1In het kader van een onderzoek gewijd aan illegale brieven van de nationaalsocialistische kampen hebben wij de verschillende aspecten van die brieven geanalyseerd. De focus lag op de epistemologische waarde van die geschriften en de bijdrage aan de geschiedenis van de naziconcentratiekampen uitgaande van illegale briefwisseling als documentaire bronnen.
- 1 Jean-Louis Rouhart, Lettres de l’ombre. Correspondance illégale dans les camps de concentration naz (...)
2Dit onderzoek, getiteld Beitrag der illegalen Korrespondenz als Forschungsquelle zur Geschichte der deutschen NS-Konzentrationslager. Pädagogische Anwendungsmöglichkeiten (manuscript) kreeg in juni 2011 de Prijs “Stichting Auschwitz-Jacques Rozenberg”. In 2015 verscheen bij de Éditions des Territoires de la Mémoire een verkorte versie in het Frans met de titel Lettres de l’ombre. Correspondance illégale dans les camps de concentration nazis1.
3Wij hebben voor ons onderzoek brieven onderzocht die worden bewaard in de archieven van de memorialen van de concentratiekampen en de archieven van het United States Holocaust Memorial Museum en fragmenten van brieven die verschenen zijn in verschillende werken en tijdschriften. Niemand had die bronnen voordien onderworpen aan een globaal en diepgaand onderzoek. Ze werden zeker al bestudeerd vanuit een filatelistisch oogpunt, geraadpleegd omwille van de historische informatie die ze bevatten, gebruikt als juridisch bewijs en opgenomen in de algemene problematiek van het Verzet in de kampen. Toch werden deze brieven nooit geanalyseerd vanuit een thematisch, stilistisch of literair oogpunt. Ze werden nooit geïnventariseerd op grond van hun eigenheid of onderzocht op hun functionele karakter. De kenmerken van de auteurs, de epistemologische status en het pedagogische potentieel ervan werden nog nooit behandeld, hoewel er veel belangstelling is voor de mondelinge en schriftelijke getuigenissen van de slachtoffers van het Derde Rijk, meer bepaald de briefwisseling die ze hebben nagelaten.
4In een inleiding tot ons onderzoek hebben wij in eerste instantie de terminologie verduidelijkt door een definitie te geven van ‘brieven’, ‘nationaalsocialistische concentratiekampen’ en ‘illegaal’, om duidelijk te maken welke documenten en welke kampen het voorwerp konden uitmaken van onze analyse. Het lemma ‘brieven’ dient in de ruime zin te worden gezien. Wij hebben alle geschriften in briefstijl in aanmerking genomen, inclusief de briefjes die verstopt zaten in verschillende voorwerpen, de stukjes papier die uit de ‘konvooien naar de dood’ werden geworpen en de boodschappen die onder de grond in de buurt van de crematoria begraven werden. De propaganda die in de buurt van de kampen werd verspreid, de clandestiene foto’s en de dagboeken in de vorm van brieven hebben we echter buiten beschouwing gelaten. Anderzijds werden enkel de illegale brieven die het kamp verlieten, onderworpen aan onze analyse, aangezien de inkomende clandestiene brieven uit veiligheidsoverwegingen doorgaans meteen werden vernietigd. Wij hebben niet enkel de brieven van kampen bestudeerd (hoofd- en bijkampen) die werden onderworpen aan de inspectie door de SS van de concentratiekampen (IKL) en vervolgens door de centrale dienst voor economie en administratie van de SS (WVHA), maar tevens de brieven die uit de treinen werden geworpen waarmee de gevangenen naar de kampen werden gebracht, omdat die treinen als het ware deel uitmaakten van de wereld van het concentratiekamp. De brieven van de uitroeiingscentra, de ‘transitkampen’ en de ‘interneringskampen’, evenals de brieven uit het ‘getto’ van Terezin waren eveneens het voorwerp van onze analyse. Dat betekent dat wij de briefwisseling komende van de andere nazidetentiecentra, zoals werkkampen of ‘heropvoedingskampen’, buiten beschouwing hebben gelaten.
5Door de officiële documenten van de nazi’s – de bevelen van Hitler, de decreten van de centrale dienst voor de veiligheid van het Reich (RSHA) en de centrale dienst voor economie en administratie van de SS (SS-WVHA) – en nog bijkomende verordeningen te onderzoeken, hebben wij kunnen bepalen welke categorieën van concentratiekampgevangenen totaal geen toegang tot het postverkeer hadden, wie benadeeld of juist begunstigd werd en in welke gevallen brieven van de kampen wegens hun formele of thematische kenmerken als illegaal kunnen worden bestempeld. Daartoe hebben wij eveneens de belangrijkste punten van de uittreksels van de kampreglementen met betrekking tot het postverkeer onderzocht en vergeleken en de concrete repressieve maatregelen beschreven voor de gevangenen die ze niet naleefden. Wij konden bovendien vaststellen dat de grote meerderheid van de concentratiekampgevangenen uitgesloten was van het privilege om brieven te schrijven naar familieleden, dat er vaak een tijdelijk verbod werd uitgevaardigd en dat de inhoud van de officiële brieven wegens de strikte controles van de censuurbureaus over het algemeen beperkt bleef tot banaliteiten in verband met de zogenaamde goede gezondheid van de gevangenen en de aanvragen voor pakjes.
6Verder in het onderzoek hebben wij ons afgevraagd wat de omvang was van het fenomeen van de illegale brieven. Door ons te baseren op de officiële decreten, de communicatie en de verordeningen van de SS, evenals op de verhalen van ooggetuigen, hebben wij erop gewezen dat de documenten waarover wij vandaag beschikken, waarschijnlijk maar een oneindig klein deel vormen van de verboden briefwisseling die ondanks het scherpe toezicht werd onderhouden tussen de gevangenen en de buitenwereld.
7Daarna hebben wij de zin en het doel van de illegale briefwisseling van de kampen onderzocht, door het belang van deze briefwisseling voor de gevangenen en de verschillende functies die ze in de kampen vervulde, aan te tonen. Op die manier hebben wij gewezen op communicatie (een echte dialoog met familie, vrije uiting van gevoelens, doorbreken van het isolement), informatie (bekendmaken van de nazimisdaden, verschaffen van gegevens voor brochures en propaganda, bewijzen voor de veroordeling van criminelen), samenzweringen (contacten met de verzetsbewegingen buiten de kampen met het oog op de voorbereiding van ontsnappingen, sabotagedaden en opstanden, de organisatie van fraude met medicijnen, levensmiddelen en wapens). Bovendien hebben wij de aandacht gevestigd op therapeutische aspecten (herstel van de relaties met de buitenwereld, verbetering van de morele weerstand, mentale bevrijding van de nazitirannie), cognitieve aspecten (beter begrip van de gebeurtenissen en de eigen persoonlijkheid) en de psychologische (elimineren van agressie), transcendentale (intellectuele vlucht), filosofische (nadenken over de zin van het leven), morele (versterking van oude overtuigingen of ontdekking van nieuwe waarden) en humanistische functies (bevestiging van de eigenheid, herstel van de individuele rechten en de menselijke waardigheid).
8Wij hebben ons eveneens gebogen over de formele en thematische kenmerken van de verschillende categorieën van illegale brieven. Naast de geïllustreerde brieven (van bevoorrechte gevangenen als uitdrukking van hun intense verlangen naar hun wereld vóór de deportatie), brieven in een vreemde taal (eveneens van bevoorrechte gevangenen) en brieven van foutieve of fictieve afzenders (zonder toelating om te schrijven) hebben wij aandacht besteed aan brieven met geheime boodschappen, clandestiene brieven (Kassiber), brieven die uit de ‘treinen naar de dood’ werden geworpen en brieven die binnen de kampen begraven zaten in de grond.
- 2 Een uitgekiend systeem, gebaseerd op de verschillende neerhalen, werd gebruikt door een politieke g (...)
9Voor de brieven met geheime boodschappen hebben wij in ons onderzoek de technieken beschreven die werden gebruikt om die boodschappen te versluieren. Die blijken hoofdzakelijk te zijn gebaseerd op steganografie. Wij hebben melding gemaakt van het gebruik van urine als sympathetische inkt (met name door de ‘proefkonijnen’ van kamp Ravensbrück, om de medische experimenten aan het licht te brengen), het gebruik van vreemde woorden in het Hebreeuws, Baskisch of Romani die de censuurambtenaren niet kenden en van codewoorden, zoals familienamen om te verwijzen naar leiders van de geallieerden. We hebben ook enkele voorbeelden van allusies gegeven, die enkel de bestemmelingen begrepen en gewezen op het bestaan van uitgekiende systemen met cijfercodes of gebaseerd op bepaalde letters en zelfs bepaalde neerhalen2.
- 3 Zoals de aangrijpende ansichtkaart die Michael Grunbaum clandestien naar zijn moeder stuurde voor h (...)
10Tijdens het onderzoek van de belangrijkste groep, de clandestiene illegale brieven, hebben wij geprobeerd om de identiteit en de persoonlijkheid van de tussenpersonen (‘passeurs’) af te bakenen, om het belang van het clandestiene postverkeer in de verschillende kampen te reconstrueren en de verschillende vormen van deze illegale briefwisseling te identificeren. Zo hebben wij naast de officiële brieven, voorzien van een valse censuurstempel, de aandacht gevestigd op briefjes die in alle haast waren neergekrabbeld op papier of karton, briefjes in tandpastatubes, ingenaaid in linnengoed, in sigaretten gerold, verstopt in touwtjes rond pakjes, of op een andere wijze illegaal uit het kamp gesmokkeld. Wij hebben eveneens een lijst opgesteld van de thema’s die aan bod komen in die Kassiber, gaande van de beschrijving van de reële fysieke of psychische toestand van de gevangenen en de werkelijke levensomstandigheden in de kampen, over de consignes met het oog op de organisatie van opstanden en ontsnappingen tot en met het uitdrukkelijke verzoek om medicijnen en eten en de vrije uiting van gevoelens tegenover personen buiten het kamp of van hetzelfde kamp (interne Kassiber)3. En dan zijn daar nog de volgende thema’s: commentaar bij foto’s, genomen zonder medeweten van de bewakers, de rechtvaardiging van verzetsdaden en de verdediging van de eer van lotgenoten, evenals de scheiding die aan bod komt in (talrijke) afscheidsbrieven.
11Wij hebben aangetoond dat de overgebleven berichten die uit de treinen werden geworpen, getuigen over de mensonterende omstandigheden waarin de gedeporteerden moesten reizen en de bezorgdheid over het lot dat hen te wachten stond. Wij hadden de indruk dat die berichten in vele gevallen te vergelijken zijn met afscheidsbrieven.
- 4 Meer bepaald de brieven van Salmen Gradowski, Marcel Nadsari en Chaim Herman, geschreven “in het ki (...)
12Van de brieven die verstopt zaten onder de grond, hebben diegene4 die samen met kronieken en dagboeken van de leden van het Sonderkommando verborgen zaten rond de crematoria van Birkenau, de meeste reacties uitgelokt. Ze stellen effectief in alle hevigheid de genocide op de Joden aan de kaak en werpen een pakkend licht op het moreel van die bijzondere gevangenen die tegen wil en dank deelgenoot werden van die genocide. Het spreekt voor zich dat die brieven een speciale vermelding krijgen in ons onderzoek.
13In het hoofdstuk over de linguïstische en stilistische aspecten van de illegale brieven hebben wij aangetoond dat die illegale brieven de criteria voor tekstualiteit en de regels van de tekstuele communicatie naleven. Dat verklaart de onmiskenbare positieve communicatieve resultaten van deze geschriften. Dankzij de nauwkeurige analyse van de communicatieve functies uiting, informatie, oproep en contact hebben wij kunnen vaststellen welke functies overheersen in de brieven over het algemeen en in de verschillende categorieën van brieven, gevangenen en kampen. Wij hebben eveneens de twee hoofdthema’s belicht die als uitgangspunt dienden en het relatieve belang van bepaalde thema’s in de verschillende categorieën van brieven, gevangenen en kampen geanalyseerd. Wij hebben de formele structuur van de brieven, meer bepaald de specifieke formuleringen en het taalgebruik, het taalniveau en de verschillende stijlen van de auteurs beschreven. Daarnaast hebben wij geprobeerd om bepaalde kenmerken van de briefschrijvers bloot te leggen, rekening houdend met de categorie van gevangenen waartoe ze behoorden, hun statuut binnen de concentratiekampgemeenschap, hun land van herkomst en hun taal. Wij konden een oververtegenwoordiging van Joodse gevangenen vaststellen, die gedwongen waren om hun toevlucht te nemen tot illegale briefwisseling, omdat ze praktisch waren uitgesloten van het officiële postcircuit, en van Poolse verzetsstrijders. Die laatsten onderhielden immers nauwe contacten met de verzetsorganisaties in Polen, konden rekenen op de steun van de bevolking en hun brieven zijn vrij goed bewaard gebleven. Onder de personen die illegale boodschappen opstelden, waren er bovendien veel mensen die beroepshalve te maken hadden met briefwisseling of het schrijverschap en/of in het kamp een verantwoordelijke functie hadden uitgeoefend (de Funktionshäftlinge).
Clandestiene kaart van de jonge Michael Grunbaum (Miša) van 19 oktober 1943, aan zijn moeder, die eveneens gevangen werd gehouden in het kamp van Theresienstadt
© United States Holocaust Memorial Museum
14In ons onderzoek gaat er bijzondere aandacht naar de epistemologische waarde van de illegale brieven en de bijdragen van die brieven aan het historisch onderzoek van de kampen. De briefdocumenten zijn waardevolle getuigenissen van onze politieke, economische, socioculturele en literaire geschiedenis, maar wij hebben bovendien de betekenis van de illegale brieven als historische bronnen geanalyseerd met behulp van bepaalde criteria zoals het representatieve karakter van de auteurs en de thema’s, de directheid en de authenticiteit, evenals de betrouwbaarheid en de literariteit. Om vergelijkingspunten te verkrijgen, hebben wij diezelfde criteria toegepast op de andere kennisbronnen: officiële akten en documenten, verklaringen voor de rechtbanken, mondelinge en schriftelijke verklaringen van ooggetuigen, herinneringen, de memoires en essays, de dagboeken, de legale briefwisseling en niet te vergeten de interviews, de literaire en artistieke creaties, de foto’s en de documentaires en speelfilms.
15De resultaten van deze analyse hebben tot de volgende conclusies geleid:
-
Het beperkte aantal illegale brieven uit de kampen, het feit dat ze maar door een beperkt aantal personen werden geschreven en dat deze personen niet alle categorieën van gevangenen vertegenwoordigen, laten niet toe deze briefschrijvers representatief te noemen. De mondelinge of schriftelijke getuigenissen in de vorm van literatuur of kunst of de in het geheim gemaakte foto’s zijn om verschillende redenen ook niet representatiever voor alle gevangenen. Dat geldt ook voor de personages in romans en speelfilms, die vaak overdreven krachtig worden neergezet of zelfs tot een karikatuur worden herleid. Als we ons echter toeleggen op de representativiteit van de thema’s, komen in de illegale brieven daarentegen zowat alle facetten van het leven van de gevangenen aan bod, tot en met hun laatste ogenblikken. Ze zijn veel representatiever dan de onpersoonlijke getuigenissen van de voormalige gevangenen voor de rechtbank en veel minder fragmentarisch dan de officiële brieven die nauwelijks de ware leefomstandigheden van de gevangenen in de kampen beschrijven. Ze bevatten meer informatie dan de documenten, foto’s en processen-verbaal van de verklaringen van leden van de SS voor de militaire rechtbanken. Niettegenstaande alle geavanceerde technische middelen blijken de documentaires en speelfilms eveneens lacunes te vertonen, omdat ze de realiteit slechts gedeeltelijk voorstellen en enkel tonen wat geld in het laatje brengt. Tot slot ondervinden de illegale brieven concurrentie van de poëzie en de literatuur. Zij geven door de diversiteit van de thema’s een vollediger en diepgaander beeld van de probleemstelling van de kampen.
-
- 5 Populaire term, bedacht door de Nederlandse historicus Jacques Presser, voor memoires, autobiografi (...)
Aangezien ze het leven in die periode niet retrospectief maar in real-time en ter plaatse beschrijven, gezien door de ogen van de betrokkenen, namelijk de gevangenen zelf, zijn de illegale brieven zowat de meest directe en authentieke bronnen waarover wij beschikken. Ze zijn vergelijkbaar met de kronieken van de leden van het Sonderkommando die werden begraven rond de crematoria, de foto’s die de gevangenen in het geheim hebben gemaakt, de foto’s en documentaires van de geallieerden, ook al werden die laatsten in vele gevallen geretoucheerd, de kunstwerken die in de kampen tot stand kwamen, maar in de meeste gevallen nadien werden herwerkt. De andere bronnen zijn aanzienlijk minder authentiek. De documenten en officiële foto’s van de nazi’s geven de situatie niet weer vanuit het perspectief van de gevangenen, de gecensureerde legale brieven geven niet de mening van de auteur weer. De overige ‘egodocumenten’5, zoals getuigenissen, memoires, dagboeken van oud-gevangenen en de processen-verbaal van hun verklaringen voor de rechtbank, stammen allemaal uit de periode na hun gevangenschap en kunnen niet worden beschouwd als directe bron. Hetzelfde geldt voor speelfilms en literatuur, hoewel die een illusie van directheid en authenticiteit bij de toeschouwers en lezers proberen te creëren.
-
De illegale brieven, met name de clandestiene, hebben een bijzondere informatieve waarde en zijn betrouwbaar. Dat geldt zowel voor hun informatie over de gemoedsgesteldheid en de psyche van de gevangenen als voor hun rol als overbrenger van geheime informatie. De grote verdienste van zowel de persoonlijke informatie voor de familie als de meer politiek getinte informatie die werd doorgegeven aan internationale organisaties, is dat ze meestal een exact beeld geeft van de levensomstandigheden in het kamp, zelfs in de vorm van geïllustreerde brieven. De thematiek lijkt soms ver af te staan van de wereld van de kampen, maar ze illustreert indirect de ware gevoelens en verlangens van de gevangenen. Illegale brieven uit de kampen zijn betrouwbaarder dan de andere ‘egodocumenten’, namelijk de schriftelijke en mondelinge getuigenissen, de video’s, de memoires en de dagboeken die zijn ontstaan na de gevangenschap en bijgevolg talrijke onvolkomenheden vertonen. Ze staan ook dichter bij de realiteit dan de eerder onnauwkeurige verklaringen van de gevangenen tijdens de processen. De illegale brieven zijn ook geloofwaardiger dan de officiële akten en documenten van de nazi’s die werden opgemaakt in de LTI6, en de misleidende verklaringen van de leden van de SS voor de rechtbank. Ze zijn betrouwbaarder dan de gecensureerde legale brieven en onthullen veel meer dan de foto’s van de SS, die de gruwelijkste aspecten van de werkelijkheid niet tonen. Net als de clichés van de geallieerden en degene die in het geheim werden gerealiseerd door de gevangenen evenals hun artistieke creaties, behoren de illegale brieven tot meest betrouwbare bronnen. Ze zijn ongetwijfeld nuttig geweest voor historici om de kampen juister te kunnen voorstellen voor het grote publiek. Tot slot blijken ze bij de waarheidsvinding veel betrouwbaarder dan speelfilms of romans, die veel vrijer gebruik maken van historische feiten en ze in het beste geval gebruiken als middel om uitdrukking te geven aan een meer algemene fundamentele waarheid.
-
In tegenstelling tot artistieke, cinematografische of literaire creaties van een bepaald niveau kunnen de illegale brieven deze fundamentele waarheid niet overdragen, omdat hun literariteit onvoldoende ontwikkeld is. Enkele uitzonderingen niet te na genomen, kunnen ze de feiten niet met fijnzinnige stilistische middelen of diepgaande overpeinzingen op een zodanige manier transformeren dat ze vast verankerd blijven in het bewustzijn van de lezer. Toch staat het buiten kijf dat de buitengewone authenticiteit van die brieven en het feit dat ze getuigen zijn van de waarheid van het ogenblik, ertoe leiden dat ze via een andere weg belangrijke fragmenten van de realiteit binnen het kamp openbaren.
Clandestiene versleutelde brief van Stanisław Kłodziński van 29 september 1944 aan Tell (Teresa Lasocka‑Estreicher) en Boruta (Edward Hałoń)
© Archieven van het Staatsmuseum van Auschwitz-Birkenau
16Omdat hun thema’s zo representatief zijn en omdat ze zo authentiek en relatief betrouwbaar zijn, zijn de illegale brieven van de naziconcentratiekampen in vergelijking met andere geschreven en audiovisuele documenten absoluut legitieme documenten voor het onderzoek met betrekking tot de kampen, ook al is hun literaire waarde zeer beperkt. Als ze worden behandeld met de vereiste kritische afstand, kunnen de illegale brieven de objectiviteit van de historische informatie aanvullen met subjectieve overwegingen en ervaringen van de gevangenen zelf en op die manier ons gezichtsveld verruimen. Samen met andere kennisbronnen vormen ze een algemeen complex geheel aan informatie. Als we daarvan gebruik maken kunnen we vanuit een postmodern, kritisch, veelzijdig en interdisciplinair perspectief komen tot een relatief waarheidsgetrouwe voorstelling van de complexe realiteit van de kampen en een realistische reconstructie van de gevoelens en verlangens van de kampgevangenen.
17Uitgaande van onze stelling dat de illegale brieven legitiem zijn als onderzoeksmiddel, vonden wij het noodzakelijk aan het einde van ons onderzoek enkele pedagogische toepassingen van de brieven in het kader van projecten in de strijd tegen het vergeten voor te stellen. Die projecten kaarten de actuele problemen van onze maatschappij aan, maken gebruik van onderwijsmethodes die zijn gebaseerd op de autonomie van de student en stellen democratische en humanistische waarden centraal (Holocaust Education).