Navigation – Plan du site

AccueilNuméros128Laboratoire mémoriel‘Wat hebben wíj herdacht’: Relati...

Laboratoire mémoriel

‘Wat hebben wíj herdacht’: Relationele dramaturgie in Nederlands herdenkingstheater

Sophie van den Bergh
p. 188-197

Résumés

Sinds 2010 vindt elk jaar op 4 mei in Nederland Theater na de Dam plaats, een manifestatie van toneelstukken, die na de openbare Dodenherdenkingsceremonie gelijktijdig worden opgevoerd in verschillende steden. Het onderliggende idee is dat het theater iets kan bewerkstelligen wat in de officiële nationale herdenking niet mogelijk is: een gevoel van persoonlijke verbondenheid met de geschiedenis en de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.
In dit artikel onderzoek ik of de officiële ceremonie en de voorstellingen van Theater na de Dam gelezen kunnen worden als voorbeeld van een relationele dramaturgie. Ik doe dit tegen de achtergrond van de jaarlijks terugkerende discussie over wie wel of niet herdacht zou moeten worden. Mijn analyse richt zich met name op De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag (Arnon Grunberg, 4 mei 2018).

Haut de page

Texte intégral

De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theatergroep Suburbia, 4 mei 2018

De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theatergroep Suburbia, 4 mei 2018

© Bart Grietens

1Sinds 2010 vindt elk jaar op 4 mei in Nederland Theater na de Dam plaats, een manifestatie van een stuk of honderd toneelstukken, die na de openbare Dodenherdenkingsplechtigheid gelijktijdig worden opgevoerd in verschillende steden. Bijna elke stad en elk dorp heeft een eigen herdenking van de Tweede Wereldoorlog; die op de Dam in Amsterdam, waaraan het evenement zijn naam ontleent, wordt bijgewoond door de koninklijke familie en uitgezonden op de nationale televisie.

  • 1 Jäir Stranders (1978) geeft als theater- en filosofiedocent les op hogescholen en jeugdtheaterschol (...)

2Initiatiefnemers van Theater na de Dam zijn theatermakers Jaïr Stranders en Bo Tarenskeen,1 die zeggen dat ze ‘zich zorgen [maakten] over de afnemende zeggingskracht van de Nationale Dodenherdenking’ (theaternadedam.nl), aangezien de Tweede Wereldoorlog steeds verder van de huidige tijd af komt te staan. Bovendien zijn Stranders en Tarenskeen bang dat de openbare, officiële Dodenherdenking te abstract is geworden voor met name jonge mensen. De onderliggende aanname van Theater na de Dam is verder dat theater iets kan bewerkstelligen wat in de openbare herdenking onmogelijk is: een manier om zich persoonlijk verbonden te voelen met de slachtoffers van WO II en om te reflecteren op het belang van herdenken vandaag de dag. Zoals Stranders opmerkt in een radioprogramma:

…bij de twee minuten herdenken is het toch moeilijk om die specifieke verhalen boven te krijgen. En dat is zo mooi aan theater. (…) [M]ensen (…) kunnen dus op die manier echt de diepte ingaan en reflecteren op: wat betekent het herdenken in deze tijd, wat is die ingewikkelde geschiedenis nu in deze tijd nog? (BNR, 2018)

3In dit artikel onderzoek ik of deze manifestatie, de combinatie van de Dodenherdenking met de daaropvolgende voorstellingen van Theater na de Dam, gelezen kan worden als voorbeeld van een relationele dramaturgie. Belangrijk in deze dramaturgische analyse is de manier waarop de constructie van het theatrale evenement zich verhoudt tot de context waarin het speelt. Hierbij treedt een spanning op tussen de kleinschalige, persoonlijke, vaak ook lokale insteek van de voorstellingen, en het nationale, publieke en politieke karakter van de herdenking. Wat zijn de specifieke strategieën die makers inzetten binnen deze context om met dit soort theater om te gaan? Om deze vragen te beantwoorden, richt ik me met name op de ‘relationele’ dramaturgie van De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag (Arnon Grunberg). Ik doe dit tegen de achtergrond van de jaarlijks terugkerende maatschappelijke discussie over de vraag wie wel of niet herdacht mag en moet worden. In wat volgt zal ik eerst de context van deze discussie schetsen.

De context van de Dodenherdenking

4De eerste herdenking op 4 mei vond plaats in 1946 in Amsterdam. Al snel volgden andere steden en dorpen de richtlijnen die ze elk jaar ontvingen van de ‘Commissie Nationale Herdenking 1940-1945’ (Raaijmakers 2017, 23). In eerste instantie was de dodenherdenking zeer selectief, en gold enkel voor Nederlandse verzetsslachtoffers, militaire slachtoffers en geallieerde bondgenoten gevallen tussen 1940 en 1945 (34, 44). De herdenking werd in 1961 uitgebreid naar alle Nederlandse slachtoffers van oorlogssituaties en vredesoperaties over de hele wereld, vanaf de Tweede Wereldoorlog tot nu (47). Na het begin van het proces tegen Adolf Eichmann kwam er bovendien langzaamaan meer aandacht voor de Joodse slachtoffers (72).

  • 2 Op 5 mei, Bevrijdingsdag, wordt de bevrijding van de Duitse bezetting gevierd. Het Nationaal Comité (...)
  • 3 Ilse Raaijmakers’ De stilte en de storm. 4 en 5 mei sinds 1945 bevat een overzicht van de ontwikkel (...)

5Vanaf de jaren negentig ontstond er opnieuw discussie over de formulering van het herdenkingsmemorandum. Die definitie zou intussen zo breed geformuleerd zijn dat zij ook op daders van toepassing zou kunnen zijn (Raaijmakers 156). In hun toekomstvisie van 2015 benadrukte het Nationaal Comité 4 en 5 mei2 daarom dat er tijdens 4 mei alléén slachtoffers worden herdacht, en dat het zwaartepunt van de herdenking terug op de Tweede Wereldoorlog moest komen te liggen (151). In het memorandum voor de herdenking, te lezen op de officiële website van 4 en 5 mei, worden de huidige parameters als volgt geformuleerd (156)3:

Tijdens de Nationale Herdenking herdenken wij de Nederlandse oorlogsslachtoffers. Allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, en daarna in oorlogssituaties en bij vredesoperaties.

  • 4 Deze actiegroep is vooral zichtbaar op sociale media, waar berichten worden gedeeld over de ontoere (...)

6Dit memorandum en de herdenking worden enerzijds bekritiseerd om hun te inclusieve karakter; door de uitbreiding van de definitie zou het moeilijk zijn zich specifiek te verhouden tot de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Anderzijds is er een groep die juist ageert tegen wat zij zien als een beperkt nationaal kader. De leden van actiegroepen zoals Geen 4 Mei Voor Mij4 beweren dat het evenement hypocriet en racistisch is, aangezien de slachtoffers die in Nederlands-Indië na de bevrijding door het Nederlandse leger zijn gemaakt, niet worden herdacht, terwijl ze destijds wel Nederlandse onderdanen waren (Bos 2018).

De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Toneelgroep Maastricht (foto genomen tijdens de repetitie)

De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Toneelgroep Maastricht (foto genomen tijdens de repetitie)

© Bjorn Frins

7Deze discussie, die elk jaar in de aanloop naar 4 mei weer oplaait, neemt zo nu en dan grimmige vormen aan. Zo werd het de scholier Auke de Leeuw in 2012 verboden om zijn zelfgeschreven gedicht voor te lezen tijdens de nationale herdenking op de Dam in Amsterdam, omdat het gedicht ging over zijn oom die lid was van de SS (de Leeuw 2012). In 2018 kreeg Rogier Meijerink, woordvoerder van Geen 4 Mei Voor Mij, een gebiedsverbod, omdat hij bekendmaakte de twee minuten stilte tijdens de herdenking op de Dam te willen verstoren met geschreeuw.

  • 5 Een voorbeeld is de vaak hernomen voorstelling Leedvermaak van Judith Herzberg, in 1982 door het ee (...)
  • 6 Gezien Grunbergs kenmerkende ironie is het mogelijk dat deze uitspraak pejoratief dient te worden o (...)

8Tijdens de officiële ceremonie is er uiteraard geen ruimte om stil te staan bij het wie en waarom van het herdenken. Meestal wordt het memorandum voorgelezen, gevolgd door twee minuten stilte en kransleggingen bij het monument op het plein waar de herdenking plaatsvindt. Het uitgangspunt van de voorstellingen die speciaal voor Theater na de Dam worden gemaakt, of repertoirevoorstellingen die worden hernomen,5 is dat ze zich expliciet verhouden tot WO II, en dat ze herdenkers de ruimte bieden om op meer persoonlijk niveau te engageren met vragen omtrent herdenken. Arnon Grunberg stelt in de programmatekst van De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag dat hij had toegezegd een toneelstuk voor Theater na de Dam te schrijven, omdat herdenken op zich al zo theatraal is.6 Deze opmerking wijst op een groter dramaturgisch verband tussen de herdenking en de theatermanifestatie. Want als deze bewering klopt, waarom hebben we het theater dan nog nodig?

De dramaturgie van 4 mei

9Wat dramaturgie nu eigenlijk is en wat de rol van de dramaturg behoort te zijn, zijn vragen die theaterwetenschappers al decennialang bezighouden. De klassieke dramaturg was met name verantwoordelijk voor de interpretatie van de klassieke tekst, niet zozeer voor de uitvoering (Pavis 1998, 125). Met de komst van Bertolt Brechts epische theater verschoof de taak van dramaturgie naar het leggen van connecties tussen de wereld en wat er op het podium gebeurt, tussen ‘ideologie en esthetica’ (124‑5).

10In het hedendaagse postdramatische theaterlandschap wordt er ook wel gesproken van een dramaturgische functie die niet zozeer bij één persoon ligt (Switzky 2015, 175); van dramaturgie als een proces dat ontmoetingen faciliteert (Pewny, Callens & Coppens 2014, 10); en van dramaturgie als een proces van analyse (Turner & Behrndt 2007, 18). De ‘sociale functie’ van een performance is een ‘integraal onderdeel van [deze] dramaturgische analyse’, aangezien een performance altijd een uitdrukking is van de cultuur waarbinnen die tot stand wordt gebracht (18). Het in acht nemen van achterliggende ideologische ideeën en maatschappelijke machtsstructuren is hierbij cruciaal. Dramaturge Marianne Van Kerkhoven benadrukte dit sociale aspect en de maatschappelijke functie van theater al in de State of the Union die ze uitsprak bij het Theaterfestival in 1994:

De kleine dramaturgie zouden we kunnen omschrijven als dat veld, die structurele kring, die in en om een produktie ligt. (...) En rond de produktie ligt het theater en rond het theater ligt de stad en rond de stad zo ver we kunnen zien ligt de hele verdere wereld en zelfs de hemel met zijn sterren. (Van Kerkhoven 1994, 7)

11De manier waarop de kleine dramaturgie zich verhoudt tot de grotere politieke, maatschappelijke en (trans)nationale context is dus wat Van Kerkhoven de grote dramaturgie noemt. Theater na de Dam is opgericht met een duidelijke sociale functie in gedachten, op zowel lokaal als nationaal niveau, in de zin dat het draait om de stad en het land die ‘rond het theater’ liggen (7), en daarbij de kleine dramaturgie van de voorstellingen verbindt met de grote dramaturgie van de lokale en nationale context.

12In veel steden en dorpen staat men tijdens de herdenking stil bij de lokale bevrijders; zo wordt in Breda niet alleen het Nederlandse volkslied gespeeld, maar ook dat van de Poolse en Canadese bevrijders van de stad. Dit lokale aspect zet zich door in Theater na de Dam: stadstheatergezelschappen en jongerengroepen duiken in de geschiedenis van de eigen omgeving of gaan in gesprek met stadsbewoners op leeftijd om vervolgens hun oorlogsverhalen op de planken te brengen. Tegelijkertijd zijn alle Nederlanders die herdenken op 4 mei, nationaal verbonden door het feit dat de herdenking overal op dezelfde tijd en in min of meer dezelfde vorm plaatsvindt. Om 20.00 uur is het hele land twee minuten stil. Snelwegen en drukke toegangswegen worden stilgelegd en bussen en metro’s houden twee minuten halt. Binnen zowel een lokale als een nationale context kunnen de Nationale Dodenherdenking en het programma van Theater na de Dam dus als een voorbeeld van een grote dramaturgie worden gezien.

13Desondanks houden veel deelnemende theatergroepen het zeer dicht bij huis in hun voorstellingen voor Theater na de Dam, en proberen ‘de op mensenmaat te vatten dingen’ te onderzoeken (Van Kerkhoven 1994, 7). Een voorbeeld is En daar dan weer de moeder van van Collectief Walden, waarin de acteurs erachter proberen te komen of hun grootouders’ herinneringen aan de oorlog nu onderdeel zijn geworden van de samenstelling van hun eigen DNA. Hoewel dit quasiwetenschappelijke onderzoek naar epigenetica inzicht biedt in de manier waarop herinneringen mogelijk worden doorgegeven, staat het accent op persoonlijke verhalen mijns inziens een reflectie op het herdenken zelf in de weg. Jaïr Stranders’ opmerking dat ‘die specifieke verhalen’ toeschouwers, door middel van identificering met het getoonde, per definitie in staat stellen om te reflecteren op wat herdenken in deze tijd (nog) betekent, lijkt dus wat te eenvoudig gesteld.

De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag (2018)

  • 7 Hoewel Grunberg zichzelf altijd heeft verzet tegen het etiket van ‘tweedegeneratie-auteur’ (Mare on (...)
  • 8 De deelnemende gezelschappen: Theater Utrecht, Toneelgroep Amsterdam, Toneelgroep Maastricht, Noord (...)

14Theater na de Dam presenteert elk jaar een aantal ‘eigen’ toneelstukken, die in opdracht worden gemaakt en in verschillende steden tegelijk worden vertoond. Een voorbeeld daarvan is De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag van Nederlands auteur Arnon Grunberg.7 Elf theatergezelschappen8 voerden deze voorstelling tegelijkertijd op in elf verschillende steden. Zelf was ik aanwezig bij de uitvoering van Theater Rotterdam, geregisseerd door Erik Whien en gespeeld door Joep van der Geest, Said El Abboudi, Hayo de Kruijf, Nazanin Taheri, Dean Bowen, Carola Rons en Scarlet Tummers. De voorstelling vond plaats in de Witte de With Studio, waarheen het publiek zich verplaatste na de herdenking op Plein 1940 te hebben bijgewoond.

  • 9 De gebeurtenissen in het stuk kunnen in verband worden gebracht met een column (NRC, 5 mei 2018) va (...)

15De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag bestaat uit vijf bedrijven: het begint met een persconferentie, waar een Journaliste de aanwezige pers inlicht over het leed dat haar is aangedaan. Na lang te hebben gezwegen, heeft ze de man aangeklaagd die nu naast haar staat. Deze man, die de Grote Herdenker wordt genoemd, heeft tijdens WO II verschillende Nazikampen overleefd. Hij zou haar jaren geleden hebben gedwongen tot seks. Weigeren durfde de Journaliste niet, omdat ze naar eigen zeggen te veel respect voor hem had.9 De Grote Herdenker houdt vol dat haar aantijgingen ‘verzinsels en verdraaiingen (…) [t]en koste van de herinnering’ (Grunberg 19) zijn en bovendien de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog bezoedelen. De Journaliste werpt tegen dat Holocaustslachtoffers niet meer ‘het monopolie op het lijden’ (25) hebben; vrouwen durven nu ook eindelijk te erkennen wat hen is aangedaan. Wat volgt zijn verschillende scènes waarin de Herdenker en de Journaliste hun onstuimige relatie bespreken, en waarin beiden publiekelijk aan de schandpaal worden genageld. Steeds weer komt de vraag naar voren: wat is het nut (nog) van herdenken in de huidige tijd?

Relationele dramaturgie en de rol van de toeschouwer

16In Dramaturgies in the New Millennium (2014) onderzoekt Katharina Pewny het idee van relationele dramaturgie, dat ze heeft afgeleid van Nicolas Bourriauds concept ‘relationele esthetica’. Hij definieert deze esthetica als

A set of artistic practices which take as their theoretical and practical point of departure the whole of human relations and their social context, rather than an independent and private space. (Bourriaud 2002, 113)

  • 10 Boenisch baseert zich hier op Jacques Rancière’s notie van de emancipatie van de toeschouwer (Jacqu (...)

17Het idee dat een kunstwerk wordt gevormd door de relaties tussen mensen, als relationeel proces in een sociale context (Pewny 2014, 83), leunt dicht aan bij Van Kerkhovens ‘grote’ dramaturgie. Relationele dramaturgie legt echter speciale nadruk op de ‘spectatorial relations’ binnen een productie, de manier waarop de toeschouwersprocessen binnen performances worden gearrangeerd (Boenisch 228). Omdat het hier gaat over het verschuiven en herschikken van kijkprocessen zou de suggestie gewekt kunnen worden dat het hier enkel gaat om participatief theater, waarin de toeschouwer bijvoorbeeld vrij mag rondlopen, zijn of haar kijkperspectief kan aanpassen, of anderszins invloed kan uitoefenen op het verloop van de performance. Peter M. Boenisch beklemtoont echter dat relationele dramaturgie niet is voorbehouden aan participatief theater, aangezien deze vorm van theater lang niet altijd de onderliggende ideologische principes bevraagt en zo een verandering in kijkervaring bewerkstelligt (233-4).10 Kort gezegd wordt er een andere vorm van engagement van het publiek gevraagd: anders dan in voorstellingen waarin de toeschouwer zich kan identificeren met hetgeen er op scène gebeurt, wordt in een relationele dramaturgie juist de afstand tussen het publiek en het getoonde beklemtoond—bijvoorbeeld door een toeschouwer juist in zijn of haar toeschouwerschap te bevestigen (233‑4, 237).

De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theatergroep Suburbia, 4 mei 2018

De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theatergroep Suburbia, 4 mei 2018

© Bart Grietens

18De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag is inderdaad verre van participatief theater te noemen. Qua mise-en-scène is de voorstelling zoals die in Rotterdam werd opgevoerd erg sober; er zijn slechts enkele stoelen, banken, katheders en een staande lamp aanwezig. De voorstelling is meer een lezing dan een echte performance, en wordt ook als zodanig aangekondigd; door de tijdsdruk van het produceren van een extra voorstelling zijn de theatergroepen genoodzaakt de tekst te spelen met het script in de hand. De acteurs presenteren zichzelf dus onwillekeurig als matig voorbereid, struikelen af en toe over hun woorden of vergeten in te vallen. Bovendien wordt de toeschouwer op een afstand gehouden door de ironie van de tekst. Zo heeft de Journaliste het over de Herdenkers ‘heilige hand’ (Grunberg 2018, 18) die haar aanraakte, ‘Die hand die overal is geweest. Ik bedoel, in de kampen’ (15); en zo zegt de moeder van de Journaliste, nadat ze hoort dat haar dochter zelfmoord heeft gepleegd: ‘Ik heb haar opgevoed om voorbereid te zijn op het ergste.’ (64)

19De voorafgaande herdenking kan zelfs meer participatief worden genoemd dan de voorstelling zelf. Men kan meezingen met het volkslied, bloemen leggen bij het monument, meelopen met de stille tocht—al is het uiteraard niet mogelijk om af te wijken van de gebruikelijke gang van zaken. De herdenking confronteert de bezoekers ook met de materiële component, het ‘event’ van de officiële herdenking: het is misschien koud, de ceremonie is moeilijk te zien door de drukte, staan wordt na een tijdje ongemakkelijk. Daardoor is het een uitdaging je expliciet bezig te houden met het herdenken zelf: want waar moet je eigenlijk precies aan denken tijdens de twee minuten stilte?

20De dramaturgie van de voorstelling blijft dus onlosmakelijk verbonden met de voorafgaande herdenking, die de materiële component van het herdenken vormt. Grunbergs stuk kan als relationeel worden gezien in de zin dat het onderzoekt of en hoe het verleden te herdenken valt. Maar de vraag of de herdenking succesvol is, is irrelevant: wat centraal staat, is de ‘‘sense’ generated’ (Boenisch 232). Deze ‘sense’ kadert de ontmoeting van de toeschouwer met de dramatische tekst, en de ervaring van de situatie van het kijken naar theater (232).

21Zo is er op de avond van 4 mei een constante beweging tussen de materialiteit (de handeling) van het herdenkings‘event’, en de reflectie op deze handeling die de voorstelling biedt. Aan de andere kant wordt de toeschouwer op een afstand gehouden door de ironie van de tekst en het provisorische karakter van de voorstelling, waardoor identificatie met het getoonde uitblijft. De vraag blijft: hoe actief is het deelnameproces van de toeschouwer in deze voorstelling? Wordt hij of zij gedwongen om op een andere manier te kijken naar herinnering? Om verder in te gaan op deze vragen beschrijf ik eerst hoe de voorstelling verschillende herinneringsdiscoursen aan de kaak stelt.

De politiek van het herdenken

22In Grunbergs toneelstuk wordt niet alleen gevraagd wie of wat moet worden herdacht; ook de handeling van het herdenken zelf wordt in twijfel getrokken. De Journaliste legt uit dat herdenken ‘een kwestie van precisie’ (11) is: als er geen ooggetuigen meer zijn die zich WO II kunnen herinneren, moeten anderen zich de herinneringen van de ooggetuigen herinneren. Door de zielloze herhaling van het herinneren zelf is er echter geen betekenis meer aan deze actie gekoppeld. Ook de verzuchting van de Journaliste ‘wat hebben wij niet allemaal herdacht’ (8) impliceert de leegheid van deze terugkerende handeling. Bovendien is niet alleen de actie van het herdenken ontdaan van zijn betekenis, maar wordt de herdenkingscultuur gebruikt om de herdenkers van nu te chanteren. In de vierde akte spreekt acteur Dean Bowen als ‘het koor van de publieke opinie’ (49), terwijl hij in het publiek staat, alsof hij de mening van ‘de gewone man’ verwoordt:

Wat een belediging is bepalen wij. Wat humor is, bepalen wij ook, dát is democratie (...). Geef ons het verleden terug. We willen een nieuw verleden waarmee we nooit meer gechanteerd kunnen worden. (51, 57‑8)

23De Socioloog weet zich niet langer in te houden: ‘Kom gód-ver-dom-me éindelijk eens uit uw kamp. (…) [Z]ijn lijden (…) was een verhaal dat we te vaak hadden gehoord (…) omdat er geen goede andere verhalen voor in de plaats waren gekomen’ (52-3). De geschiedenis van de oorlog als ‘verhaal dat we te vaak hadden gehoord’ vormt keer op keer de basis voor emotionele chantage. Daarom is er volgens de Socioloog nood aan nieuwe grote verhalen.

24Er wordt geïmpliceerd dat het verhaal van de Journaliste een uitstekend voorbeeld is van een nieuw groot verhaal dat kan rivaliseren met het verhaal van de oorlog. Een belangrijke vraag is hier of we (al) kunnen spreken over #MeToo in het kader van herinnering, maar de Journaliste benadrukt de geschiedenis die aan de beweging is voorafgegaan: ‘Dít is ook een systeem. Dít is ook een geschiedenis’ (55) en het onderliggende probleem: ‘Er zijn er veel die nog zwijgen (…) Omdat je gestraft wordt voor het spreken, het vrouwelijke spreken, het spreken van de vrouw is nog altijd een affront voor sommigen.’ (9) De manier waarop het narratief van de Journaliste wordt vormgegeven doet denken aan de #MeToo-beweging die eind 2017 is ontstaan. Zo ‘out’ de Journaliste haar dader openlijk tijdens een persconferentie. Toch wordt ook de Journaliste mikpunt van kritiek: men twijfelt openlijk aan haar motieven en oprechtheid. De Grote Herdenker doet denken aan Hollywoodsterren als Kevin Spacey en Harvey Weinstein die door de beweging zijn ontmaskerd: de Grote Herdenker was een succesvol publiek figuur en bestsellerauteur, maar nu is de herdruk van zijn boek uitgesteld en is zijn naam op een zwarte lijst gezet.

De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theater Utrecht, 4 mei 2018

De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theater Utrecht, 4 mei 2018

© Anna van Kooij

De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theater Utrecht, 4 mei 2018

De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theater Utrecht, 4 mei 2018

© Anna van Kooij

  • 11 Dit bevestigt het inmiddels wat achterhaalde idee dat de Holocaust een uniek ‘event at the limits’ (...)

25Door de context van WO II met die van de hedendaagse #MeToo-beweging te verbinden worden vragen over herdenking en slachtoffer- en daderschap naar het heden verplaatst. Tevens wordt de hedendaagse prevalentie van wat Michael Rothberg ‘competitive memory’ noemt, het idee dat het herdenken van de ene historische gebeurtenis ten koste gaat van het herdenken van de andere (2009, 2), voor het voetlicht gebracht. Rothberg stelt vast dat de collectieve herdenkingscultuur vaak wordt gezien in termen van ‘competitive memory – as a zero-sum struggle over scarce resources’ (3), alsof het herdenken van de ene historische gebeurtenis het herdenken van de andere in de weg staat. Deze manier van denken veroorzaakt volgens Rothberg twee problemen: de mogelijke implicatie van een hiërarchie in vormen van lijden; en de opheffing van de ‘historical agency’ van dit lijden (en de slachtoffers). De historische context raakt verloren doordat het lijden als ‘uniek’ geval buiten de geschiedenis wordt geplaatst (9).11

26Deze problemen worden in De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag beide ter discussie gesteld. Zo bespreekt de Grote Herdenker de menselijke neiging om vormen van lijden met elkaar te vergelijken én plaatst hij zichzelf in een unieke situatie als de laatste oorlogsoverlevende, die ook verantwoordelijkheid draagt ten opzichte van hen die zijn gestorven:

Ik ben de laatste van de overlevenden, een van de laatste, jouw beschuldigingen zijn een ramp, niet alleen voor mij, voor de herinnering in het algemeen. Men zal het ene lijden tegen het andere lijden willen wegstrepen, want zo zijn de mensen (…) Jouw beschuldigingen maken de doden nog doder, de doden sterven nu nog een keer. (44)

27Bovendien denkt de Herdenker zelf positief uit de vergelijking te komen: ‘Maar geen genocide. Ik heb niemand vermoord, er zijn geen doden gevallen.’ (55) Ook vraagt hij: ‘Gaat u nu een hand op een panty gelijkstellen aan de Waffen-SS?’ (54) De Journaliste is echter duidelijk in haar oordeel: ‘U bent een monster. Zeg gewoon: ik ben een dader. Of zeg voor mijn part, ik ben een dader en een slachtoffer. Maar het daderschap is recent, het daderschap is acuut. Zeg dát.’ (22)

28Het lijkt of Grunberg hier de verschillende herinneringen met elkaar in competitie laat treden door de Grote Herdenker als centrale en verbindende figuur in beide narratieven op te voeren, als slachtoffer én dader. Binnen de context van herdenkingstheater is het idee om het ‘traditionele’ slachtoffer als dader te portretteren natuurlijk niet zonder consequenties. Maar in plaats van dat dit de toeschouwer simpelweg dwingt de legitimiteit van het ‘slachtoffernarratief’ te bevragen, is er volgens mij iets anders aan de hand. Door de dominante positie van Holocaustherdenking in de Nederlandse herdenkingscultuur in vraag te stellen, komt er ruimte om ook andere herinneringsdiscoursen toe te laten en kritisch te bevragen. Dit resoneert met Rothberg’s andere, volgens hem productievere kader: om herinnering niet als concurrerend, maar als ‘multidirectional’ te zien: ‘as subject to ongoing negotiation, cross-referencing, and borrowing; as productive and not private’ (2009, 3). Het maken van vergelijkingen kan hierbij in plaats van een problematische, ook juist een kritische tool vormen—als de fundamentele ongelijkheid van de twee contexten maar het uitgangspunt blijft: ‘Comparison, like memory, should be thought of as productive—as producing new objects and new lines of sight—and not simply as reproducing already given entities that either are or are not “like” other already given entities.’ (Rothberg 18-19) De botsing van de twee herinneringsnarratieven kan in plaats van een competitieve, dus ook een productieve zijn.

De herdenkende toeschouwer?

29Hierboven besprak ik de neiging van veel Theater na de Dam-voorstellingen om zich te beperken tot de kleine dramaturgie binnen de voorstelling door familieherinneringen te representeren en geen vragen te stellen omtrent het herdenken zelf. Nu we vastgesteld hebben dat De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag zich zeker bekommert om de grote dramaturgie van verschillende herinneringsdiscoursen, kunnen we concluderen of deze performance inderdaad de hiërarchie van conventionele toeschouwersrelaties opschudt zoals een relationele dramaturgie dat kan, volgens Boenisch (2014, 234).

30Boenisch verwijst naar Jacques Rancière’s ‘partage du sensible’ of ‘distribution of the sensible’ (234) om te wijzen op het politieke potentieel van theater. Volgens Rancière kan een herstructurering in de omstandigheden van zintuiglijke waarneming een herstructurering van de politieke orde teweegbrengen (Panagia 2010, 96). Artistieke praktijken zijn bij uitstek geschikt om in te grijpen in de gebruikelijke ‘ways of doing and making’ (2009, 13) door bloot te leggen welke groepen en identiteiten er aan welke vormen van zichtbaarheid zijn gekoppeld (13). Rancière noemt het theater als een van de mogelijke vormen ‘of distributing the sensible’ (2009, 14). Met andere woorden: theater als kunstvorm (her)structureert manieren van kijken, en kan zo een gevoel van potentiële gemeenschappelijkheid creëren.

31Dit doet denken aan wat er in Grunbergs voorstelling gebeurt: door het zichtbaar maken van verschillende herinneringsdiscoursen die ‘competitive’ lijken en deze juist aan elkaar te verbinden, kunnen juist hun gemeenschappelijkheden worden blootgelegd (Rothberg 18). Natuurlijk zijn de contexten niet vergelijkbaar in aard of historische impact, maar ze roepen wel soortgelijke vragen op over dader- en slachtofferschap. Dit heeft ook consequenties voor de rol van de toeschouwer, die wordt bevestigd als herdenker in haar onoverbrugbare afstand tot het verleden van de Tweede Wereldoorlog, maar tegelijkertijd wordt aangespoord om te bevragen of herdenken (nog) nut heeft, en om de achterliggende ideologische implicaties van herdenken (oorlogsherdenking als vorm van emotionele chantage) te overdenken.

32Boenisch stelt – met Rancière – dat de échte emancipatie van de toeschouwer pas is bereikt als de ‘underlying spectating relations and its implicit hierarchies’ door elkaar worden geschud (2014, 234). Het voert misschien wat te ver om dit direct op De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag toe te passen, aangezien de emancipatie vooral plaatsvindt op het thematische niveau van de voorstelling, en op het niveau van de materiële component van de herdenking. Toch wordt er wel degelijk een verandering bewerkstelligd en ‘new lines of sight’ (18-19) aangeboord: de voorstelling onthult de voorafgaande herdenking als een mogelijk betekenisloze handeling en ondervraagt zo de voorwaarden en consequenties van het herdenken zelf.

Conclusie

33De achtergrond voor dit onderzoek vormde de elk jaar terugkerende discussie over wie of wat zou moeten worden herdacht op 4 mei: welke mensen onzichtbaar blijven in de herdenking of welke groepen juist worden benadrukt, wellicht ten koste van andere. Sommige voorstellingen van Theater na de Dam richten zich op het kleine verhaal van de familiegeschiedenis. Zij werken enkel door de toeschouwer zich te laten identificeren met het getoonde, en reflecteren daarmee niet direct op de grotere herdenkingscontext. Ik hoop te hebben aangetoond dat De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag wél expliciet die discussie durft te ensceneren: door het presenteren van twee ‘competitive’ herinneringsdiscoursen stelt de performance de hiërarchie in lijden aan de kaak die vaak wordt aangebracht. Deze herinneringsdiscoursen roepen meer gemeenschappelijke vragen over dader- en slachtofferschap op dan men in eerste instantie zou denken. Bovendien legt de combinatie van de openbare herdenking als ‘event’ en de daaropvolgende voorstelling de actie van het herdenken bloot als een rituele, haast lege herhaling. Zo wordt de toeschouwer geconfronteerd met de eigen positie van de voorstelling als herdenker en de onderliggende ideologische implicaties daarvan. Het zal interessant zijn om te zien hoe de discussie rond de nationale herdenking zich de komende jaren zal ontwikkelen, en hoe de voorstellingen van Theater na de Dam hierop een dramaturgisch antwoord zullen bieden.

Haut de page

Bibliographie

Peter M. Boenisch, ‘Acts of Spectating’, in Katalin Trencsényi & Bernadette Cochrane (red.), New Dramaturgy. International Perspectives on Theory and Practice, Londen & New York: Bloomsbury, 2014, 225‑41.

Kim Bos, ‘Schreeuwen op 4 mei als onderdeel van ‘sociale strijd’’, NRC online, 3 mei 2018, https://www.nrc.nl/nieuws/2018/05/03/schreeuwen-op-4-mei-als-onderdeel-van-sociale-strijd-a1601690 (geraadpleegd 5 december 2018).

Nicolas Bourriaud, Relational Aesthetics, Parijs: Les Presses Du Réel, 2002.

Terrence Des Pres, ‘Holocaust Laughter?’ in Berel Lang (red.), Writing and the Holocaust, Londen & New York: Holmes & Meier, 1988, 216-33. ‘De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag’, Theater Rotterdam. Arnon Grunberg. Dir. Erik Whien. Perf. Joep van der Geest, Said El Abboudi, Hayo de Kruijf, Nazanin Taheri, Dean Bowen, Carola Arons, Scarlet Tummers. Witte de With Studio, Rotterdam, 4 mei 2018. Opvoering.

Yra van Dijk, Afgrond zonder vangnet, Liefde en geweld in het werk van Arnon Grunberg, Amsterdam: Nijgh & Van Ditmar, 2018.

‘En daar dan weer de moeder van’, Collectief Walden. René van Bakel, Hella Godee, Seline

Gosling, Thomas Lamers en Thijs van Vuure. Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond, Amsterdam, 3 mei 2017. Opvoering.

Saul Friedländer, Probing the Limits of Representation: Nazism and the ‘Final Solution’, Harvard: Harvard University Press, 1992.

Arnon Grunberg, De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag, Amsterdam: De Nieuwe Toneelbibliotheek, 2018. Toneeltekst.

‘Ik een sadist? Kijk om je heen!’ Leids Universitair Weekblad Mare online, interview met Arnon Grunberg en Yra van Dijk door Frank Provoost, 10 november 2018, http://www.mareonline.nl/archive/2018/11/08/ik-een-sadist-kijk-om-je-heen (geraadpleegd 13 februari 2018).

Auke de Leeuw, ‘Foute keuze’, Nationaal Comité 4 en 5 mei, 2012, https://www.4en5mei.nl/herdenken-en-vieren/voor-organisatoren/herdenking-organiseren/gedichten/dichter_bij_4_mei/auke_de_leeuw (geraadpleegd 23 mei 2017).

Davide Panagia, ‘7. ‘Partage du sensible’: the distribution of the sensible’, in Jacques Rancière: key concepts, ed. J.-P. Deranty. Durham: Acumen, 2010.

Patrice Pavis, ‘Dramaturg, Dramaturgic Analysis, Dramaturgy’, Dictionary of the Theatre: Terms, Concepts, and Analysis, Toronto & Buffalo: University of Toronto Press, 1998, 122‑6.

Katharina Pewny, ‘Relational Dramaturgies as a Search for the Other Generation Beyond European Borders: Veronika Blumstein and Wunderbaum’, in Katharina Pewny, Johan Callens & Jeroen Coppens (red.), Dramaturgies in the New Millennium. Relationality, Performativity and Potentiality, Tübingen: Narr Francke Attempto Verlag, 2014, 79‑93.

Ilse Raaijmakers, De stilte en de storm. 4 en 5 mei sinds 1945, Amsterdam: Amsterdam University Press, 2017.

Jacques Rancière, The Politics of Aesthetics: the Distribution of the Sensible, vertaald uit het Frans door Gabriel Rockhill, Londen: Continuum, 2009.

‘Reflecteren op wat herdenken betekent’, BNR Hemmen met Roelof Hemmen, BNR Nieuwsradio, 4 mei 2018.

Joyce Roodnat, ‘Dank je Arnon, de vrouw als kamerplant, wat een machtig beeld’, NRC, 5 mei 2018, https://www.nrc.nl/nieuws/2018/05/05/dank-je-arnon-de-vrouw-als-kamerplant-wat-een-machtig-beeld-a1601988 (geraadpleegd 20 december 2018).

Michael Rothberg, Multidirectional Memory. Remembering the Holocaust in the Age of Decolonization, Stanford University Press: Stanford, 2009.

Lawrence Switzky, ‘Dramaturgy as Skill, Function and Verb’, in Magda Romanska (red.), The Routledge Companion to Dramaturgy, Londen & New York: Routledge, 2015, 495‑9.

‘Theater na de Dam’, Stichting Theater na de Dam, http://www.theaternadedam.nl (geraadpleegd 5 december 2018).

Cathy Turner & Synne K. Behrndt, Dramaturgy and Performance, Palgrave Macmillan: London, 2007.

Marianne Van Kerkhoven, ‘Het theater ligt in de stad en de stad ligt in de wereld en de zijn van huid’, Etcetera 12(46), 1994, 7‑9.

‘Wat is het memorandum?’ Nationaal Comité 4 en 5 mei – 2016, https://www.4en5mei.nl/herdenken-en-vieren (geraadpleegd 5 december 2018).

Haut de page

Notes

1 Jäir Stranders (1978) geeft als theater- en filosofiedocent les op hogescholen en jeugdtheaterscholen. Hij heeft een opleiding tot theaterdocent afgerond aan de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten, en een Master wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam (kunstraad.nl). Bo Tarenskeen (1981) is acteur, schrijver en regisseur. Hij studeerde taalfilosofie en politieke wetenschappen en volgde een regieopleiding aan het RITCS in Brussel (botarenskeen.nl). Samen richtten ze in 2010 Theater na de Dam op. Wat begon als een kleinschalig initiatief in zeven theaters rond om de Dam in Amsterdam is inmiddels uitgegroeid tot een landelijke manifestatie (theaternadedam.nl).

2 Op 5 mei, Bevrijdingsdag, wordt de bevrijding van de Duitse bezetting gevierd. Het Nationaal Comité 4 en 5 mei werd in 1987 opgericht en is verantwoordelijk voor het ‘richting, inhoud en vormgeven aan herdenken en vieren, en het levend houden van de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog’ (4en5mei.nl).

3 Ilse Raaijmakers’ De stilte en de storm. 4 en 5 mei sinds 1945 bevat een overzicht van de ontwikkelingen in de formulering van het herdenkingsmemorandum door de jaren heen (185-6).

4 Deze actiegroep is vooral zichtbaar op sociale media, waar berichten worden gedeeld over de ontoereikendheid van de Nationale Dodenherdenking als het gaat om het herdenken van slachtoffers van het Nederlands militair geweld in Nederlands-Indië. In een post van 5 februari wordt duidelijk dat er een gesprek heeft plaatsgevonden tussen de actiegroep en het Nationaal Comité 4 en 5 mei over het voornemen van het Comité om ook (expliciet) deze slachtoffers op te nemen in de nationale herdenking.

5 Een voorbeeld is de vaak hernomen voorstelling Leedvermaak van Judith Herzberg, in 1982 door het eerst opgevoerd door Toneelgroep Baal (Amsterdam). Zo werd Leedvermaak bijvoorbeeld in 2016 door verschillende gezelschappen opgevoerd in het kader van Theater na de Dam.

6 Gezien Grunbergs kenmerkende ironie is het mogelijk dat deze uitspraak pejoratief dient te worden opgevat. Toch wordt deze uitspraak niet alleen in de programmatekst, maar ook op de websites van Toneelgroep Amsterdam en Theater na de Dam aangevoerd als Grunbergs belangrijkste motivatie om De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag te schrijven

7 Hoewel Grunberg zichzelf altijd heeft verzet tegen het etiket van ‘tweedegeneratie-auteur’ (Mare online 2018), heeft literatuurwetenschapper Yra van Dijk in haar boek Afgrond zonder vangnet, Liefde en geweld in het werk van Arnon Grunberg de thematisering en doorwerking van de Tweede Wereldoorlog in Grunbergs gehele oeuvre grondig geanalyseerd (Van Dijk 2018).

8 De deelnemende gezelschappen: Theater Utrecht, Toneelgroep Amsterdam, Toneelgroep Maastricht, Noord Nederlands Toneel, Het Nationale Theater, Toneelgroep Oostpool, Tryater, Theater Rotterdam, Theatergroep Suburbia, Het Zuidelijk Toneel en Toneelschuur Haarlem.

9 De gebeurtenissen in het stuk kunnen in verband worden gebracht met een column (NRC, 5 mei 2018) van Nederlandse journalist en auteur Joyce Roodnat, waarin zij filmmaker Claude Lanzmann ervan beschuldigt haar te hebben aangerand tijdens een interview in 1985. In deze column vertelt Roodnat ook hoe zij en Grunberg contact hebben gehad naar aanleiding van deze column; en dat zij de voorstelling in de uitvoering van Toneelgroep Amsterdam heeft bijgewoond.

10 Boenisch baseert zich hier op Jacques Rancière’s notie van de emancipatie van de toeschouwer (Jacques Rancière, The Emancipated Spectator, vertaald door Gregory Elliott, London en New York: Verso, 2009).

11 Dit bevestigt het inmiddels wat achterhaalde idee dat de Holocaust een uniek ‘event at the limits’ (Friedländer 1992, 3) was, waar zeer zorgvuldig mee dient te worden omgegaan in kunst (Des Pres 1988, 217). Uiteraard is dit een opvatting die de laatste decennia aan kracht heeft ingeboet en waar Grunberg zich duidelijk niets van aantrekt, getuige ook zijn literaire oeuvre.

Haut de page

Table des illustrations

Titre De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theatergroep Suburbia, 4 mei 2018
Crédits © Bart Grietens
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/8463/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 234k
Titre De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Toneelgroep Maastricht (foto genomen tijdens de repetitie)
Crédits © Bjorn Frins
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/8463/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 227k
Titre De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theatergroep Suburbia, 4 mei 2018
Crédits © Bart Grietens
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/8463/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 229k
Titre De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theater Utrecht, 4 mei 2018
Crédits © Anna van Kooij
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/8463/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 110k
Titre De Tweede Wereldoorlog eindigt vandaag in uitvoering van Theater Utrecht, 4 mei 2018
Crédits © Anna van Kooij
URL http://journals.openedition.org/temoigner/docannexe/image/8463/img-5.jpg
Fichier image/jpeg, 60k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Sophie van den Bergh, « ‘Wat hebben wíj herdacht’: Relationele dramaturgie in Nederlands herdenkingstheater »Témoigner. Entre histoire et mémoire, 128 | 2019, 188-197.

Référence électronique

Sophie van den Bergh, « ‘Wat hebben wíj herdacht’: Relationele dramaturgie in Nederlands herdenkingstheater »Témoigner. Entre histoire et mémoire [En ligne], 128 | 2019, mis en ligne le 30 mars 2022, consulté le 24 septembre 2022. URL : http://journals.openedition.org/temoigner/8463 ; DOI : https://doi.org/10.4000/temoigner.8463

Haut de page

Auteur

Sophie van den Bergh

PhD Universiteit Gent

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d’auteur

Tous droits réservés

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search