraagbare’ (une transmissibilité de l’intransmissible) (p. 94), de ‘aanwezigheid van de afwezigheid’ (cette présence de l’absence) (p. 154), zingeving in een zinloos universum (‘car tout finit par prendre sens dans un univers où le sens échappe’) (p. 173), de orde in het chaotische narratief (un ordre se dégage toutefois de cette narration chaotique) (p. 158). Versterkt door het veelvuldige gebruik van aanhalingstekens (die suggereren dat de lezer op zoek moet gaan naar een – niet nader omschreven – achterliggende betekenis), ontstaat zo een semantische vervuiling, die aanzienlijk afwijkt van het dwingende wetenschappelijke imperatief dat de vorser tot maximale conceptuele duidelijkheid en verfijning aanzet.

8Enkele stellingen zijn bovendien zo abstract en veralgemenend, dat ze onmogelijk nog kunnen worden weerlegd (of bevestigd). Waarom zou het beeld van een moeder en haar kind voor een kerk verwijzen naar de afwezigheid van de mannen die het kerkgebouw hebben opgetrokken, maar door de genocide zijn weggevaagd? Waarom zou hun ààn-wezigheid niet geïnterpreteerd kunnen worden als een pijnlijke herinnering aan hun dood? Als zowel hun aan- en afwezigheid een verwijzing naar genocide impliceren, wat is dan de verklarende waarde van hun visuele representatie? Op dezelfde manier refereert Calendar, waarin ‘geen enkele allusie wordt gemaakt op de Armeense genocide’ volgens Rollet precies aan die genocide, terwijl een uitdrukkelijke vermelding ervan wellicht ook als bewijs van de aanwezigheid was beschouwd. Opnieuw stelt zich de vraag naar het verklarend potentieel van een stelling die lijkt te pretenderen alles, inclusief de contradicties, te kunnen verhelderen.

9Niemand betwist de grote waarde van stiltes, van blanco’s, van een ongede-finieerd gebaar in een film of een documentaire. Zelfs de door de wol geverfde menswetenschapper, die zich veilig waant achter zijn academische schermen van objectiviteit, wordt er ongetwijfeld op de meest onverwachte momenten, ongewild, door verrast en aangegrepen. Dat die ogenblikken waardevol zijn is zeker. Of ze erg veel verklaren (in de zin van het doorzien van betekenisvolle verbanden) is dat veel minder. Wellicht verdienen ze niet het verheven statuut dat Rollet hen verleent, al was het maar omdat zelfs de ‘entre-images’ hun betekenis deels ontlenen aan de ‘images’ zelf. Hoe dan ook stelt zich de vraag of het Niets geen al te mager alternatief vormt voor het – toegegeven, altijd slechts benaderende, deels onvolmaakte, nooit ten volle te (be)grijpen – Iets.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Fabian Van Samang, « Sylvie Rollet, Une Éthique du regard »Témoigner. Entre histoire et mémoire, 115 | 2013, 192-195.

Référence électronique

Fabian Van Samang, « Sylvie Rollet, Une Éthique du regard »Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 115 | 2013, mis en ligne le 01 juin 2015, consulté le 19 janvier 2021. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/641 ; DOI : https://doi.org/10.4000/temoigner.641

Haut de page

Auteur

Fabian Van Samang

Historicus

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d’auteur

Tous droits réservés

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search