• 1 Term die tegenwoordig door de meeste Japanse historici wordt gebruikt; met deze term distantieert m (...)
• 2 Het politieke stelsel van Japan tijdens de oorlog benoemen is een redelijk delicate zaak. Men kan e (...)
• 3 Kwantung (Kantô in het Japans, Guandong in Pinyin-Chinees) is het schiereiland in het zuiden van Ma (...)
• 4 Een proces waarbij tussen 1946 en 1948 27 hooggeplaatste Japanse oorlogsmisdadigers veroordeeld wer (...)
• 5 In feite werd volgens Sheldon H. Harris (Factories of Death: Japanese Biological Warfare, 1932-1945 (...)

1De oorlog in Pacifisch-Azië1 leidde tot de dood van ongeveer 26 miljoen mensen (40% van het totale aantal doden tijdens de Tweede Wereldoorlog), van wie vier vijfde burgerslachtoffers (meer dus dan in Europa, ondanks de Holocaust). In die oceaan van leed kan de dood van ongeveer drieduizend Chinese of (in geringe mate) Russische gevangen in Pingfang, vlak bij Harbin in Mantsjoerije slechts een randverschijnsel lijken. Maar het zou een vergissing zijn deze doden als bijzaak te beschouwen. Enerzijds omdat – hoewel er al tijdens de oorlog van 1914-1918 plannen opdoken omtrent bacteriologische oorlogvoering en het effectieve inzetten van chemische wapens (gas) – Japanse militaristen2 en nazi’s de enigen lijken die deze duivelse experimenten op mensen hebben uitgevoerd, waarbij onderzoek naar nieuwe wapens (en naar bescherming ertegen) hand in hand ging met sadisme, en medische experimenten ten dienste van de oorlogsinspanning gepaard gingen met moordzuchtigheid. Anderzijds omdat de werkelijke activiteit van het ‘Bureau voor waterzuivering en preventie van het Kwantung-leger’3, dat in 1941 tot ‘Eenheid 731’ werd omgedoopt, een van de best bewaarde geheimen uit de oorlog is. De doofpotoperatie ging uit van de Japanners, die hoopten dat Eenheid 731 een beslissend geheim wapen zou ontwikkelen, maar ook van de Amerikanen, die om dezelfde reden verboden dat de activiteiten vermeld werden tijdens het internationale proces van Tôkyô4, en aanvankelijk ook van Sovjet-Rusland, dat Mantsjoerije bezette en op zijn beurt hoopte te profiteren van deze op zulk sinistere wijze verzamelde kennis. Daarnaast waren de Russen van plan de Japanse krijgsgevangen te gebruiken als ruilmiddel.5

• 6 De ongefundeerde beschuldigingen van ‘bacteriologische oorlogvoering’ die de communisten kort daarn (...)
• 7 Materials on the trial of former servicemen of the Japanese Army charged with manufacturing and emp (...)

2De USSR, die in 1945 Pingfang had bezet en 580.000 manschappen van het Kwantung-leger gevangen had genomen, onder wie een handvol – helaas tweederangs – verantwoordelijken van Eenheid 731, onthulde een deel van de waarheid, met name tijdens een proces tegen twaalf Japanse oorlogsmisdadigers, die betrokken waren in de ontwikkeling van bacteriologische wapens. Het proces werd eind december 1949 gehouden in Khabarovsk, in de Siberische grensstreek met Mantsjoerije. Maar het proces kreeg weinig bekendheid, doordat het zo laat pas werd gehouden, maar ook omdat het verliep zoals alle Stalinistische juridische maskerades (beschuldigden die, op één na, allen hun misdaden bekennen en er in dezelfde bewoordingen berouw over tonen, advocaten die de aanklacht nog verzwaarden…), én omdat er geen enkele buitenlandse observator of journalist bij aanwezig was. Ook de context van de Koude Oorlog en het feit dat het proces werd gehouden op een afgelegen plaats die moeilijk bereikbaar was, droegen niet bij tot de bekendheid ervan.6 Dat is erg betreurenswaardig. Want de verklaringen van beschuldigden en getuigen, de debatten van dit al te korte proces (zes dagen) en zelfs de bevindingen van Russische epidemiologen bieden een schat aan informatie. Dat wordt bevestigd door recent onderzoek (in Japan en de VS), waaruit de waarde en de waarachtigheid van het proces blijken. Vanaf 1950, bij de meertalige publicatie van de annalen van het proces7, kunnen we stellen dat de belangrijkste informatie bekend was, hoewel de Amerikanen, die lastige vragen wilden vermijden, de conclusies ervan verwierpen. Een paradoxaal eerbetoon aan de Stalinistische rechtspraak, waar men aanstoot aan zou kunnen nemen, want het is een publiek geheim dat die rechtspraak een politiek instrument was. Zo ‘bekenden’ de beschuldigden in Khabarovsk allemaal dat de bacteriologische wapens in hoofdzaak gericht waren tegen de Sovjet-Unie – wat hoogst merkwaardig is voor de periode 1941-’45, toen Tôkyô aan Moskou was gebonden door een neutraliteitspact, dat tijdens het proces niet één keer werd vermeld! Net als het Duits-Russische pact van augustus 1939 betreft het een episode die men sinds 1949 liever wil doen vergeten. Maar zodra de Russen de hand hadden gelegd op de door Eenheid 731 verzamelde kennis, was er geen enkele reden om de Japanse oorlogsmisdaden niet aan het licht te brengen. En gelet op de werkelijke wreedheid van die misdaden hoefden ze er ook geen schepje bovenop te doen. Elke goede leugenaar weet dat zijn uitspraken enkele onweerlegbare feiten moeten bevatten als hij zijn geloofwaardigheid niet snel wil verliezen.

• 8 Om dezelfde reden is het moordcentrum Treblinka bij het grote publiek minder bekend dan Auschwitz: (...)
• 9 ‘Injectie-experimenten met epidemische hemorragische koorts door middel van luizen en vlooien’ in: (...)

3We kunnen dus niet zeggen dat de misdaden van Eenheid 731 en van andere onderdelen van het Japanse leger, die eveneens zowat overal in het oorlogsimperium bij dit soort activiteiten betrokken waren, volledig in de doofpot zijn verdwenen. Tijdens het proces in Tôkyô werd die misdaden kort vermeld: tijdens de zitting van 29 augustus 1946, op een moment dat de krant van de Amerikaanse bezettingsmacht, de Pacific Stars and Stripes, op 27 februari al een voorpagina-artikel had gewijd aan de ondervraging van de belangrijkste verantwoordelijke van de Eenheid, generaal Ishii Shirô, en aan zijn bekentenis dat de Eenheid porseleinen bommen met pestvlooien had gefabriceerd. Daarna belandde de kwestie drie decennia lang in de vergetelheid, een gevolg van de Koude Oorlog en van het feit dat het keizerlijke Japan zoveel andere oorlogsmisdaden voor de voeten kreeg geworpen. Bovendien waren er geen overlevenden van de misdaden van Eenheid 731 die hadden kunnen getuigen8. Maar in 1968 waagde een voormalig lid van de Eenheid, Ikeda Naeo, het om in een wetenschappelijk artikel verslag te doen van zijn injecties bij menselijke proefkonijnen9. De eerste ernstige, groots opgezette studie over het onderwerp werd in Japan in 1976 gepubliceerd, en de regering erkende het waarheidsgehalte ervan officieel in 1982, nadat het communistische dagblad Akahata het boek van Seiichi Morimura, De vraatzucht van de duivel in feuilletonvorm had gepubliceerd. Daarna volgde een groot aantal publicaties in Japan, in China en in de VS. En in 1985 werd een museum annex gedenkplaats geopend in wat nog over was van de gebouwen van de Eenheid, een terrein waar onder Mao Zedong woontorens waren opgetrokken. Het museum werd herhaaldelijk uitgebreid en gemoderniseerd. Het is nu een van de vier belangrijkste plaatsen in China waar de misdaden van de Japanners herdacht worden, naast de gedenkplaats voor de massamoord van Nankin (veruit de meest bezochte), de gedenkplaats voor het begin van de verovering van Mantsjoerije in Shenyang (het voormalige Moekden) en de gedenkplaats voor het begin van de Chinees-Japanse oorlog in 1937 in Wanping, tegenwoordig een voorstad van Peking. Daarnaast telt China talloze andere en minder grote musea, gedenkplaatsen en gedenktekens, die (net als in Taiwan) geheel of deels gewijd zijn aan wat men de ‘Verzetsoorlog tegen de Japanse invasie’ noemt. Eenheid 731 wordt er regelmatig vermeld.

• 10 Zie met name Peter Williams & David Wallace, La guerre bactériologique: Les secrets des expérimenta (...)
• 11 Hier woonden tienduizenden Wit-Russen, alsook talrijke westerlingen. Nog vandaag zijn er twee goed (...)
• 12 Sheldon H. Harris, op. cit., p. 35f

4De meeste daden van de Aziatische ‘moordenaars in witte jassen’, die na de oorlog een respectabele carrière konden uitbouwen10, zijn vandaag de dag bekend. Onder de rechtstreekse controle van het Kwantung-leger kon Ishii Shirô, een briljant bioloog en extreem nationalist, vanaf eind 1932 een laboratorium voor bacteriologische experimenten uitbouwen, waar al snel inentingsexperimenten met cholera en pest op Chinese ‘bandieten’ werden uitgevoerd. Dat gebeurde in het gevangenenkamp Zhong Ma, in het dorp Beiyinhe (waar men de bewoners eerst had verdreven), niet ver van Harbin, de meest kosmopolitische stad van Mantsjoerije11. Eind 1934 werden de bouwwerkzaamheden echter onderbroken door een opstand van de menselijke proefkonijnen, waarvan sommigen erin slaagden zich aan te sluiten bij de partizanen. Meer nog: enkele maanden later ontplofte een nabijgelegen munitiedepot, waarbij de laboratoria zwaar beschadigd werden12. Daardoor ging Ishii op zoek naar een beter beveiligde en grotere site. Hij koos daarvoor het stadje Pingfang uit, op 24 kilometer van Harbin, en kreeg in 1936 aanzienlijke middelen voor de bouw van een complex van 3 km². Dat omvatte een gevangenis, laboratoria, werkplaatsen voor de productie van bacteriologische wapens, alsook een verbrandingsoven. Voor de opening van het centrum in 1938 werd de ambitieuze Ishii benoemd tot kolonel. Hij had eersteklas personeel nodig: vanaf 1936 voerde hij het bevel over duizend werknemers en onderzoekers (onder wie talrijke jonge dokters, biologen, dierenartsen en scheikundigen uit de beste universiteiten). Een van de zwakke punten in de onderneming was evenwel dat er geen samenwerking was met burgerpersoneel en dito laboratoria: het leger wilde zelf de plak zwaaien en de onderzoekers en technici onderwerpen aan militaire discipline en zwijgplicht.

• 13 Ibid., p. 87
• 14 Ibid., p. 146

5Drie dependances niet ver van de Sovjetgrens moesten de Japanse strijdkrachten biologische ‘geheime wapens’ leveren in geval van een aanval. Een andere dependance was in Singapore gevestigd. En in Changchun in Zuid-Mantsjoerije en in Nanking werden twee onafhankelijke (maar nauw met Eenheid 731 samenwerkende) Eenheden opgericht, respectievelijk Eenheid 100 en Eenheid Ei 1644. Daar vielen, bovenop de slachtoffers in Pingfang13, vermoedelijk nog eens vijf- à zesduizend doden. Het onderzoek was gelijklopend, maar elk centrum had zijn eigen specialiteit, zoals slangengif in het centrum van Nanking of in Japan zelf (in het Medisch Legercollege) het gif van de gevaarlijke maar overheerlijke fugu-vis. Ei 1644 beschikte bovendien over een experimentele gaskamer voor haar chemische wapens14. De opsomming van de activiteiten van de drie belangrijkste eenheden doet denken aan een slechte horrorfilm: er werd gewerkt met stammen van buiktyfus, paratyfus, dysenterie, cholera, maar alleen miltvuur, tetanus en vooral de pest werden voor erg speciale bommen uitgekozen (gemaakt van aardewerk of porselein, om de kostbare kiemen te beschermen). Die werden pas in 1943-1944 ontwikkeld, een beetje laat in de oorlog dus om nog op industriële schaal geproduceerd te kunnen worden. Maar in de zomer van 1945 dienden drie miljoen ratten als voedsel voor een miljard pestvlooien, en het is alleen te danken aan de paniek aan Japanse zijde en de snelle Russische terreinwinst in augustus dat ze niet werden ingezet. Op dat moment konden (in theorie) driehonderd kilo pestbacillen per maand geproduceerd worden. In de zomer van 1939 had men al geëxperimenteerd met het besmetten met tyfus- en cholerabacillen van rivieren die in de richting van Rusland stroomden, en over de niet-bezette Chinese steden Ningbo (zomer 1940) en Changde (november 1941) werden luizen uitgestort, met beperkt succes. Het gerechtelijk-geneeskundige expertencollege bracht voor het tribunaal van Khabarovsk verslag uit van de werkwijze:

• 16 Williams & Wallace, op. cit., p. 87 van de F. In Changde zouden 24 slachtoffers zijn gevallen, ibid(...)

6Toch lijkt het erop dat het aantal slachtoffers al bij al beperkt was (99 overlijdens volgens de Chinese pers uit die tijd)16.

• 18 Dat belette Pingfang niet om nog meer schade aan te richten: talloze vlooien en andere besmette die (...)

9Om snel vooruitgang te kunnen boeken in de ontwikkeling van bacteriologische wapens en allerhande gifstoffen, maar ook om te testen in welke mate het menselijk lichaam bepaalde beproevingen kan doorstaan, had men menselijke proefkonijnen nodig. Daar was nooit gebrek aan. De Kempeitai (militaire politie) zorgde voor voldoende aanvoer, hetzij uit de kerkers waar ‘spionnen’ gevangengehouden werden, hetzij, als er niet genoeg waren, door razzia’s uit te voeren in de omgeving of door gedetineerden uit de gevangenissen van de vazalstaat Mantsjoekwo weg te plukken. Uit ‘blok Ro’ mocht geen enkel menselijk proefkonijn levend ontsnappen: de mensen met de grootste weerstand werden aan telkens nieuwe gevaarlijke experimenten onderworpen. De laatste proefkonijnen werden in augustus 1945 vergast en alle lijken die nog voor onderzoeksdoeleinden klaarlagen werden verbrand; vervolgens blies men de gebouwen op18. Net als elders ging in Japan de massamoord gepaard met een ontmenselijking van de slachtoffers. Deze voor een bacteriologische oorlog tot proefkonijn gedegradeerde gedetineerden verloren hun menselijke status:

• 26 Er is vaak beweerd dat men Engelse gevangenen heeft gebruikt (met name degenen die in Moukden, op o (...)

18Sommige experimenten lijken meer te ontspruiten aan de perverse geest van misdadige wetenschappers dan dat ze enig wetenschappelijk of militair doel nastreven: weerzinwekkende transplantaties, volledige bloedtransfusie met paardenbloed, elektrocuties, blootstelling aan gigantische dosissen X-stralen en vivisecties om bijvoorbeeld van binnenuit het verloop van een bloeduitstorting te kunnen ‘bestuderen’. Uit het herhaalde uitvoeren van bepaalde experimenten op ‘witte’ gevangenen (voornamelijk Russen26), die volgens de regels besmet werden en op wie vervolgens een autopsie werd uitgevoerd, blijkt de rassendoctrine van die tijd: men wilde vaststellen welke bacteriën het virulentst waren voor welke huidskleur. Zelfs Japanse soldaten dienden als proefkonijn: zij werden per ongeluk met de pest besmet of liepen buiten het kamp een onbekende ziekte op.

• 28 Dokter Akimoto, ibid., p. 55.

20Volgens het getuigenis van dokter Akimoto was het onmogelijk om ontslag te nemen in Pingfang en liep je het gevaar vermoord te worden als je eruit te stappen. Niet dat de meerderheid van de Japanse dokters veel gewetensbezwaren had trouwens. Net als de hooggeplaatste naziwetenschappers en -dokters was het team van Ishii representatief voor de wetenschappelijke elite van Japan: ‘Slechts een erg kleine minderheid van deze wetenschappers werd gekweld door zijn geweten. Ze behandelden de gevangenen als beesten. In hun ogen waren de gevangenen vijanden die hoe dan ook uiteindelijk ter dood veroordeeld moesten worden’.28 Ongevoeligheid tegenover leed – het eigen leed en dat van de ander –, blinde gehoorzaamheid aan bevelen en vermoedelijk ook de roes deel uit te maken van een elite, die bovendien over enorme middelen beschikte, leidde tot huiveringwekkend gedrag:

• 30 Tanaka, Yuki, Hidden Horrors: Japanese War Crimes in World War II, Boulder: Westview Press, 1996, p (...)

21De experimenten van de drie Eenheden in China kregen navolging in Zuidoost-Azië en in het gebied van de Stille Oceaan. Herhaaldelijk werd overwogen om de ‘nieuwe wapens’ tegen de Amerikanen in te zetten (met name in Saipan en op de Filipijnen), maar de transportmoeilijkheden bleken te groot. Verschillende experimenten werden uitgevoerd op krijgsgevangenen: een dieet uitsluitend bestaande uit maniok, in Rabaul (Bismarck-archipel, Papoea-Nieuw-Guinea) dat door het tegenoffensief van de Amerikanen vanaf 1943 geïsoleerd was geraakt (van de dertien proefpersonen overleden er vier); nieuwe antimalariamiddelen in juli 1945, ook al in Rabaul (twee doden op vijf geteste mensen); herhaaldelijke injecties met willekeurige middelen en speciaal dieet voor zestig ziekenhuispatiënten, van wie er vijftig overleden, in Ambon (in de Molukken) in april 194530.

• 31 Kimizuka Kiyoshi, in Gibney, Frank (ed.), Senso: The Japanese Remember the Pacific War – Letters to (...)

22Het gebruik van menselijke proefkonijnen bleef overigens niet beperkt tot een netwerk van gespecialiseerde Eenheden. Klaarblijkelijk was de praktijk in alle legers in Mantsjoerije en China verspreid. Een voormalige apotheker van het militair ziekenhuis van Linfen (Shansi) was in 1943 getuige van een inspectie door Ishii, op dat moment generaal-majoor, tijdens dewelke ook een film over de experimenten van Eenheid 731 werd getoond: ‘Zelfs in de ziekenhuizen achter het front werden chirurgische experimenten uitgevoerd op Chinese spionnen. Het doel was de verbetering van de vaardigheden van jonge, onervaren legerdokters!’31 Een oud-verpleger die gestationeerd was in Jiujiang, aan de Yangtze, geeft meer details:

• 33 Het is zonder twijfel legitiem om een getuigenis van iemand die onderworpen werd aan het heropvoedi (...)
• 34 Noda Masaaki, ‘One (sic) Army Surgeon’s Account of Vivisection on Human Subjects in China’, in Li, (...)
• 35 Yuasa meldt dat de slachtoffers geen sporen van foltering droegen: gelet op de praktijken van de ‘k (...)
• 36 Noda Masaaki, op. cit., p. 146-151.
• 37 Ibid., p. 152-153.

23Uit het getuigenis van de legerchirurg Yuasa Ken, die na 1945 in China achterbleef en tot 1956 gevangen werd gehouden door de communistische autoriteiten, blijkt dat deze praktijken courant waren en centraal georganiseerd werden33. De staf van het leger van Noord-China had in geheime orders vastgelegd dat elke divisie één keer per drie maanden een vivisectie-sessie moest organiseren (in 1943 was de instructie om dat alle twee maanden te doen). Het doel was om beginnende artsen in de gelegenheid te stellen de belangrijkste technieken van de spoedchirurgie in te oefenen, die ze aan het front nodig zouden hebben. Tijdens die sessies konden de gespecialiseerde chirurgen in een streng bewaakte autopsiezaal onder toezicht van de ziekenhuisdirecteur hun talenten tonen34. Bij elke sessie zijn twee Chinezen (vanzelfsprekend mannen) het slachtoffer. Ziehier de synopsis van een van deze sessies: na verdoving appendicectomie35; armamputatie; verwijdering van een deel van de ingewanden (die door een kogel geraakt kunnen zijn); tracheotomie; vervolgens inbrenging van lucht in het hart om de ‘patiënten’ te doden, maar dat volstaat niet; men probeert ze te wurgen, vergeefs; uiteindelijk krijgen ze een injectie van een hoge dosis verdovingsmiddelen in een ader. Men maakt wat grapjes, lacht wat, althans bij het begin van de sessie, die drie uur duurt. Yuasa, die werd gevraagd om deel te nemen, herinnert zich vooral dat zijn grootste zorg was ervoor te zorgen dat zijn nieuwe witte overhemd niet besmeurd zou raken36. En hij voegt eraan toe dat hij in die periode nooit nachtmerries heeft gehad37.